पहाडकी रानी बन्दिपुर,अनुभव संगाल्न पुग्नै पर्ने ठाँउ
Tags: No Comments
बन्दिपुर (तनहुँ)। तनहुँ जिल्लाको पूरानो सदरमुकाम बन्दिपुर ‘पहाडकी रानी’ उपनामले परिचित छ। परम्परागत नेवारी आर्किटेक्ट जोगाइराखेका घरहरू, स्थानीय स्लेट ढुङ्गाको बाटो, नेवार, मगर, गुरुङ अनि विभिन्न जातजातीको जिउँदो जातीय संग्रहालय हेर्न तथा अध्ययन गर्न बन्दीपुर पुग्नै पर्छ ।
रक क्लाइम्बिङ, प्याराग्लाइडिङ, हाइकिङ लगायत एड्भेञ्चरको मज्जा, मनै लोभ्याउने सूर्योदय र सूर्यास्त अनि फराकिला हिमशृङ्खलाको अवलोकनकाे अद्भुत अनुभव संगाल्न समय मिलाएर पुग्नै पर्ने ठाउँ हो बन्दिपुर । नेवारी शैलीका परम्परागत घरहरू भएको बन्दिपुर बजार करिब २ सय वर्ष पहिले भक्तपुर र कीर्तिपुरबाट आएका नेवारहरूले बसालेको बस्ती रहेकाे नेपाल सरकारकाे सहसचिवबाट अवकाश प्राप्त शिक्षाविद् स्थानीय दिनेश श्रेष्ठ बताउँछन् ।
भक्तपुरे शैलीका चिटिक्क परेका घरहरू बन्दीपुरको मुख्य आकर्षणसँगै ऐतिहासिक सम्पदा हुन् । जसले बन्दीपुरको इतिहास, संस्कृति र परिचय बोकेका छन् । १८ औं र १९ औं शताब्दीमा बन्दिपुर भारत र तिब्बत बीचको मार्गमा एक महत्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र थियो । ब्यापारीहरू कोलकता जाने, काठमाडौं र तिब्बतसँग ब्यापार गर्नका लागि बन्दिपुरको बाटो प्रयोग गर्दथे । यस्तै मोटर यातायातको सुविधा नहुँदा पश्चिम पहाडका तनहुँ, कास्की, लम्जुङ्ग, गोर्खा र मनाङ्गको लागि चितवनतर्फबाट सामान ल्याउने मुख्य व्यापारिक नाका बन्दिपुर रहेकाे बिन्दवासिनी हाेमस्टे संचालन गर्दै आएकी शान्ति कुँबर बताउँछिन् ।

बिन्दबासिनी होमस्टेका सदस्यहरु
वि.सं. २०२५ मा बन्दिपुरबाट तनहुँको सदरमुकाम दमौली सारियो । सदरमुकाम सरेपछि बन्दिपुर सुनसान बन्यो । २०५० सम्म आइपुग्दा सुन्दर बन्दिपुर बजार खण्डहरमा परिणत भएको थियो । त्यतिखेर बन्दीपुर ‘मृत शहर’ भनेर समेत चिनिएको थियो । कतिपयले बन्दीपुरलाई ‘भूत गाउँ’ भनेर समेत सम्बोधन गर्न थालेका कुँवरले बताइन् ।
‘बन्दिपुरबाट काठमाडौं र भक्तपुर फर्केका नेवार समुदायले बन्दिपुरको विकासका लागि पुनः पहल गरे’ कुँबरले भनिन् ‘२०६३ पछि बन्दिपुरलाई पुनः पर्यटकीय गन्तव्यको रुपमा चिनाउने काम भयो ।’ क्रमशः बन्दिपुरलाई पर्यटकीय नगरीको रुपमा परिचित बनाउँदै लगिएकाे उनले जानकारी दिइन् ।
सन् २००५ मा ‘बन्दीपुर इको कल्चरल टुरिजम प्रोजेक्ट’ अन्तर्गत बन्दीपुरको ‘रिनोभेसन’ शुरू गरिएको थियो । त्यसपश्चात पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने उद्देश्यले जीर्ण बनेका घरहरूलाई पूरानै शैलीमा सुन्दर डिजाइन र आकार दिएर सिँगारियो । बजार बीचको बाटो र आसपासका गोरेटाहरूमा बन्दिपुरकै स्लेट ढुङ्गा छापिए । उकालो, ओरालो बाटाहरूमा खुड्किला बनाएर हिँड्न सहज भयो । यसरी मेहनत गरेपछि बन्दिपुर बेहुलीझैं चिटिक्क सिँगारिएकाे छ ।

विहानी दृश्य
बजार बीचमा सवारीसाधन प्रवेशमा रोक लगाइएकाे छ । जसले गर्दा बन्दिपुर बजार शान्त छ । रात्रीकालिन समयमा समेत बन्दिपुरमा रात पर्दैन प्रकाशकाे उज्यालाेले झिलिमिलि देखिन्छ । सवारीसाधन रहित बन्दिपुर बजारको बीच सडकमा हरेक होटल, रेष्टुरेन्ट अगाडि टेबल, कुर्सी राखिएका छन्, जहाँ बसेर बजार क्षेत्रको दृश्यावलोकन गर्दै खानपिन गर्न सकिन्छ । होमस्टे विद्यार्थीमैत्री भएकोले धूम्रपान निषेधित क्षेत्र रहेको छ ।
सांकृतिक सम्पदा र प्राकृतिक मनोरमताको प्रचारप्रसारसंगै बन्दिपुर ‘डेड सिटी’ बाट ‘टुरिजम सिटी’को रुपमा अहिले नेपाल लगायत विश्वभर नै प्रसिद्ध छ । जहाँ वर्षेनी हजारौ बाह्य तथा आन्तरिक पर्यटक आउँने गरेकाे कुँबरकाे भनाई छ । बन्दिपुरलाई आर्थिक तथा सांस्कृतिक रुपमा अगाडि बढाउन युवादेखि वौद्धिक सर्कल समेत प्रयासरत रहेकाे श्रेष्ठ बताउँछन् ।
मगर भाषामा ‘बन’को अर्थ जंगल र ‘डी’को अर्थ पानी हो । जंगलबाट आएको पानी भन्ने अर्थ लाग्ने गरि बन्डिपुर हुँदै पछि बन्दिपुर नामाकरण भएको स्थानीय बताउँछन् । बन्दिपुरमा नेवार समुदायमात्र नभएर मगर, गुरुङ, ब्राह्मण लगायतका जातजातीको बसोबास रहेको छ । यी सबै जातजातीको साँस्कृतिक संग्रहालयकाे रुपमा समेत बन्दिपुरलाई चिनिने गरेकाे श्रेष्ठ बताउँछन् । बन्दिपुरमा लाखे नाँच, डोको नाँच लगायत विभिन्न जात्राहरू, चुड्का, कौरा, सोरठी, मरुनि र झ्याउरे भाकाहरूमा रमाउन पाइन्छ।
