चौटा चुहिने डेक्ची
Tags: No Comments
डेक्ची कसले बनायो ? किन बनायो ? कसरी बनायो ? कहिले बनायो ? कहाँ बनायो ? भन्ने बहस गर्ने फुर्सद अहिलेसम्म कसैले पाएका छैनन् । डेक्चीका सम्बन्धमा अनुसन्धान गरेर नोबेल पुरस्कार पाउने स्थिति भए मानिस जसरी पनि समय निकालेर यतातिर लाग्थे होलान्, तर त्यो स्थिति पनि छैन । जे होस्, डेक्ची भान्छाका लागि सजिलो भाँडो हो । जो कोहीले सजिलोसँग चलाउन सक्ने साधन हो । डेक्ची आलमुनियमको पनि हुन्छ, स्टिलको पनि हुन्छ । यी चलनचल्तीका धातु हुन् डेक्ची बनाउनका लागि । होइन भने डेक्ची अरू धातुका पनि बन्छन् । डेक्ची सानाको घरमा पनि हुन्छ, ठूलाको घरमा पनि हुन्छ । आकारमा पनि यो ठूलोभन्दा ठूलोदेखि सानोभन्दा सानोसम्म पनि पाइन्छ, अरू सामान्य भाँडाकुँडा जस्तै ।
मलाई कहिलेकाहीँ सामान्यभन्दा सामान्य कुराले पनि अँगालो हाल्छ । थाहै नदिई आलिङ्गिन्छ । अनि, सोच्दै नसोचेको लहड एक्कासि मनमा पलाउँछ । बजार घुम्दै गर्दा अचानक त्यस्तै लहड अँगालियो मसँग एक दिन । मेरा आँखाहरू बजारमा बजारिइरहेछन् । चारैतिरको रामरमिता नियालिरहेछन् । बा आमाका पछि लागेर बिना पिरचिन्ता तिनै बा आमाका हात समाएर बजार घुम्दा ससाना केटाकेटीहरू जति रमाउँछन्, त्यसभन्दा बढी रमाइरहेका छन् मेरा दुवै आँखाहरू, त्यसरी बजार घुम्ने अवसर पाउँदा । त्यसैले पनि आँखाहरूलाई सन्तुष्टि दिलाउन म बिस्तारै हिँडिरहेछु । त्यसरी हिँडिरहँदा मलाई मानिसहरूले विरामीको अनुमान पनि गर्न सक्छन् । तर, स्थिति त्यस्तो छैन । म पूर्ण रूपमा स्वस्थ छु ।
म घरबाट ननिस्कीकन मेरा यी आँखाहरू कहिल्यै पनि बजार घुम्न निस्किन पाउन्नन् । म सधैँ बजार आउन्नँ । आक्कलझुक्कल यसरी बजार आएका समयमा यिनलाई सन्तुष्टि दिनु मेरो परम कर्तव्य हो भन्ने लाग्छ मलाई । म आफू जति स्वतन्त्रता खोज्छु, मेरा यी आँखाहरू पनि त्यत्तिकै स्वतन्त्रता खोज्दा हुन् भन्ने आभास हुन्छ । म मेरो गतिलाई बिस्तारै अघि बढाइरहेछु, जसरी सडकको सवारी जाममा परेका गाडीहरू घ्यार्रघुर्र, घ्यार्रघुर्र गर्दै प्रति किलोमिटर एक सय पचासको गतिमा दौडन सक्ने आफ्नो क्षमतालाई खुम्च्याएर शून्यभन्दा थोरै मात्र माथि उचालेर आफूलाई सडकमा अगाडि बढाइरहेका हुन्छन् ।
मेरा दुवै आँखा संयुक्त हेराइमा छन् । अपूर्वको एकता छ यिनमा । बुझ्नेका लागि अनुकरणीय एकता छ यिनको । यिनीहरू जता हेरे पनि सँगै हेर्छन्, जता फर्के पनि सँगै फर्किन्छन् । एउटाले एकातिर अर्काले अर्कातिर हेर्दैनन् । यता हेरे यता सँगै हुन्छन्, उता हेरे उता सँगै हुन्छन् । यता फर्के यता सँगै हुन्छन्, उता फर्के उता सँगै हुन्छन् । त्यही भएर पनि बजार चहारुन्जेल आज यिनलाई म कुनै किसिमको लगाम लगाउँदिनँ भन्ने लागिरहेछ मेरा मनमा । आँखालाई स्वतन्त्रता दिएकै कारण आज मेरा आफ्नै आँखा मेरो अधीनमा नभएर म आँखाका अधीनमा तिनैका पछि लागिरहेछु । तिनका पछि लाग्दा लाग्दै पनि म बजारको बीच भागतिर एक ठाउँमा गएर टक्क अडिन्छु ।
