मकवानपुर । बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौंडा बजारबाट ३५ किलोमिटर पश्चिममा पर्छ मनहरी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ७ । यही वडामा छ बोटे समुदायको सानो बस्ति । निर्वाचनताका यस समुदायमा राजनीतिक दलका नेता तथा कार्यकर्ताहरूको बाक्लै आवागमन हुन्छ, जब चुनाव सकिन्छ सुनसान बन्छ यो बस्ति ।
“हाम्रो समुदायको विकास र हाम्रो लागि सहयोग गर्ने भनेर चुनावको बेलामा नेताज्यूहरु आउनु हुन्छ, हामी चिन्दैनौ, उहाँहरु नै नमस्कार गर्नुहुन्छ” स्थानीय बबिता बोटे भन्छिन् “हामीलाई आफ्नो जग्गा पनि छैन, बल्लबल्ल बास बस्ने घर बनाइदिनुभयो तर के खाने भन्ने समस्या छ ।”
राजनीतिक चासो र चेतना कमै भएका बोटे समुदायलाई भोटर बैंकको रूपमा प्रयोग गर्न निर्वाचनताका सबैजसो दलका नेता तथा कार्यकर्ताहरू आईपुगे पनि उनीहरुको जीवनस्तर उकास्ने, सामाजिक सशक्तीकरणको सवाल बुझाउन कोही नभएको कमल बोटे बताउँछन् । “हामी सबैको पेशा भनेको माछा मार्ने र मनहरी बजारमा विक्री गर्ने थियो, तर अहिले त्यै माछा मार्ने काम पनि आरक्षण (पर्सा वन्जन्तु आरक्ष)ले रोक्यो ” उनले भने “अब यसो छिमेकमा ज्यालादारी मात्रै हो, आमा दिदी बहिनी, भाउजुहरुलाई सिप तथा नेतृत्व विकासको तालिम आवश्यक छ ।”
संगिता माझि पनि यही बस्छिन् । विहान सामान्य घरधन्दा अनि छोराछोरीलाई स्कुल पठाउँछिन्, अनि दिनभर अलमल मै बित्छ । “केही काम छैन, काम नभएपछि खान पनि कहाँबाट आउनु छर, सिप छैन, शिक्षा छैन” उनी भन्छिन् । आफ्नो जग्गा नभए पनि हातमा गर्ने सिप सिक्न पाए परिवार चलाउने आधार हुने उनको बुझाइ छ । उनीहरुको छोराछोरीलाई पढ्न त समस्या छैन, बस्तीको नजिकै विद्यालय छ । शारीरिक रुपमा सशक्त पुरुष र महिलाहरु ज्याला गर्न जान्छन् । खेतीको मौसममा ज्यालाको काम पाइए पनि अन्य मौसममा त्यो पाइदैन । केहीले नजिकैको खोलामा बालुवा चालेर दैनिकी चलाउँथे तर नदि जन्यपदार्थको उत्खनन तथा निकासी बन्द गरेपछि त्यो काम पनि रोकिएको छ ।
मनहरी गाउँपालिका ७ स्थित बोटे बस्तीमा झण्डै २५ घर बोटे समुदायको बसोबास छ । झण्डै ९० को हाराहारीमा भोटर छन् तर नेताहरु र स्थानीय सरकारले उनीहरुको जीवनस्तर उकास्न दीगो कार्यक्रमभन्दा क्षणिक लाभ दिने र आफ्नो भ्यार्याङ पुरा गर्नमा मात्रै प्रयोग गर्ने गरेको कान्छिमाया बोटे बताउँछिन् । मनहरी गाउँकार्यपालिकाको निवर्तमान कार्यपालिका सदस्य समेत रहेकी कान्छीमाया आफूहरुले बोल्न नसकेकै कारण अरुको कुरामा सही मानेर हिड्नु पर्दा समस्या भएको बताउँछिन् । “५ वर्ष कार्यपालिका सदस्य पनि भएँ, मैले समेत यो बस्तीको लागि केही गर्न सकिन, बजेट बनाउँदा नै सबै कार्यक्रमको तयारी हुने रहेछ, आफूलाई त्यो बारेमा थाहा भएन, हामी सधैं पछिको पछि नै” उनले भनिन् “सबैभन्दा पहिले यहाँका महिलाहरुलाई आर्थिक पाटोमा सशक्त बनाउन कुनै सिप र व्यवसायमा जोड्नु पर्छ ।”