२०६८ सालबाट बन्दिपुरमा सामुदायिक होमस्टेहरूको प्रचलन आएकाे पाइन्छ । बन्दिपुर सामुदायिक होमस्टे (साबिकको चन्डेनी पिपलथोक होमस्टे) पहिलाे हाेमस्टे रहेकाे कुँवर बताउँछिन् । उक्त हाेमस्टेले सफलता प्राप्त गरेपछि बजार क्षेत्र र आसपासका गाउँहरूमा होमस्टे स्थापनाको लहरै चलेकाे उनकाे भनाई छ । ‘कोरिखा र धरमपानीको होमस्टेमा गुरुङ संस्कृतिमा रमाउन पाइन्छ’ उनले भनिन् ‘मगर संस्कृति बुझ्न रामकोट जानु पर्छ ।’ विमलनगर, तीनधारा, नारायण टोल, मोहोरिया, टुँडिखेलमा पनि होमस्टे खुलेका छन् ।
दशैंको फूलपातीका दिन खड्गदेवीको शोभा यात्रा, नव वर्षको दिन बिस्केट जात्रासँगै पुतलीको बिहे, साउन महिनामा सिद्धगुफामा बोलबमको मेला, रामनवमीमा पातलेद्वार गुफामा मेला, त्यसैगरि कात्तिकको हरेक सोमबार गरिने थानीमाईको पूजा, ठूलो एकादशीमा तिनधारा महादेवको पूजा बन्दिपुरका विशेष तिथीहरू हुन् ।
नेपाल सरकारको कृषि अनुसन्धान केन्द्र (बाख्रा), प्रदेशस्तरको व्यवसायिक किट विकास केन्द्र (मौरी, च्याउ, रेशम खेती), निजी स्तरबाट सञ्चालित कालिज तथा गाई फार्म, याम्पा फाँटको तरकारी खेती बन्दिपुरको कृषि पर्यटनका मुख्य आधार रहेका छन् ।

टुडिखेल
मणि मुकुन्देश्वरी गढी, चन्द्रकोट गढी र हुस्लाङकोट गढीले बन्दिपुरको ऐतिहासलाई बोकेका छन् । बाइसे, चौबिसे राजाका पालामा तनहुँको केन्द्र तनहुँसुर भएपनि त्यसपछाडिको गढीको रूपमा मणि मुकुन्देश्वरी गढीलाई लिइन्छ । बन्दिपुरमा सेन राजाहरूले पनि शासन गरेका थिए । मणि मुकुन्द सेन दरबारको भग्नावशेषहरू बन्दिपुर माथि थुम्कामा अझै पनि रहेको छ । त्यस थुम्कामा जानका लागि पछिल्लो समय मणि मुकुन्द सेन पदमार्ग नै निर्माण गरिँदैछ । जसलाई ‘मिनी ग्रेट वाल’ नामले समेत चिनिने कुँबर बताउँछिन् ।
पृथ्वी राजमार्गसँगै टाँसिएको विमलनगर चुनपहराको रकक्लाइम्बिङ, भिमकाय शिद्धगुफाको अवलोकन सँगसँगै पातलेद्वार लगायतका गुफाहरूको अवलोकन, भञ्ज्याङ चौतारा नजिकैबाट फराकिला हिमशृङ्खला हेर्दै सुखौरा फाँटमा झर्ने प्याराग्लाइडिङ, रामकोटदेखि बन्दिपुर बजार हुँदै कोरिखा पुग्ने अफरोड साइक्लिङ रुट, मस्यार्ङ्दी र सेती नदीको र्याफ्टिङले बन्दिपुरलाई साहसिक पर्यटन हबका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ ।
फराकिला हिमशृङ्खलाहरूको अवलोकन, बादल उठेर बनेको ताल (ह्वाइट लेक) टुडिखेल तथा थानीमाई मन्दिर माथिबाट देखिने सूर्योदय, सुनौला किरण छर्ने मनमोहक सूर्यास्त, बजार नजिकैको रानीवन अनि जंगल भित्र सुनाखरी लगायत जंगली फूलहरूको माधुर्य हेर्दा बन्दिपुर प्रकृतिको उत्कृष्ट सिर्जना भएको भान हुन्छ ।
थानीमाईको डाँडाबाट देखिने बन्दिपुर बजार र आसपासको ‘बर्ड आई भ्यु’, आसपासका गाउँमा जाँदाको अफरोड ड्राइभिङ, चैत वैशाखमा जाँदा भेटिने काफल र ऐंसेलु, होमस्टेको ब्रेकफास्टमा चाख्न पाइने कोदोको रोटी मानसपटलमा घुमिरहने बन्दिपुरका याद बन्न पुग्ने हाेटल संघ बन्दिपुरका अध्यक्ष सगीता प्रधान बताउँछिन् ।
हरिया वनजंगल, हाइकिङ रुटमा भेटिने मृग लगायतका जंगली जनावर तथा चराचुरुङ्गी, शान्त र सितल बाताबरण, बन्दिपुरेको न्यानो आत्मियता अनि पर्यटक देखेर मुस्कुराउने फराकिला हिम शृङ्खलाले बन्दिपुरको महत्व अझ बढाएको छ । बिमलनगरबाट शिद्द्गुफा हुँदै बन्दिपुर, डुम्रेबाट पुरानो बन्दिपुरे उकाली हुँदै बन्दिपुर, बन्दिपुर बजारबाट मणि मुकुन्देश्वरी गढी एकदिने हाइकिङका लागि उपयुक्त रुटहरू हुन् । त्यस्तै चन्द्रकोट गढी, हुस्लाङ कोट, रामकोट र बन्दिपुर बजारबाट दक्षिण तर्फका विभिन्न गाउँहरूमा हाइकिङ जान सकिन्छ ।
टुँडिखेल बन्दिपुर बजारको पश्चिममा रहेको थुम्को हो । राणाहरूले शाषन लिएपछि यो ठाउँलाई पश्चिम ३ नम्बर बाहिनी अड्डा (ब्यारेक) बनाएका थिए । सोही थुम्कालाई पछि चौर बनाइएको हो । यहाँ वर, पिपलको ५ वटा रुख भएको पन्चवृक्ष चौतारा रहेको छ । पहिले टुँडिखेलभित्र गाडी जान्थ्यो । स्थानीयले टुँडिखेलमा सिँडी बनाएपछि भने गाडीहरू जान पाएनन् ।