आँखाहरू छेउछाउको हेराइ खेती सकिएकाले मलाई अघि बढ्न भन्दै छन् । म तिनको आग्रह थाहा नपाएझैँ गरी मेरा मनरूपी आँखा खोलेर पसलमा फिँजाई राखेको एउटा आलमुनियमको साधारण डेक्चीमा नियालिरहेछु । त्यस डेक्चीसँग आफूलाई मिहिन तरिकाले दाँजिरहेछु । डेक्चीलाई गाउँ, बस्ती र समस्याग्रस्त झुपडीहरूमा लगेर तेर्स्याइरहेछु । तिनको शक्ति, चाहना र प्रयोगलाई केलाइरहेछु । मेरो मन यी डेक्चीहरू कहिल्यै अघाउन पाउन्नन् भन्ने अनुमानित निष्कर्षमा पुगिरहेछ ।
म कल्पनै कल्पनाका बीच जन्मभूमि भूगोलको कुनै एउटा कुनो नियालिरहेछु । त्यो कुनो सम्पन्न सहरकै हो, विपन्न गाउँको होइन । बस्तीकै अगाडि विगतमा खोला भन्ने गरिएको एउटा खोलो कालो पानी काखी च्यापेर अगाडि बढिरहेछ । पानी न छोउँ छोउँ जस्तो छ, न खाउँ खाउँ जस्तो छ । पानीको नाममा कलङ्क पानी । मानिसहरू यसलाई हेपेर पछिल्लो समय ढल पनि भन्दा रहेछन् । र पनि, पुर्ख्यौली विरासत दह्रिलो भएकाले यसले खोलाकै नाममा बग्न पाइरहेको छ । त्यही खोलाछेउको बस्तीमा म उभिइरहेछु । कतिपय मानिसहरू यसलाई सुकुम्बासी बस्ती भन्छन् । कतिपयले हुकुमबासी पनि भन्छन् । म अनौठो बस्तीमा आइपुगेको छु । अनौठो माटोमा टेकिरहेको छु । देखिने रूपमा न यहाँ कुनै पौरख छ, न कुनै लगनशीलता । न कुनै आकर्षक रोजगारी छ, न के ? कसले कसरी जीवन गुजारा गरिरहेछ थाहा छैन ।
सरकारको परिवार नियोजन कार्यक्रमले यहाँका यी घरमा प्रवेश पाएका छैनन् । परिणाम– चारैतिर च्याँच्याँ र चिँचिँ । ओछ्यानदेखि कोक्रोसम्म सबै भरिभराउ । मुख सबैका छन् । पेट सबैका छन् । तर गर्नेभन्दा कराउने बढी छन् । बाहिरबाट ल्याउनेभन्दा घरपिँढीमै बसेर ‘ले’ ‘ले’ भन्ने बढी छन् । मेरा आँखा कसरी यहाँ परे मलाई थाहा छैन । तर आँखा त्यही बस्तीमा टाँसिएको छ । गर्न केही नसके पनि मानवता नहराएकाले म यो बस्ती नजिकबाट पढिरहेछु । आँसुले आँखाबाट निकास खोज्दै छ । वल्लो घर पल्लो घर भन्नु छैन । जतापट्टि छिरे पनि गति त्यस्तै छ । जुन घरमा छिरे पनि अवस्था उस्तै छ । जसलाई सोधे पनि सबैको उत्तर उही छ ।
‘आमा तरकारी ।’
‘आमा तरकारी ।’
कराउँदै छन् ससाना बालबच्चा । आमा सबैका सामु डाडु घोप्ट्याउँदै छिन् तिनका थालथालमा ।
‘आमा चौटा ।’
‘आमा चौटा ।’
दोहोर्याउँदै छन् बालबच्चा । आमा भन्दै छिन्– आज हिजो जस्तै पकाउँदा पकाउँदै चौटा चुहियो । पख, भोलि अर्को डेक्ची ल्याउँछु । अनि भोलि नै खाऔला चौटा पनि ।
बाल जिज्ञासा थपिँदै छ ।
‘भोलि चौटा नचुहिने डेक्ची ल्याउने हो आमा ?’