धेरै महिलाहरु हिंसाको शिकार समेत हुने गरेको उनले बताइन् । “सरकारले दिने भत्ताको भरमा जीवन चलेको छ, त्यो भत्ता आउला र खानेकुरो, लत्तापकडा किनौला भनेर बस्छन्, बिरामी पर्दा उपचार गर्ने पैसा हुँदैन” उनले गुनासो गरिन् ।सरकारले सिमान्तकृत समुदायको लागि दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताले उनीहरुलाई सशक्तीकरण भन्दा पनि आशावादी बनाएको देखिन्छ ।
बोटे समुदायको लागि बागमती प्रदेश सरकारले आवासको व्यवस्था गरेको छ, तर उनीहरुसँग आफ्नो निजी जग्गा नभएकोले खेती किसान र पशुपालनको समेत समस्या छ । “हामी खेती किसानी र पशुपालन गर्न त सक्छौ, तर सबैभन्दा पहिले जग्गा चाहिने रहेछ, त्यै छैन हामीसँग” कान्छिमायाले भनिन् ।
मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिकामा रहेको यो बोटे समुदायको जस्तै समस्या छ राई बस्ति, वनकरीया वस्ति, चेपाङ बस्तीमा पनि । उनीहरुको सामाजिक तथा आर्थिक सशक्तीकरणको लागि दीगो रुपमा जीवन सुधार ल्याउने कार्यक्रमको अभाव रहेको गाउँपालिका अध्यक्ष रञ्जन कालाखेती बताउँछन् । “स्थानीय सरकारले उनीहरुको सहज जीवनको लागि समन्वय गरिरहेकै छ, तर पर्याप्त नभएको जस्तो देखिन्छ” अध्यक्ष कालाखेतीले भने । उनीहरु दिनभर जसो फुर्सदीला नै हुन्छन्, केही सिप भए आयआर्जनमा जोड्न सकिन्थ्यो कि भन्ने तर्फ ध्यान दिनु पर्ने आवश्यकता महसुस भएको उनले बताए । गाउँपालिकासँग त्यो दीगो प्रकारको कुनै कार्यक्रम नभएकोले गैससहरु इच्छुक भएमा आफूले समन्वय गर्न समेत पालिका तयार रहेको उनले बताए । उनीहरुलाई गरिबीको जीवनस्तरबाट माथि उकास्न उद्यमशीलताको विकास आवश्यक रहेको अध्यक्ष कालाखेतीले बताए ।
४६ वर्षीय नारायणी विष्टसँग आराम गर्ने समय खासै हुँदैन । तरकारी खेती र बाख्राको हेरचाह गर्दै उनको अधिकांश समय बित्छ । यही तरकारी खेती र बाख्रा व्यवसायले उनको आर्थिक अवस्था उकासेको छ । आर्थिक अवस्थामात्रै हैन उनको जीवन शैली, समुदायबाट पाउने मान मर्यादा पनि उठाएको छ, र सँगै उठाएको छ उनको हौसला, जोश र जाँगर । “विहान पहिले बाख्राको स्याहार गर्छु, एकलट काम बाख्राको खोरमा भ्याएपछि तरकारी खेती तिर जान्छु” उनी भन्छिन् “खेतमा नियमित काम हुँदैन, बाख्रालाई छिनछिनमा घाँस, पानी, सोतर, दाना दिनुपर्छ ।” जति काममा खट्यो उति नै आम्दानी बढेको छ, यसैले खुसी छिन् नारायणी । ५ जनाको परिवारलाई घरखर्च मात्रै हैन बचत पनि राम्रो भएको बताउँछिन् उनी ।
“पहिले फुर्सद नै फुर्सद हुन्थ्यो, तर पैसाको अभाव धेरै थियो, अब फुर्सद पनि छैन, फुर्सदीलो बसौं झै पनि लाग्दैन” उनले भनिन् “पहिले ऋण माग्दा के आधारमा दिउँ भनेर प्रश्न सोध्नेहरु अब लगानी बढाउन परे सम्झनु है नारायणी भन्छन् ।” आफ्नै समाज, आफ्नै नातेदारमा पनि “पत्याइने” (विश्वाशिलो) बन्न पैसा नै कमाउनु पर्ने रहेछ भन्ने बुझीन् नारायणीले ।