टुँडिखेलबाट हिमालय पर्वत, मर्स्याङ्दी नदीको नागबेली रुप र आसपासका उपत्यकाको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । टुँडिखेलबाट गोर्खा दरबार, लिगलिगकोटको दरबार, लमजुङको राइनासकोट, फराकिला हिमशृंखलाहरू देख्न सकिन्छ । पैदल यात्रा गर्दै बन्दिपुरको डाँडाकाँडा हेर्ने र शितल हावा खाँदै थकाइ मार्न टुँडिखेल चर्चित रहेकाे प्रधान बताउँछिन् । राणा शाषन विरुद्ध २००७ माघ १ मा बन्दिपुरमा भएको आन्दोलनमा ६ जना सहीद भएका थिए । सहीदहरू सम्झनामा उनीहरूको शव दह गरेकै स्थानमा अहिले सहीद स्मारक पार्क बनाइएको छ ।

पुरानो काठे घर
बन्दिपुर बजार प्रवेश गर्ने बित्तिकै पूरानो दरबार जस्तै एउटा घर देखिन्छ । चन्द्रगोपाल प्रधानले वि.सं. १९८५ मा ३२ हजार चाँदीको मोरु खर्च गरेर उक्त घर बनाकाे स्थानीय जानकारहरु बताउँछन् । तत्कालीन समयमा दरबार जस्तो घर बनाएका कारण राणाहरूले चन्द्रगोपाललाई पक्राउ गरि ३ सय ५ चाँदीको मोरु जरिवाना तिराएका थिए । राणाहरूको अवरोधका कारण घरको नौ तला बनाउने योजना रोकियो । सात तला निर्माण भएको उक्त घरको तल्लो दुई तला पुरेर हाल पाँच तला कायम गरिएको छ ।
बन्दिपुर बजारको शिरमा छ सुन्दर रानीबन । अनि रानीबनको काखैमा छ बौद्ध गुम्बा । बन्दिपुरका गणेश बहादुर गुरुङको अग्रसरतामा र नेतृत्वमा बिक्रम सम्बत २०६० सालमा गुम्बा निर्माण भएको हो। गुम्बाले धार्मिक पर्यटनमा टेवा पुर्याएको छ । तनहुँमा अन्यत्र गुम्बा नहुँदा यो गुम्बा निर्माण गरिएको गुरुङ बताउँछन् । गुम्बामा शाक्यमुनि बुद्धका मूर्ति राखिएको छ । साथै विभिन्न मुलुकहरूबाट ल्याइएका बौद्ध धर्मग्रन्थका पुस्तक राखिएको छ ।
धारापानी महादेव, बसाहा थान, सेराटारको सन्तानेश्वर महादेव, झप्रीको मुलपानी महादेव, ऐतिहासिक खड्गदेवी मन्दिर, गुरुन्चे डाँडाको थानीमाई, नाहालाको भुत्याइ बराह मन्दिर, पवित्रा स्कुल नजिकैको भुकभुके बराह, बजार क्षेत्रको बिन्द्यबासिनी, महालक्ष्मी स्थान, गणेश थान र महादेव मन्दिर, चामुण्डा देवी, तिनधाराको राधाकृष्ण मन्दिर र महादेव मन्दिर, बन्दिपुरका महत्त्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्य हुन् ।
बन्दिपुर बजारमा कोशेली घर छ, जहाँ खासगरी बन्दिपुरका कृषि उपज किन्न पाइन्छ । कोरीखा, धरमपानी र रामकोट गाउँ जाँदा रैथाने उत्पादन र स्थानीय गाई भैंसीको घ्यु कोशेली ल्याउन सकिन्छ । पछिल्लो समय बनेका होटलहरूले परम्परागत नेवारी आर्किटेक्टलाई प्राथमिकता दिएका छन् । जसले बन्दिपुरको मौलिक शोभामात्रै बढाएको छैन, पर्यटकहरूलाई पनि लोभ्याएको छ । यसैगरी परम्परागत ढुंगेधारले डाेकाेमा गाग्रो वा गाग्री तथा पानी बाेक्न मिल्ने अन्य भाडाकुडा राखेर नाम्लाेले बाेकेर पानी लिन वा लुगा धुन जाने हाम्राे अग्रज पुस्ताकाे दैनिकीकाे झझल्काे दिलाउँछ ।
पर्यटक स्ट्याण्डर्डका होटलदेखि सुविधासम्पन्न समेत गरी ७० बढी होटलहरू बन्दिपुरमा रहेका छन् ।ती हाेटलले एकै पटक एक हजार जनालाई सेवा दिन सकिने हाेटल संघ बन्दिपुर अध्यक्ष प्रधान बताउँछिन् । काेभिडकाे समयले थला परेकाे वन्दिपुरकाे हाेटल व्यवसायले अहिले लय समातेकाे उनले बताइन् । बन्दिपुरका प्रायः हाेटल पारिवारिक सदस्य आफैले संचालन गरि स्वरोजगारकाे माध्यम बनेका तथा केही होटलले अन्य जनशक्तिलाई समेत रोजगार दिएकाे प्रधानले बताइन् । आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटनकाे राम्राे सम्भावना रहेकाे बन्दिपुरमा विदेशी पर्यटकहरु हप्तौ बसी अध्ययन अवलाेकन गर्ने गरेका उनले बताइन् । आन्तरिक पर्यटककाे लागि बसाइ लम्ब्याउन सकिने भए पनि हाल त्यस खालकाे प्याकेजकाे व्यवस्था नगरिएकाे तर सोच रहेकाे प्रधानकाे भनाई छ ।
बिन्दबासिनी होमस्टेका अध्यक्ष कुँवर बन्दिपुरमा आउने पाहुनालाई पारिवारिक वातावरणमा स्वागत सत्कार गरिने गरेकाे बताउँछिन् । ‘होमस्टेमा बास बस्नको लागि आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको लागि बन्दिपुरको इतिहास, सास्कृतिक पक्ष र प्राकृतिक पक्षको जानकारी गराएर मात्रै बसाई ब्यबस्थापन गर्दै आएका छौ’ उनले भनिन् ।
किन त ?