‘हो’ भन्ने भावमा आमा मुन्टो हल्लाउँछिन् । केही बोल्दिनन् ।
ती आमासँग दाल, भात, तरकारी जे छ तिनलाई काँचोबाट पाकोमा रूपान्तरण गर्ने साधन छ– एउटा पातलो आलमुनियमको उमेर पाकेको साधारण डेक्ची । डेक्चीले कुनै पनि कुरा पकाउन रोजीछाडी गर्ने अवसर पाउन्न । उसले म यसलाई पकाउँछु, यसलाई पकाउँदिन भन्न पाउन्न । म भरि मात्र पकाउँछु, आधा पकाउँदिन भन्न पनि पाउँन्न । जे बसाल्यो त्यो पकाइदिनु उसको कर्तव्य ठहरिइरहेछ । अर्को डेक्ची ल्याएर चौटा नचुहिने हो र ! आमा मनमनै कुरा खेलाउँदै छिन् । यथार्थ थाहा हुँदाहुँदैै पनि उनी आफ्ना बालबच्चालाई ‘हो, भोलि अर्को डेक्ची ल्याउने’ भनेर थुम्थुम्याउँदै छिन् । बच्चाहरूले नसुन्ने गरी आमा गुनगुनाइरहिछिन् र भनिरहिछिन्– एक डाडु चौटामा एक पाथी पानी मिसाएर उमालेपछि चौटा कहाँ हुनु ? बिचरा ! यो रहस्य यिनलाई के थाहा ?
बालबच्चा भोलि अर्को डेक्ची ल्याउने र चौटा खान पाउने आसमा तातो झोलरूपी पानीसँग हानथाप गरेर सपासप खाना खाइरहेछन् । चौटा चुहिने, झोल नचुहिने कस्तो अचम्मको डेक्ची ! भनेर विश्लेषण गर्न सक्ने कोही छैनन्, त्यहाँ । पकाउने वस्तु कम भएर झोलले साम्राज्य जमाएको बुझ्ने कोही छैनन् । यो दृश्य म ताजुब मानेर नजिकबाट नियालिरहेछु । आमाले बालबच्चालाई थुम्थुम्याउन अचम्मको जुक्ति निकालेकी हुन् । मैले तिनको प्रशंसा गरेँ र मनमनै सोचेँ– कस्तो गजबको डेक्ची ! चौटा चुहिने, झोल नचुहिने !!
यही तर्कनाका बीच म झल्याँस्स बिउँझे झैँ भएछु । म बिउँझैमा सपना देखिरहेको रहेछु । अनि सोचेँ– चौटा चुहिने, झोल नचुहिने यस्ता डेक्ची मेरा घरमा पनि छन् । मेरो मनले अर्को उदेकलाग्दो तर्कना गर्यो र भन्यो– तँ आफैँ पनि त यही डेक्ची जस्तै चुहिने छस् नि । तँ र तेरो घरमा भएको चौटा चुहिने डेक्चीमा के नै फरक छ र ? समानता कि असमानता ?
मेरो मनले मलाई यो प्रश्न जानेर गर्यो, कि नजानेर ? बुझेर गर्यो, कि नबुझेर ? त्यो थाहा छैन । तर उसले मलाई फेरि पनि छिनभरमै दोहोर्याएर सोध्यो– ‘भन् न, किन चुप लाग्छस् ? तँ र तेरो घरको चौटा चुहिने डेक्चीमा के फरक छ ?