पाल्पाको तानसेन नगरपालिका १० निवासी नारायणीलाई यो जीवन शैलीको सहजता उसै मिलेको हैन । हेफर नेपालको सहयोगमा उनी सहभागी भइन् । उक्त अवसरले नै उनलाई जीवनशैली परिवर्तन सम्भव भन्ने उदाहरणीय व्यक्ति बन्न सघायो । प्रोजेक्टमा सहभागी भएपछि नै उनले बाख्रा पालन र टनेल तरकारी खेती सुरु गरेकी हुन् । यही व्यवसायले उनलाई छोराहरु पढाउन र आरामले घर चलाउन सम्भव बनायो ।
२० वटा बाख्रा पालेकी उनलाई सानो परिवारको लागि भरपर्दा आर्थिक आधार भयो । बाख्राको मल प्रयोग गरेर तरकारी पनि राम्रो फलाइन् । साग, आलु टमाटर जस्ता तरकारीबाट मात्रै १ लाख ५० हजार बचत गरेको उनले सुनाइन् । यसैगरी उनले बाख्राबाट १ लाख २० हजार बचत गरिन् । “भर्खरै आलु बेचें त्यसबाट पनि ५० हजार बचत भयो” उनले सुनाइन् । सिँचाइको सुविधा राम्रो भइदिएको भए अझै राम्रो आम्दानी गर्न सकिने संभावना भएको उनले थपिन् ।
हेफरको सहयोगकै कारण आफू अहिले स्थानीय सरकारसम्म पुगेर आफ्नो आवश्यकताको सवालमा निर्धक्क बोल्न सक्ने भएकी छिन् । “हामी महिला घर र वन मात्रै गथ्र्यौ, अधिकारबारे पनि केही थाहै थिएन, अब बुझेको कुरा अरुलाई बुझाउन पनि सक्छु, खबरदारी गर्न पनि सक्छु” उनले भनिन् ।
नारायणीको जस्तै जीवनशैली फेरिएको छ २९ वर्षिया हरिकलाको पनि । गुल्मिदरबार गाउँपालिका ३ निवासी हरिकला झाँक्रीले टनेलमा तरकारी खेती गरेकी छिन् भने बाख्रा पनि पालेकी छिन् । “२ साना नानीहरु सहित ७ जनाको परिवार छौ, सबै मिलेर सकेको काम गर्छौ, घर चलाउन पहिले जस्तो चिन्ता छैन” उनले भनिन् “पहिले पनि खेती गथ्र्यौ, तर आफैंलाई खान पुग्दैनथ्यो, अब बचत पनि हुन्छ ।” हेफरले खेत बारी जोत्ने ट्याक्टर समेत दिएकोले समूहमा बसेर काम गर्ने बानीको समेत विकास भएको उनले बताइन् । “घरबाहीर (परिवारको सदस्यसँग बाहेक) बोल्न डराउँथे” उनी भन्छिन “चाहिने ठाउँमा पनि हामी नबोलेपछि पो हेपाइ सहनु पर्ने रहेछ, अब चुप बसिदैन ।” हेफरले सञ्चालन गरेको तालिम लिएपछि नै आफूमा यस्तो बुझाइको विकास भएको उनले बताइन् । तरकारी खेती र बाख्रा पालनबाट भएको आम्दानीको बचत समेत गरेको उनले बताइन् ।
मकवानपुरका बबिता बोटे, संगिता माझि र कान्छिमाया बोटेको समस्या ग्रस्त दैनिकी र नारायणी, हरिकलाको विगत उस्तै छन् । वर्तामान भने फरक । समस्यासँगै समाधान पनि आउँछ, तर मकवानपुरका बबिता, संगिता कान्छिमायाहरुको जीवनमा समाधानको खोजि जारी छ । उनीहरुलाई पनि सघाउने विभिन्न संस्थाहरु नभएका भने हैनन्, तर उनीहरुलाई सक्षम हुन हैन, आश्रित हुन मात्रै सिकाइएको पाइन्छ । दाताहरुले बालबालिकाहरुलाई स्कुलको लागि झोला, स्टेशनरी किनिदिने, खाद्यन्न सहयोग गर्ने, चाडपर्वको समयमा पर्व मनाउन आवश्यक सामग्रीहरु जुटाइदिने गरेपछि स्थानीयहरु सक्षम हैन आश्रित बने ।
दाताहरुले सहयोग गरुञ्जेल हैन, दीगो जीवन यापनको लागि सिप र आधार सिर्जना गरिनु पर्ने स्थानीय अगुवा माधव गौतम बताउँछन् ।