बन्दिपुरकाे ऐतिहासिक सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक पक्षकाे सामान्य जानकारी गराउँदा पाहुनाहरुले आफ्नाे समय अनुसार बन्दिपुरकाे घुम्नै पर्ने स्थानकाे छनौट गर्न सजिलाेकाे लागि भन्छिन् कुँबर ।
पारिवारिक वातावरणमा घुलमिल हुँदै घरमै बसेकाे अनुभव दिलाउन होमस्टेमा आबद्ध सबै घरका सदस्यबाट स्वागत तथा बिदाई गर्ने गरिएकाे छ । हाेमस्टेमा पाहुनाहरु १-२ दिन भन्दा बढी बस्दैनन तर बिदेशीहरु बन्दिपुरको ईतिहास सस्कृती अध्ययनको लागि अलि समय बस्ने गरेकाे उनकाे अनुभव छ । विशेष गरी विद्यार्थीहरुकाे समूह र भ्रमणमा आउने टाेलीहरुकाे राेजाइमा हाेमस्टे पर्ने गरेकाे उनी बताउँछिन् । हाेमस्टेमा खाना र बसाईमा प्याकेजमा केही सहुलियत त छ तर आन्तरिक र बाह्य पर्यटकको लागि बसाई लम्ब्याउने गरि विशेष प्याकेज ल्याउने नसिकएकाे उनी स्वीकार्छिन ।
गण्डकी प्रदेश सरकारले सरकारी कर्मचारीलाई भ्रमण तथा कार्यक्रममा जादाँ उपलब्ध भएसम्म हाेमस्टेमै बस्नु पर्ने नियम बनाएकाेमा खुशी हुँदै कुँवरले भनिन् यस्ताे कार्यमा सवै पक्षबाट सहयोग हुनु पर्छ । स्वराेजगारकाे लागि हाेमस्टे उपयुक्त भएकाे अवलाेकनकर्ताहरुकाे बुझाइ रहेकाे छ । बन्दिपुर गाउँपालिका भित्र १२ वडा हाेमस्टे दर्ता रहेकाे तथा बन्दिपुर बजार क्षेत्रमा ४ वटा हाेमस्टे रहेकाे कुँवरले जानकारी दिए । ती हाेमस्टेकाे क्षमता २ हजार रहेकाे उनी बताउँछिन् । तर बन्दिपुर बजार क्षेत्रमा रहेका हाेमस्टेकाे क्षमता भने १ हजार रहेकाे छ ।
बागमती प्रदेशकाे राजधानी मकवानपुरकाे हेटौडाबाट १ सय ३६ किलोमीटर, सघीय राजधानी काठमाडौंबाट १ सय ३५ किलोमीटर तथा गण्डकी प्रदेशकाे राजधानी कास्कीकाे पोखराबाट ६६ किलोमीटर यात्रा गरेपछी तनहुँको डुम्रे बजार पुगिन्छ । डुम्रेबाट ८ किलोमीटर नागबेली उकालो सडक पार गरेपछि बन्दिपुर बजार पुग्न सकिन्छ । सार्वजनिक यातायातबाट जाँदा भने डुम्रेबजारबाट सवारी साधन परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ । डुम्रेबाट बस, जिप वा ट्याक्सीमा बन्दिपुर जान सकिन्छ ।
बन्दिपुरका मुख्य मुख्य स्थान दुईदेखि तीन दिनमा घुम्म सकिन्छ भने सबै क्षेत्रकाे भ्रमण गर्ने हाे भने भने एक हप्ताकाे समय छुट्ट्याउनुपर्ने कुँवर बताउँछिन् ।
कुस्मा (पर्वत) । पर्वत जिल्लाको सदरमुकाम कुश्मामा झन्डै ९० वर्ष अगाडि पत्ता लागेको ‘गुप्तेश्वर गुफा’ पर्यटनककाे आकर्षक गन्तव्य बनेकाे छ ।
गुफाकाे ऎतिहासिक धार्मिक महत्व बारे अझै प्रचारप्रसार र संरक्षणको लागि स्थानीय सरकार तथा समुदायले पहल गर्नु पर्ने आन्तरिक पर्यटकहरु बताउँछन् । ‘धार्मिक पर्यटनको सम्भावना ज्यादै राम्राे रहेछ, अहिलेको पुस्ताले पौराणिक विशेषलाई बुझ्न सक्ने ठाउँ रहेछ, व्यवस्थापनमा अझै ध्यान दिनु पर्ने मैले महसुस गरे’ मकवानपुरबाट गुफाकाे अवलाेकन गर्न आइपुगेकी हेटाैडा उपमहानगरपालिका वडा २ काे स्वास्थ्य स्वयंसेवीका मिना पराजुलीले भनिन् ।
ऐतिहासिक,धार्मिक, सांस्कृतिक रुपले महत्व राख्ने गुफा कुश्मादेखि करिब पाँच सय मिटर उत्तर र कालीगण्डकी नदीदेखि करिब दुई सय मिटर मात्रै दूरीमा रहेको छ । करिब ७ किमी लम्बाइ रहेको गुफालाई नेपालकै सबैभन्दा लामो गुफाको रूपमा दाबी गरिदै आइएको छ ।
पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा पाउँ भनी यही गुफामा व्रत बस्ने गरेको किंवदन्ती छ। गुफाभित्र पानी रसाइरहेको हुन्छ। बर्षौँ पुराना चट्टानहरू खिएर विभिन्न देवी देवताका आकृतिहरू जस्तै देखिन्छन् । सत्ययुगमा भगवान शिव गुप्त रहेको स्थलको रूपमा मानेर पनि यसको नाम ‘गुप्तेश्वर महादेव गुफा’ नामकरण भयो। किंवदन्ती अनुसार महादेव र पार्वतीबिच विवाह भएपछि दुवै जना केही समय यही गुफामा गुप्त बास बसेकोले यो गुफालाई ‘गुप्तेश्वर महादेव गुफा’ भनिएको भन्ने पनि छ।
हिन्दु धर्मग्रन्थ श्रीस्वास्थानी ब्रतकथा र शिवपुराणमा उल्लेख भएअनुसार परापूर्व कालमा कुशुमपुर र कुुशुम वाटिका (हालको कुश्माबजार) मा प्रशस्त फलफूल र कुश पाइन्थ्यो। अत्यधिक मात्रामा फलफूल र कुश पाइने कुशुमपुरबाट फलफूल र कुश टिपेर हिमालय पर्वतकी पुत्री पार्वतीले श्री महादेव पति पाउँ भनी पाङस्थित पार्वती गुफामा समेत तपस्या गरेको किंवदन्तीमा पाइन्छ।