मैले भनेँ– तैँले मलाई किन यस्तो प्रश्न गरिस् ? मलाई थाहा छैन । तर म भन्छु– म र मेरो घरको चुहिने डेक्चीमा धेरै समानता छ । हामीबीच आपसमा मिल्दाजुल्दा धेरै विशेषता छन् । त्यसैले भावनात्मक सम्बन्ध छ, मेरो चौटा चुहिने, तर झोल नचुहिने डेक्चीसँग । म पनि त्यो डेक्ची जस्तै सद्धे भएर पनि पाइला पाइलामा चुहिरहेको छु । मबाट श्रम चुहिएको छैन, प्रतिफल चुहिरहेछ । मबाट म र मेरो परिवारको सुख चुहिरहेछ, दुःख चुहिएको छैन । मबाट परिवारका सबै सदस्यको माया र सद्भाव चुहिरहेछ । मबाट के के न प्राप्त हुन्छ र त्यसको उपभोग गरूँला भन्ने उनीहरूको आशा र भरोसा चुहिरहेछ । मबाट साथीभाइ भनाउदाको माया, सद्भाव, सकारात्मक हेराइ र मप्रतिको सम्मानजनक व्यवहार चुहिरहेछ । आफन्त र नजिकका अरू इष्टमित्र तथा टोल छिमेकीहरूको निकटता चुहिरहेछ । तिनीहरूको मीठो आत्मीयता चुहिरहेछ । दाजुभाइको बन्धुत्व चुहिरहेछ । अप्ठ्यारोमा प्राप्त हुनुपर्ने सरसहयोग र मीठो बोलीवचन चुहिरहेछ । आपसी खेलबाड चुहिरहेछ । दैनन्दिनको भेटघाट चुहिरहेछ । बाङ्गो मुख भएका आफूभन्दा माथिका हाकिम र तलका सहयोगीको आत्मीय व्यवहार चुहिरहेछ । अनि, तँ नै भन् त– ‘मेरो घरको त्यो चौटा चुहिने डेक्ची र ममा के फरक रहेछ ? कत्ति पनि फरक छैन । हामी दुवै समान छौँ यस अर्थमा ।’
मेरा आँखाहरू मलाई छिटो हिँड्, बिनाकाम यहाँ किन उभिइरहन्छस् ? भनेर ताकेता गरिरहेछन् । म भने अझै त्यहाँबाट डेग चल्ने अवस्थामा छैन, केही क्षणका लागि । बजारमा देखिएको आलमुनियमको साधारण डेक्चीलाई मेरो घरमा मात्र नभएर म यतिखेर उभिइरहेको बस्तीतिर पनि घुमाउँदै छु । आय कम भएका जनता जनार्दनका भान्सामा लगेर तेर्स्याउँदै छु । जता घुमाए पनि त्यो डेक्ची कतै पनि नचुहिने सावित हुन सकेन । जता लगे पनि चुहिएको छ, छ । चौटा चुहिएको छ, झोल चुहिएको छैन जहाँ लगे पनि, जता पुर्याए पनि । नचुहियोस् पनि किन ? राष्ट्रबाट रोजगारी चुहिएको छ, बेरोजगारी चुहिएको छैन । सस्तोपन दिन प्रतिदिन चुहिएको छ, महँगी चुहिएको छैन; बरु उल्टै दिन प्रतिदिन चुलिएको छ । खाने मुख र घर व्यवहारका सबै कुरा बढ्दो रूपमा जमेका छन्, तर आम्दानी नराम्रोसँग चुहिएको छ ।
म मलाई मात्र नियालिरहेको छैन, यतिखेर । टोल, छिमेक, समाज, राष्ट्र, परराष्ट्र सबै चहारिरहेछु । नियालिरहेछु । जताततै अनावश्यक चिज चुहिएको छैन, चाहिने चिजवस्तु सबै चुहिएको छ । यसरी नियाल्दा म देखिरहेछु– फूट कतै पनि चुहिएको छैन, एकता चुहिएको छ । दुस्मनी चुहिएको छैन, आपसी मेलमिलाप र सौहार्दता चुहिएको छ । सदाचार चुहिएको छ, भ्रष्टाचार चुहिएको छैन । घर परिवारलगायत सर्वत्रको अशान्ति चुहिएको छैन, शान्ति चुहिएको छ । आफूले गर्ने काम सबै चुहिएको छ, अर्काले गर्ने काम कहीँ कतै थोपासम्म पनि चुहिएको छैन । अधिकारका कुरा कतै चुहिएको छैन, कर्तव्यका कुरा पर्याप्त चुहिएको छ । नाराबाजी र भाषण चुहिएको छैन, काम प्रत्येक पाइलामा चुहिएको छ । निर्देशन चुहिएको छैन, परिणाम चुहिएको छ ।
गनाउने पानी बगिरहेको त्यो फोहर खोलाछेउ उभिएर नगर्नु कुरा गरिसकेपछि डेक्चीबाट चौटा चुहिने, झोल नचुहिने प्रसङ्गका केही व्यावहारिक कुरा पनि कोट्ट्याउँ जस्तो लाग्दैछ मलाई । म सोच्छु– डेक्चीबाट चौटाहरू किन चुहिन्छन् ? झोल किन चुहिन्न ? यसका मूर्त कारणहरू के के हुन् ? यसरी खोतल्दै जाने हो भने कुरा मात्र कोट्ट्याउनुपर्छ, बाँकी कुरा क्रमशः आउँदै जान्छन् । केही वर्षअघिसम्म पच्चीस तीसमा पाइने प्याज यतिखेर त्यस मूल्यमा पनि डेढसय जति थपेपछि मात्र भान्सामा भित्रिन मान्छ । पचास साठी पर्ने आलु यतिखेर भरखर तीन सय चानचुन मात्र भएको छ । कुनै बेला पाँच रूपैयाँमा आउने धनियाँ यतिखेर पाँच सय रूपैयाँमा पनि आउन हिच्किचाउँछ । मान्दैन । अझ उल्टै ग्राहकका अनुहारतिर फर्केर मलाई कम्ती ठानेको छस् ? भन्दै गजक्क पर्छ । सात सयमा आउने ग्यास सात तियाँ एक्काइस सय पार गरिसक्यो । अनि म र मजस्ता सर्वसाधारण जनताका घरका डेक्चीबाट चौटा नचुहिएर कसका घरका डेक्चीबाट चौटा चुहिन्छ त ?