दाताले दिने र उनीहरु (लक्षित समुहहरु) ले लिने प्रचालन रहुञ्जेल सामाजिक विकासमा फड्को मार्न संभव नभएको उनी बताउँछन् । हेफर प्रोजेक्टको बारेमा आफूले सञ्चारमाध्यबाट सुनेको स्मरण गर्दै उनले भने “खासमा गर्नु पर्ने सहयोग हेफरले गरेको जस्तै हो, तर यहाँ कर्म गर्न हैन, माग्न सिकाइयो ।” यि समुदायको जीवनस्तर उकास्नको लागि विभिन्न सिप विकासको कार्यक्रमहरु लागु गर्न स्थानीय सरकार तयार रहेको र सहभागी मोडलमा काम गर्ने गैससहरु भएमा अझै सहज हुने उनले बताए ।
हेफर इन्टरनेशनल नेपालले हाल नेपालको ५० जिल्लामा काम गरिरहेको छ । कोभिडको समयमा स्थानीय सरकारलाई राहत कोष स्थापनाको लागि सहयोग होस् वा महिला सहकारीहरुलाई सामान ढुवानीको लागि सवारी साधन सहयोग वा सिमान्तकृत समुदाय, ग्रासरुट तहका सर्वसाधारणको जीवनमा दीगो विकासको लागि सहकार्य गर्दै आएको संस्था हो । हेफर, नेपालको भोकमरी, गरिबी निवारणको लागि र पशु पालन क्षेत्रमा काम गर्दै आएको अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय संस्था हो । हेफरले सन् १९९३ मा चितवन जिल्लाको गितानगरमा बरुवा बाख्रापालन परियोजना सुरु गरेको थियो ।
त्यो समय २५ परिवारबाट परियोजना शुरु गरिएको थियो । अहिले देशको ५० जिल्लामा काम गरिरहेको हेफरका ज्ञान व्यवस्थापन तथा सञ्चार प्रमुख प्रविन गुरुङले बताए । जसबाट हालसम्म ४ लाखबढी परिवारसंङ्ख्या लाभान्वित भएका छन् । संस्थाको कामबाट लाभान्वित हुनेहरु मध्ये ९९ प्रतिशत महिला रहेको गुरुङले बताए । उनका अनुसार हेफर नेपालको प्रधान कार्यालय काठमाडौंमा र प्रादेशिक कार्यालयहरु बुटवल, भरतपुर, नेपालगंज र जनकपुरमा रहेका छन् ।
हेफरले समुदायहरूसँग साझेदारीमा काम गर्छ, संस्थासँग साझेदारी र समन्वयमा काम गर्ने साना किसानको आयमा करिब दोब्बरले बृद्धि गर्न सफल भएको लाभान्वित लुम्बिनी प्रदेश, गुल्मी जिल्ला गुल्मीदरबार गाउँपालिका–२ जुभुङका लेखबहादुर बोगटीले बताए । वातावरण संरक्षण, महिला सशक्तीकरण, सामाजिक सद्भाव बलियो बनाउनमा पनि संस्थाले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको गुल्मीदरबार गाउँपालिका सूचना अधिकारी नवराज घिमिरेको बुझाइ छ ।
पूथ्वीको हेरचाह गर्दै गरिबी न्यूनिकरणमा सघाउने कार्यक्रमहरूले दिगो सिर्जना गर्दै उद्यमीहरूलाई समर्थन गर्दै आएको हेफरका तथा सञ्चार प्रमुख गुरुङले बताए । “पशुधन र कृषिमा बीउ लगानीबाट हाम्रो साझेदारी शुरु हुन्छ, त्यसपछि परियोजनामा सहभागीहरूलाई व्यवसायहरू निर्माण गर्न र आपूर्ति श्रृंखला र बजारहरूमा पहुँच प्राप्त गर्न पनि हामीले मद्दत गर्ने गरेका छौं” गुरुङले भने ।
“जसले गर्दा परिवारको जीविकोपार्जन उकासिन्छ, सफल सहभागीले उनीहरूको नयाँ पुस्तालाई तालिम दिन्छन्, सहजिकरण गर्छन्, अनुभव आदनप्रदान गर्छन जसले गर्दा समुदायहरूलाई निरन्तर माथि उठाउन मद्दत मिलिरहन्छ” उनले भने ।