सोही धार्मिक विश्वासका साथ महााशिवरात्री, बाला चतुर्दशी, श्री स्वस्थानी ब्रतकथा अवधि, राम नवमी अन्य हरेक चाडपर्वको साथै प्रत्येक एकादशी र सोमवारका दिन गुफामा भक्तजनहरूको घुइँचो लाग्ने गरेको छ। गुफा दर्शन गर्न जानेहरूको लागि गुफाभित्रै हिँड्नका लागि फलामे बाटो र विद्युतीय उज्यालोको व्यवस्था गरिएको छ।

गुफाको लम्बाई करिब पाँच किलोमिटर रहेको भनिए पनि करिब सात सय मिटर भित्रसम्म मात्रै पुगेको गुप्तेश्वर धार्मिक तथा पर्यटकीय विकास संस्थाका ईश्वरीप्रसाद आचार्य बताउँछन । उनका अनुसार त्यो भन्दा अगाडि जान कठिन रहेको छ । तहतह परेर बनेको उक्त गुफाको करिब एक सय मिटर भित्रसम्म रहेको सुमेरु पर्वत र पञ्च पाण्डवको क्षेत्रसम्म विद्युत् जडान गरिएको छ।
उक्त स्थानसम्म सहज रूपमै भित्र जान सकिन्छ। पञ्च पाण्डवको क्षेत्रमा गुफाको निकै सानो भएकाले सानो शरीर भएका व्यक्तिहरू घसारिएर मात्रै भित्र जान सक्छन्। उक्त स्थान पार गरेपछि भने फेरि फराकिलो बाटो रहेको देखिन्छ । त्यहाँबाट छिर्न नै कठिन हुने र सामग्रीहरू लैजान पनि कठिन हुने भएकाले त्यसपछिको भागमा विद्युत् जडान गरिएको छैन ।
२०१५ सालमा राजा महेन्द्रबाट उक्त गुफाको दर्शन गरेपछि गुप्तेश्वर गुफालाई पर्यटन क्षेत्रको रूपमा विकास गर्न थालिएको हो। आन्तरिक पर्यटकको मात्रै आकर्षक रहदै आएको गुफा कालीगण्डकी नदीमाथि बनेको विश्वकै दोस्रो अग्लो बन्जी जम्पबाट केही मिटरको दूरीमा रहेको छ ।
पर्याप्त प्रचारप्रसारको कमीले बाह्य पर्यटकहरू भने आकर्षित हुन सकेका छैनन्। पर्वत सदरमुकाम समेत रहेको कुश्मा नगरपालिका-४ रहेको गुप्तेश्वर गुफा लाई नेपालकै उत्कृष्ट धार्मिक तथा पर्यटकीय केन्द्रको रुपमा बिकास गर्ने तयारी स्वरुप गुफासम्म जाने सिढीबाटो निर्माणको चरणमा रहेको छ।
मकवानपुर । यसवर्षकाे चैते धान राेपाइ सुरु भएकाे छ । पानीकाे सुविधा भएकाे स्थानमा असार र चैतमा वर्षकाे २ पटक धान बाली लगाउने गरिन्छ । आलु, ताेरी जस्ता नगदेबालीकाे खेती गरिएकाे स्थानहरुमा यसवर्षकाे चैतेधान राेप्न सुरु गरिएकाे छ ।
गहुँ लगाइएकाे स्थानहरुमा भने चैतकाे मध्यतिरबाट धान राेपाइ सुरु हुन्छ । हेटाैडा उपमहानगरपालिका वडा न ८ मा चैते धान राेपाइ गरिदै ।


तस्बिरहरु सहीखबर डटकम
राक्सिराङ,मकवानपुर। राक्सिराङ (मकवानपुर)। संघीयतापछि गाउँ र टोलको विकास गर्न केन्द्रीय बजेटको पर्खाइ आवश्यक छैन । जहाँ जुन स्थानमा जे आवश्यक छ स्थानीय सरकारले त्यहाँ लगानी गर्न र प्रवद्र्धन गर्न सक्नेछ ।
संघीयतापछि स्थानीय क्षेत्रको विकासमो लय समाएको एउटा उदाहरण हो पर्यटकीय क्षेत्र । यस्तै उदाहरण बनेको छ मकवानपुरको राक्सिराङ गाउँपालिकाको जलपरी झरना । संघीय सरकारले स्थानीय स्तरको संभावना कहिले खोज्ने ? स्थानीय आवश्यकता कहिले मनन गर्ने र कहिले पहिचान प्रवद्र्धनको लागि लगानी गर्ने ? यि सवाल धेरै परमा हुन् ।
जब स्थानीय सरकारले स्थानीय क्षेत्रको संभावनालाई आफैंले नियाल्न पायो, आफैंले बजेटको व्यवस्थापन गरी पहिचान र प्रवद्र्धनमा ध्यान दिन थाल्यो, यो जलपरी झरना अहिले गन्तव्यको रुपमा विकास भएको छ । बिदाको दिन हाइकिङ जानेहरुले आफूसँगै मिठो स्मरणमा सजाउँछन् यो झरनाको तस्वीर । मकवानपुरको पश्चिम क्षेत्रमा रहेको राक्सिराङ गाउँपालिकास्थित जलपरी झरना आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्यको रुपमा विकसित हुँदैछ ।
मकवानपुर जिल्लाकाे भौगोलिक रुपले विकट राक्सिराङ गाउँपालिका ३ स्थित सिद्धार्थ हरियाली सामुदायिक वन क्षेत्रमा पर्ने जलपरी झरना र संगै रहेको करिब १ सय मिटर लामो चमेरो गुफा पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा विकसित भइरहेको छ । उक्त झरनाको अवलोकनका लागि हेटौंडालगायत मकवानपुरको अन्य क्षेत्रबाट समेत मानिसहरु आउने गरेको सिद्धार्थ हरियाली सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र तामाङले बताए ।
झरना र गुफाको संरक्षणसंगै विकासका लागि राक्सिराङ र प्रदेश सरकारले लगानी गरेको अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र तामाङले जानकारी दिए। प्राकृतिक रुपले आकर्षक र सुन्दर जलपरी झरना परिसरमा बागमती प्रदेश सरकारको लगानीमा राक्सिराङ गाउँपालिकाले भौतिक संरचनाहरु निर्माण गरेको छ ।