जागिर छाड्दा बीस हजार पेन्सन आउने भयो भनेर मख्ख पर्ने कर्मचारी दश वर्षपछि रुवाबासीमा रूपान्तरित हुँदै झन्डै भन्डै सडकमा रुमाल ओछ्याएर हात पसार्न पर्ने स्थितिमा पुग्छ । अनि, उसका घरका डेक्चीबाट चौटा नचुहिएर कसका घरका डेक्चीबाट चौटा चुहिन्छ त ? पाइला पाइलाको रौँ बराबरको दूरीमा यही अवस्था छ । अनि यिनका घरका डेक्चीबाट चौटा नचुहिएर अरू कसका घरका डेक्चीबाट चौटा चुहिन्छन् त ? धारामा पानी नआए पनि धन्न जारवालाले दैलोमा पानी झार्दिन्छन् र डेक्चीमा झोल भए पनि नचुहिएर बसेको छ । होइन भने … !
यसरी चुहिने डेक्चीहरू विस्थापित गरी नचुहिने डेक्ची व्यवस्थापन गर्नुपर्ने दायित्व बोकेको राजनीति कान नसुन्ने नाटकको अभिनयमा छ । यसैको हैकममा चल्ने प्रशासन आँखा नदेख्ने अवस्थामा छ । यसैका आडमा अघि बढ्नुपर्ने विकास खोरन्डो छ । आपसी मेलमिलाप धापमा सीमित छ, बातमा विहीन छ । धमिलो पानीमा माछा मार्न पल्केका व्यापारीहरू रातमा लाटोकोसेरो र दिनमा बाज जस्ता भएर चौबीसै घण्टा मौकामा चौका हान्न व्यस्त छन् । ठेकेदार र माफियाका खल्तीमा को को छन् ? अझै यकिन छैन । जनसरोकारका प्रत्येक कार्यालय बिचौलियाको राजधानी बनेका छन् । यी सबै कुरा विश्लेषण गर्दा म र मजस्ताका भान्छाका डेक्चीबाट चौटा चुहिएको तर झोल नचुहिएको घटना अनौठो लागेन । बरु, यस्तै स्थिति कायम भइरहने हो भने म र मजस्ता जनताका भान्साका त्यस्ता डेक्चीबाट चौटा मात्र होइन, थोपो पनि बाँकी नरही झोल पनि चुहिन थाल्नेछन् पछिल्ला समयका कुनै दिनमा । र, समयक्रममा सबैका घर कोठामा चौटा चुहिने डेक्चीहरूले क्रमशः निर्बाध रूपमा प्रवेश पाउँदै जान थाल्नेछन् ।
काठमाडौं
अहिले शरद ऋतुकाे मौसम छ । असोज र कार्तिक महिनामा पर्छ शरद ऋतु । शरद भनेकाे रमाइलो घमाइलाे ऋतु हाे । यही ऋतुमा नेपालीहरूको महान् चाड दशैं र तिहार पर्छ । अहिले नेपालीहरुकाे घर-आँगनमा दशैं पर्व भित्रिएकाे छ। दशैंको आगमनको सन्देश नीलो सफा आकाश, सिरसिर चल्ने हावा, घमाइलाे दिन बिहानै लाग्ने हुस्स सानीपहेँली सयपत्री फूल र मालश्री धुनको गुञ्जनले दिइरहेकाे हुन्छ।
कौतूहल, पर्खाइ र सादगीको उत्सव थियाे दशैं । खासगरी पहिले जहाँ सञ्चार र प्रविधिको विकास भइसकेको थिएन, त्यो समयको दशैं र आजको आधुनिक प्रविधिको युगको दशैंबीच एउटा ठूलो सांस्कृतिक र सामाजिक अन्तर देख्न सकिन्छ। सम्झँदा लाग्छ— त्यो युग पर्खाइ र सादगीको थियो। त्यतिबेला दशैं केवल एउटा चाड मात्र नभएर वर्षभरिको सबैभन्दा ठूलो आशा र उत्साहको केन्द्र हुन्थ्यो।
त्यतिबेला आजको जस्तो दिनहुँ नयाँ लुगा किन्ने वा मासु-भात खाने अनुकूलता धेरैजसो परिवारमा थिएन। बालबालिकाका लागि नयाँ कपडा र मिठो-मसिनो खानेकुरा पाउन दशैं नै कुर्नुपर्थ्यो। दर्जीकोमा नयाँ कपडा सिलाउन दिएर त्यो कहिले तयार होला भनेर दिन गन्ने कौतूहल बेग्लै हुन्थ्यो। दशैंका दिन नयाँ कपडा लगाएर गाउँभरि देखाउँदै हिँड्दा पाइने खुसीको तुलना आजको कुनै पनि भौतिक सुखसँग हुन सक्दैन।
सञ्चार र प्रविधिको पहुँच नभएको त्यो समयमा मनोरञ्जनका साधनहरू पूर्णतः प्राकृतिक र सामाजिक थिए। घटस्थापना सुरु भएसँगै घरका धुरीबाट चङ्गा उडाउने प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो। गाउँका चोक-चोकमा बाँसको लिङ्गे पिङ र रोटे पिङ हालिन्थ्यो। पिङ हाल्न र मच्चाउन गाउँका युवा तथा वृद्धहरू एकजुट हुन्थे। दशैंमा एकपटक भए पनि भुइँ छाड्नुपर्छ भन्ने धार्मिक र सामाजिक मान्यताका कारण पिङमा मानिसहरूको घुइँचो लाग्थ्यो। वर्षमा एक पटक नयाँ लुगा किनिदिनु हुन्थ्यो बा आमाले त्यो पनि स्कुलकाे ड्रेस । यताउता हिड्दा त्यही लगाइन्थ्यो । त्यसमा पनि रमाइलो लाग्थ्यो । ढुंगा र माटोले बनाइएका हुन्थ्ये घर । त्यही घर सिगार्न कमेरो कालाे र राताे माटो ल्याइन्थ्यौ घण्टौ टाढा गएर । लिङ्गे पिङ हाल्न बाबियाे ल्याइन्थ्यो र लठारो बाटिन्थ्यो ।
विभिन्न कामकाे लागि घरदेखि पर परदेशसम्म रहेकाेहरु गाउँ आइपुग्थे र चोक चौतारीमा जम्मा भएर गफ गरिन्थ्यो । जहाँ पुगेका भएपनि परिवारका सदस्य घर आइपुग्थे र रमाइलो गरिन्थ्यो । टाढा रहेका आफन्तहरूसँग सम्पर्क गर्ने एक मात्र माध्यम चिठीपत्र र हुलाक थियो। घटस्थापनाअघि नै परदेशिएका आफन्तले पठाएका शुभकामना चिठी र ग्रीटिङ कार्डहरू घर आइपुग्दा परिवारमा छुट्टै खुसी छाउँथ्यो। चिठीमा लेखिएका शब्दहरूमा आत्मीयता, माया र घर फर्कने उत्सुकता पोखिएको हुन्थ्यो। मिठो मसिनो खाने र राम्रो लगाउन दशैं नै कुर्नु पर्ने बाध्यता थियाे ।
प्रविधि, सुलभता र व्यस्तताको युगसमय बदलिएको छ । नेपालमा सूचना र सञ्चार प्रविधिमा आएको व्यापक क्रान्तिले दशैंको स्वरूपलाई पनि ठूलो परिवर्तन गरिदिएको छ। आजको दशैं प्रविधिसँग जोडिएको छ र धेरै कुराहरू सहज र सुलभ बनेका छन्। आज मिठो-मसिनो खान वा नयाँ लुगा लगाउन दशैं नै कुर्नुपर्ने बाध्यता छैन। आर्थिक रुपमा सक्षम र बजारको पहुँचका कारण मानिसहरू वर्षभरि नै आफ्नो इच्छा अनुसार किनमेल गर्न सक्छन्। बजार तथा ठुला शहर जान यातायातकाे सुविधा छ । उति बेला दशैंकाे लागि किनमेल गर्न तथा चिउरा कुटाउन बुबाकाे पछि लागेर घण्टौ हिडेर बजार गएकाे याद यतिबेला ताजै छ ।
अहिले बजारी तथा यातायातकाे सुगमता रहेकाे स्थानमा अनलाइन सपिङ (Online Shopping) का कारण घरमै बसेर एक क्लिकमा मनपर्ने लुगा वा सामानहरू मगाउन सकिन्छ। दशैं अहिले नयाँ कपडाको पर्खाइभन्दा पनि नयाँ ग्याजेट, सवारी साधन वा ठूला इलेक्ट्रोनिक्स सामान किन्ने र छुट (Discount) को फाइदा उठाउने पर्व छ। आज टाढा रहेका आफन्तलाई चिठी पठाउनुपर्ने बाध्यता छैन। फेसबुक, ह्वाट्सएप, भाइबर र टिकटक जस्ता सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट सेकेन्डमै शुभकामना आदानप्रदान हुन्छ। भिडियो कल (Video Call) मार्फत सात समुद्रपारि रहेका आफन्तसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिएर टीका र आशीर्वाद लिने-दिने वातावरण बनेको छ। प्रविधिले भौतिक दूरीलाई निकै कम गराइदिएको छ।