झरना र त्यसको आडैमा रहेको चमेरो गुफासम्म पुग्नका लागि सडकको सुविधा रहेको छ । मनहरी बजारबाट चैनपुर हुदै पलासे बजार नजिकैबाट र मनहरीको ज्यामिरेबाट आमाघर हुँदै सडक मार्ग भएर र पैदल यात्रा गरेर समेत जलपरी झरना आउन सकिने छ ।

झरना भएको क्षेत्रमा फलामे रेलिङसहितको पक्की सिढी बनाइएको छ । झरनाको नजिकै दुईवटा ट्रस्ट भवन निर्माण गरि पिकनिकको लागि स्थान सुरक्षित गरिएको अध्यक्ष तामाङ बताउछन् । सार्वजनिक शौचालय समेत निर्माण भएको छ भने झरना प्रवेश गर्ने बिन्दुमा टिकट घर र पाले भवन निर्माण भएका छन् । झरना नजिकै जलपरीको एउटा मूर्ति राख्ने सोच रहेकोमा राक्सिराङ गाउँपालिका समेत लागि परेको तामाङले बताए । समिति निर्माण गरी कर्मचारीको व्यवस्थापन गर्ने र प्रवेश टिकटको समेत व्यवस्था मिलाइने उनले जानकारी दिए ।
झरना परिसरमा भौतिक संरचना निर्माण अहिले पनि जारी नै छ । बुद्धको मुर्तिसहितको पार्क निर्माणको लागि प्रारम्भिक कार्य भइरहेको छ । अध्यक्ष तामाङ झरना वरिपरिको पाखामा हरियालीको लागि बिरुवा रोप्ने योजना रहेको बताउँछन । यस्तै गरि झरना क्षेत्रमा नुहाउनकोलागि स्विमिङ पुल निर्माणको योजना रहेको समेत उनले जानकारी दिए । पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा बिकास हुँदै गरेको उक्त क्षेत्रमा गाउँपालिकाको पहलमा गुलमोर, लालुलाते, चुवा लगायतका ५ सय थान फूलका बिरुवा रोपिएको छ ।





मकवानपुर । बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौंडा बजारबाट ३५ किलोमिटर पश्चिममा पर्छ मनहरी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ७ । यही वडामा छ बोटे समुदायको सानो बस्ति । निर्वाचनताका यस समुदायमा राजनीतिक दलका नेता तथा कार्यकर्ताहरूको बाक्लै आवागमन हुन्छ, जब चुनाव सकिन्छ सुनसान बन्छ यो बस्ति ।
“हाम्रो समुदायको विकास र हाम्रो लागि सहयोग गर्ने भनेर चुनावको बेलामा नेताज्यूहरु आउनु हुन्छ, हामी चिन्दैनौ, उहाँहरु नै नमस्कार गर्नुहुन्छ” स्थानीय बबिता बोटे भन्छिन् “हामीलाई आफ्नो जग्गा पनि छैन, बल्लबल्ल बास बस्ने घर बनाइदिनुभयो तर के खाने भन्ने समस्या छ ।”
राजनीतिक चासो र चेतना कमै भएका बोटे समुदायलाई भोटर बैंकको रूपमा प्रयोग गर्न निर्वाचनताका सबैजसो दलका नेता तथा कार्यकर्ताहरू आईपुगे पनि उनीहरुको जीवनस्तर उकास्ने, सामाजिक सशक्तीकरणको सवाल बुझाउन कोही नभएको कमल बोटे बताउँछन् । “हामी सबैको पेशा भनेको माछा मार्ने र मनहरी बजारमा विक्री गर्ने थियो, तर अहिले त्यै माछा मार्ने काम पनि आरक्षण (पर्सा वन्जन्तु आरक्ष)ले रोक्यो ” उनले भने “अब यसो छिमेकमा ज्यालादारी मात्रै हो, आमा दिदी बहिनी, भाउजुहरुलाई सिप तथा नेतृत्व विकासको तालिम आवश्यक छ ।”
संगिता माझि पनि यही बस्छिन् । विहान सामान्य घरधन्दा अनि छोराछोरीलाई स्कुल पठाउँछिन्, अनि दिनभर अलमल मै बित्छ । “केही काम छैन, काम नभएपछि खान पनि कहाँबाट आउनु छर, सिप छैन, शिक्षा छैन” उनी भन्छिन् । आफ्नो जग्गा नभए पनि हातमा गर्ने सिप सिक्न पाए परिवार चलाउने आधार हुने उनको बुझाइ छ । उनीहरुको छोराछोरीलाई पढ्न त समस्या छैन, बस्तीको नजिकै विद्यालय छ । शारीरिक रुपमा सशक्त पुरुष र महिलाहरु ज्याला गर्न जान्छन् । खेतीको मौसममा ज्यालाको काम पाइए पनि अन्य मौसममा त्यो पाइदैन । केहीले नजिकैको खोलामा बालुवा चालेर दैनिकी चलाउँथे तर नदि जन्यपदार्थको उत्खनन तथा निकासी बन्द गरेपछि त्यो काम पनि रोकिएको छ ।
मनहरी गाउँपालिका ७ स्थित बोटे बस्तीमा झण्डै २५ घर बोटे समुदायको बसोबास छ । झण्डै ९० को हाराहारीमा भोटर छन् तर नेताहरु र स्थानीय सरकारले उनीहरुको जीवनस्तर उकास्न दीगो कार्यक्रमभन्दा क्षणिक लाभ दिने र आफ्नो भ्यार्याङ पुरा गर्नमा मात्रै प्रयोग गर्ने गरेको कान्छिमाया बोटे बताउँछिन् । मनहरी गाउँकार्यपालिकाको निवर्तमान कार्यपालिका सदस्य समेत रहेकी कान्छीमाया आफूहरुले बोल्न नसकेकै कारण अरुको कुरामा सही मानेर हिड्नु पर्दा समस्या भएको बताउँछिन् । “५ वर्ष कार्यपालिका सदस्य पनि भएँ, मैले समेत यो बस्तीको लागि केही गर्न सकिन, बजेट बनाउँदा नै सबै कार्यक्रमको तयारी हुने रहेछ, आफूलाई त्यो बारेमा थाहा भएन, हामी सधैं पछिको पछि नै” उनले भनिन् “सबैभन्दा पहिले यहाँका महिलाहरुलाई आर्थिक पाटोमा सशक्त बनाउन कुनै सिप र व्यवसायमा जोड्नु पर्छ ।”