घटस्थापनादेखि नै विद्यालय बिदा हुन्थे। दशैं आएको सङ्केत पात्रोले भन्दा पहिले स्कुलको बिदाले दिन्थ्यो। घर पोत्न रातो माटो खोज्न साथीभाइसँग टाढाटाढासम्म पुगिन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता पोतिन्थे, चुनाले घर सेताम्मे बनाइन्थ्यो। घर सफा गर्ने, आँगन लिपपोत गर्ने र घरलाई नयाँ रूप दिने चटारोले गाउँघर नै व्यस्त हुन्थ्यो। घर सानो होस् वा ठूलो, दशैंमा सबैको घरमा नयाँपन छाउँथ्यो।
पहिले साना बालबालिका नयाँ नोटको कडकडिया दक्षिणा पाउन पाउँदा औधी खुसी हुन्थे। आजको युगमा डिजिटल वालेट र मोबाइल बैंकिङमार्फत क्युआर कोड स्क्यान गरेर दक्षिणा पठाउने क्रम बढेको छ। यसले नगद बोक्ने झन्झट हटाएको छ भने नयाँ प्रविधिको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरेको छ।
चाडपर्व अहिलेको भन्दा पनि वाल्यकालमा सर्व प्रिय थिए । हिजोको दिन सबैलाई प्रिय नै लाग्छ । गुमिसकेको चिज प्रिय लाग्छ र सम्झनामा आइरहन्छ । भोलीको दिन दिक्क र उदेकलाग्दो हुन सक्छ सायद गर्नु पर्ने संघर्ष आउने भएर हाेला । त्यसैले होला अहिले भन्दा बाल्यकालको पलको चाडपर्व नै प्रिय लाग्ने गर्छन् । यद्यपी अहिले बाल्यकाल बिताइरहेकाहरुलाई हाम्राे पालाका जस्तो रमाइलो अनुभव नहुन सक्छ ।
बाल्यकालकाे दशैंमा आशिर्वादको लागि नभएर दक्षिणाको लागि टिका लगाउन गईन्थ्यो । आशिषको साटो पहिल्यै दक्षिणा दिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो । त्यो बेला पाईने दक्षिणा भनेको सुका, माेहर १,२ बढीमा ५ रूपैयाँका नोटहरू हुन्थे । छाेरीहरुलाई दक्षिणा दिने गरेकाे देखिन्थ्यो । दक्षिणा बढी पाउने भएर पछि छोरी भएर जन्मेको भए भन्ने लाग्थ्यो । त्यतिबेला त्यहि पैसा ठूलो लाग्थ्यो । त्यसकाे लगानीले लङ्गुर बुर्जा खेल्दा बिस्कुट वा चकलेट किन्न पाँदा संसारको अद्भूत आनन्द लाग्थ्यो । बालापन सानो संसार, सानो चाहना तर विन्दास समय ।
तर, समयको गतिसँगै दशैं मनाउने शैली, यसको रौनक र मानिसहरूको भावनामा ठूलो परिवर्तन आएको छ। स्मार्टफोन, सोसल मिडिया, अनलाइन गेमिङ र भिडियो स्ट्रिमिङले जितेकाे छ । हिजोको दशैंमा जे जति अभाव थिए, त्यसमा एउटा अर्गानिक मिठास र भावनात्मक सामिप्यता थियो। मानिसहरू प्रविधिका पर्दामा होइन, एक-आपसका आँखामा हेरेर खुसी साट्थे। गाउँघरमा सामूहिक रूपमा पिङ हाल्नु, बाटोघाटो सफा गर्नु र चौतारीमा बसेर गफिनुले सामाजिक एकतालाई बलियो बनाउँथ्यो। आज प्रविधिले हाम्रा भौतिक कामहरूलाई सहज बनाएको छ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि भर्चुअल रूपमा परिवारसँग जोडिन पाउनु प्रविधिको ठूलो वरदान भएकाे छ ।