धेरै महिलाहरु हिंसाको शिकार समेत हुने गरेको उनले बताइन् । “सरकारले दिने भत्ताको भरमा जीवन चलेको छ, त्यो भत्ता आउला र खानेकुरो, लत्तापकडा किनौला भनेर बस्छन्, बिरामी पर्दा उपचार गर्ने पैसा हुँदैन” उनले गुनासो गरिन् ।सरकारले सिमान्तकृत समुदायको लागि दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताले उनीहरुलाई सशक्तीकरण भन्दा पनि आशावादी बनाएको देखिन्छ ।
बोटे समुदायको लागि बागमती प्रदेश सरकारले आवासको व्यवस्था गरेको छ, तर उनीहरुसँग आफ्नो निजी जग्गा नभएकोले खेती किसान र पशुपालनको समेत समस्या छ । “हामी खेती किसानी र पशुपालन गर्न त सक्छौ, तर सबैभन्दा पहिले जग्गा चाहिने रहेछ, त्यै छैन हामीसँग” कान्छिमायाले भनिन् ।
मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिकामा रहेको यो बोटे समुदायको जस्तै समस्या छ राई बस्ति, वनकरीया वस्ति, चेपाङ बस्तीमा पनि । उनीहरुको सामाजिक तथा आर्थिक सशक्तीकरणको लागि दीगो रुपमा जीवन सुधार ल्याउने कार्यक्रमको अभाव रहेको गाउँपालिका अध्यक्ष रञ्जन कालाखेती बताउँछन् । “स्थानीय सरकारले उनीहरुको सहज जीवनको लागि समन्वय गरिरहेकै छ, तर पर्याप्त नभएको जस्तो देखिन्छ” अध्यक्ष कालाखेतीले भने । उनीहरु दिनभर जसो फुर्सदीला नै हुन्छन्, केही सिप भए आयआर्जनमा जोड्न सकिन्थ्यो कि भन्ने तर्फ ध्यान दिनु पर्ने आवश्यकता महसुस भएको उनले बताए । गाउँपालिकासँग त्यो दीगो प्रकारको कुनै कार्यक्रम नभएकोले गैससहरु इच्छुक भएमा आफूले समन्वय गर्न समेत पालिका तयार रहेको उनले बताए । उनीहरुलाई गरिबीको जीवनस्तरबाट माथि उकास्न उद्यमशीलताको विकास आवश्यक रहेको अध्यक्ष कालाखेतीले बताए ।
४६ वर्षीय नारायणी विष्टसँग आराम गर्ने समय खासै हुँदैन । तरकारी खेती र बाख्राको हेरचाह गर्दै उनको अधिकांश समय बित्छ । यही तरकारी खेती र बाख्रा व्यवसायले उनको आर्थिक अवस्था उकासेको छ । आर्थिक अवस्थामात्रै हैन उनको जीवन शैली, समुदायबाट पाउने मान मर्यादा पनि उठाएको छ, र सँगै उठाएको छ उनको हौसला, जोश र जाँगर । “विहान पहिले बाख्राको स्याहार गर्छु, एकलट काम बाख्राको खोरमा भ्याएपछि तरकारी खेती तिर जान्छु” उनी भन्छिन् “खेतमा नियमित काम हुँदैन, बाख्रालाई छिनछिनमा घाँस, पानी, सोतर, दाना दिनुपर्छ ।” जति काममा खट्यो उति नै आम्दानी बढेको छ, यसैले खुसी छिन् नारायणी । ५ जनाको परिवारलाई घरखर्च मात्रै हैन बचत पनि राम्रो भएको बताउँछिन् उनी ।
“पहिले फुर्सद नै फुर्सद हुन्थ्यो, तर पैसाको अभाव धेरै थियो, अब फुर्सद पनि छैन, फुर्सदीलो बसौं झै पनि लाग्दैन” उनले भनिन् “पहिले ऋण माग्दा के आधारमा दिउँ भनेर प्रश्न सोध्नेहरु अब लगानी बढाउन परे सम्झनु है नारायणी भन्छन् ।” आफ्नै समाज, आफ्नै नातेदारमा पनि “पत्याइने” (विश्वाशिलो) बन्न पैसा नै कमाउनु पर्ने रहेछ भन्ने बुझीन् नारायणीले ।

पाल्पाको तानसेन नगरपालिका १० निवासी नारायणीलाई यो जीवन शैलीको सहजता उसै मिलेको हैन । हेफर नेपालको सहयोगमा उनी सहभागी भइन् । उक्त अवसरले नै उनलाई जीवनशैली परिवर्तन सम्भव भन्ने उदाहरणीय व्यक्ति बन्न सघायो । प्रोजेक्टमा सहभागी भएपछि नै उनले बाख्रा पालन र टनेल तरकारी खेती सुरु गरेकी हुन् । यही व्यवसायले उनलाई छोराहरु पढाउन र आरामले घर चलाउन सम्भव बनायो ।
२० वटा बाख्रा पालेकी उनलाई सानो परिवारको लागि भरपर्दा आर्थिक आधार भयो । बाख्राको मल प्रयोग गरेर तरकारी पनि राम्रो फलाइन् । साग, आलु टमाटर जस्ता तरकारीबाट मात्रै १ लाख ५० हजार बचत गरेको उनले सुनाइन् । यसैगरी उनले बाख्राबाट १ लाख २० हजार बचत गरिन् । “भर्खरै आलु बेचें त्यसबाट पनि ५० हजार बचत भयो” उनले सुनाइन् । सिँचाइको सुविधा राम्रो भइदिएको भए अझै राम्रो आम्दानी गर्न सकिने संभावना भएको उनले थपिन् ।
हेफरको सहयोगकै कारण आफू अहिले स्थानीय सरकारसम्म पुगेर आफ्नो आवश्यकताको सवालमा निर्धक्क बोल्न सक्ने भएकी छिन् । “हामी महिला घर र वन मात्रै गथ्र्यौ, अधिकारबारे पनि केही थाहै थिएन, अब बुझेको कुरा अरुलाई बुझाउन पनि सक्छु, खबरदारी गर्न पनि सक्छु” उनले भनिन् ।
नारायणीको जस्तै जीवनशैली फेरिएको छ २९ वर्षिया हरिकलाको पनि । गुल्मिदरबार गाउँपालिका ३ निवासी हरिकला झाँक्रीले टनेलमा तरकारी खेती गरेकी छिन् भने बाख्रा पनि पालेकी छिन् । “२ साना नानीहरु सहित ७ जनाको परिवार छौ, सबै मिलेर सकेको काम गर्छौ, घर चलाउन पहिले जस्तो चिन्ता छैन” उनले भनिन् “पहिले पनि खेती गथ्र्यौ, तर आफैंलाई खान पुग्दैनथ्यो, अब बचत पनि हुन्छ ।” हेफरले खेत बारी जोत्ने ट्याक्टर समेत दिएकोले समूहमा बसेर काम गर्ने बानीको समेत विकास भएको उनले बताइन् । “घरबाहीर (परिवारको सदस्यसँग बाहेक) बोल्न डराउँथे” उनी भन्छिन “चाहिने ठाउँमा पनि हामी नबोलेपछि पो हेपाइ सहनु पर्ने रहेछ, अब चुप बसिदैन ।” हेफरले सञ्चालन गरेको तालिम लिएपछि नै आफूमा यस्तो बुझाइको विकास भएको उनले बताइन् । तरकारी खेती र बाख्रा पालनबाट भएको आम्दानीको बचत समेत गरेको उनले बताइन् ।
मकवानपुरका बबिता बोटे, संगिता माझि र कान्छिमाया बोटेको समस्या ग्रस्त दैनिकी र नारायणी, हरिकलाको विगत उस्तै छन् । वर्तामान भने फरक । समस्यासँगै समाधान पनि आउँछ, तर मकवानपुरका बबिता, संगिता कान्छिमायाहरुको जीवनमा समाधानको खोजि जारी छ । उनीहरुलाई पनि सघाउने विभिन्न संस्थाहरु नभएका भने हैनन्, तर उनीहरुलाई सक्षम हुन हैन, आश्रित हुन मात्रै सिकाइएको पाइन्छ । दाताहरुले बालबालिकाहरुलाई स्कुलको लागि झोला, स्टेशनरी किनिदिने, खाद्यन्न सहयोग गर्ने, चाडपर्वको समयमा पर्व मनाउन आवश्यक सामग्रीहरु जुटाइदिने गरेपछि स्थानीयहरु सक्षम हैन आश्रित बने ।
दाताहरुले सहयोग गरुञ्जेल हैन, दीगो जीवन यापनको लागि सिप र आधार सिर्जना गरिनु पर्ने स्थानीय अगुवा माधव गौतम बताउँछन् ।

दाताले दिने र उनीहरु (लक्षित समुहहरु) ले लिने प्रचालन रहुञ्जेल सामाजिक विकासमा फड्को मार्न संभव नभएको उनी बताउँछन् । हेफर प्रोजेक्टको बारेमा आफूले सञ्चारमाध्यबाट सुनेको स्मरण गर्दै उनले भने “खासमा गर्नु पर्ने सहयोग हेफरले गरेको जस्तै हो, तर यहाँ कर्म गर्न हैन, माग्न सिकाइयो ।” यि समुदायको जीवनस्तर उकास्नको लागि विभिन्न सिप विकासको कार्यक्रमहरु लागु गर्न स्थानीय सरकार तयार रहेको र सहभागी मोडलमा काम गर्ने गैससहरु भएमा अझै सहज हुने उनले बताए ।
हेफर इन्टरनेशनल नेपालले हाल नेपालको ५० जिल्लामा काम गरिरहेको छ । कोभिडको समयमा स्थानीय सरकारलाई राहत कोष स्थापनाको लागि सहयोग होस् वा महिला सहकारीहरुलाई सामान ढुवानीको लागि सवारी साधन सहयोग वा सिमान्तकृत समुदाय, ग्रासरुट तहका सर्वसाधारणको जीवनमा दीगो विकासको लागि सहकार्य गर्दै आएको संस्था हो । हेफर, नेपालको भोकमरी, गरिबी निवारणको लागि र पशु पालन क्षेत्रमा काम गर्दै आएको अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय संस्था हो । हेफरले सन् १९९३ मा चितवन जिल्लाको गितानगरमा बरुवा बाख्रापालन परियोजना सुरु गरेको थियो ।
त्यो समय २५ परिवारबाट परियोजना शुरु गरिएको थियो । अहिले देशको ५० जिल्लामा काम गरिरहेको हेफरका ज्ञान व्यवस्थापन तथा सञ्चार प्रमुख प्रविन गुरुङले बताए । जसबाट हालसम्म ४ लाखबढी परिवारसंङ्ख्या लाभान्वित भएका छन् । संस्थाको कामबाट लाभान्वित हुनेहरु मध्ये ९९ प्रतिशत महिला रहेको गुरुङले बताए । उनका अनुसार हेफर नेपालको प्रधान कार्यालय काठमाडौंमा र प्रादेशिक कार्यालयहरु बुटवल, भरतपुर, नेपालगंज र जनकपुरमा रहेका छन् ।
हेफरले समुदायहरूसँग साझेदारीमा काम गर्छ, संस्थासँग साझेदारी र समन्वयमा काम गर्ने साना किसानको आयमा करिब दोब्बरले बृद्धि गर्न सफल भएको लाभान्वित लुम्बिनी प्रदेश, गुल्मी जिल्ला गुल्मीदरबार गाउँपालिका–२ जुभुङका लेखबहादुर बोगटीले बताए । वातावरण संरक्षण, महिला सशक्तीकरण, सामाजिक सद्भाव बलियो बनाउनमा पनि संस्थाले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको गुल्मीदरबार गाउँपालिका सूचना अधिकारी नवराज घिमिरेको बुझाइ छ ।
पूथ्वीको हेरचाह गर्दै गरिबी न्यूनिकरणमा सघाउने कार्यक्रमहरूले दिगो सिर्जना गर्दै उद्यमीहरूलाई समर्थन गर्दै आएको हेफरका तथा सञ्चार प्रमुख गुरुङले बताए । “पशुधन र कृषिमा बीउ लगानीबाट हाम्रो साझेदारी शुरु हुन्छ, त्यसपछि परियोजनामा सहभागीहरूलाई व्यवसायहरू निर्माण गर्न र आपूर्ति श्रृंखला र बजारहरूमा पहुँच प्राप्त गर्न पनि हामीले मद्दत गर्ने गरेका छौं” गुरुङले भने ।
“जसले गर्दा परिवारको जीविकोपार्जन उकासिन्छ, सफल सहभागीले उनीहरूको नयाँ पुस्तालाई तालिम दिन्छन्, सहजिकरण गर्छन्, अनुभव आदनप्रदान गर्छन जसले गर्दा समुदायहरूलाई निरन्तर माथि उठाउन मद्दत मिलिरहन्छ” उनले भने ।