यसका केही नकारात्मक पक्षहरू पनि उब्जिएका छन्। आज एउटै कोठामा बसेका परिवारका सदस्यहरू पनि आ-आफ्नै मोबाइलमा व्यस्त हुने, पिङ खेल्ने र चङ्गा उडाउने परम्पराहरू हराउँदै जाने र चाडबाड केवल फोटो खिचेर सोसल मिडियामा हाल्ने माध्यम मात्र बन्न थालेको हो कि भन्ने चिन्ता पनि थपिएको छ। समयको परिवर्तनसँगै पर्व मनाउने शैली बदलिनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। दशैंको मौलिकताको आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व थियो भने आजको प्रविधिको युगको सुलभता र सहजताको आफ्नै फाइदाहरू छन्।
दशैं भन्नेबित्तिकै मनमा एउटा छुट्टै उमङ्ग, अनुहारमा मुस्कान र हृदयमा पुराना सम्झनाहरूको लहर चल्न थाल्छ। आजजस्तो तामझाम, आधुनिक सुविधा र सामाजिक सञ्जालमा सीमित दशैं होइन, हाम्रो बाल्यकालको दशैंमा आफ्नै किसिमको रौनक थियो। अभावहरू थिए, तर खुसीको कुनै कमी थिएन। साधनहरू कम थिए, तर आत्मीयता र अपनत्व प्रशस्तै थियो।
घटस्थापनादेखि नै विद्यालय बिदा हुन्थे। दशैं आएको सङ्केत पात्रोले भन्दा पहिले स्कुलको बिदाले दिन्थ्यो। घर पोत्न रातो माटो खोज्न साथीभाइसँग टाढाटाढासम्म पुगिन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता पोतिन्थे, चुनाले घर सेताम्मे बनाइन्थ्यो। घर सफा गर्ने, आँगन लिपपोत गर्ने र घरलाई नयाँ रूप दिने चटारोले गाउँघर नै व्यस्त हुन्थ्यो। घर सानो होस् वा ठूलो, दशैंमा सबैको घरमा नयाँपन छाउँथ्यो।
आहा! कति सुन्दर थिए ती दिन, कति आत्मीय थियो त्यो समय! मुख्य कुरा के हो भने, दशैंको वास्तविक मर्म—परिवारको पुनर्मिलन, ठूलाबडाको आशीर्वाद, आपसी सद्भाव, क्षमाशीलता र खुसीको आदानप्रदान—कहिल्यै बदलिनु हुँदैन। हामीले प्रविधिलाई जोडिनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर यसलाई हाम्रा मौलिक परम्परा, संस्कृति र प्रत्यक्ष आत्मीयता खोस्न दिनु हुँदैन।
दशैं नजिकिँदै जाँदा परदेशको यात्रामा रहेका लाहुरेहरू धमाधम घर फर्किन्थे। रोजगारीका लागि गाउँ छाडेकाहरूको आगमनले घरपरिवारमा खुसी छाउँथ्यो। सहरमा पढ्न गएका दौतरीहरू गाउँ फर्किन्थे। लामो समयपछि भेटिएका साथीभाइसँगका गफ, हाँसो र रमाइलोले गाउँका चौतारीहरू फेरि जीवन्त बन्थे। दशैं केवल चाड थिएन, बिछोडिएका आफन्त र साथीभाइलाई पुनः जोड्ने एउटा सुन्दर अवसर थियो।
गाउँमा कसको घरमा कत्रो खसी काटिँदै छ भन्ने पनि सबैको चासोको विषय हुन्थ्यो। खसी हेर्न, घरघरमा भइरहेको तयारी नियाल्न र साथीहरूसँग रमाइलो गर्न हिँडिन्थ्यो। नयाँ लुगा लगाउने रहरले मनमा छुट्टै उत्साह जगाउँथ्यो। वर्षमा एकपटक पाइने नयाँ कपडा लगाएर आफूलाई संसारकै सुन्दर मान्ने त्यो बालसुलभ खुसी आजका महँगा लुगाले पनि कहाँ दिन सक्छन् र!
दशैंको अर्को ठूलो आकर्षण थियो—रोटे पिङ। पिङ खेल्न पालो कुर्नुपर्थ्यो, साथीभाइसँग हाँस्दै र जिस्किँदै घण्टौँ बित्थे। पिङको मच्चाइसँगै मनका रहरहरू पनि आकाश छुन्थे। अहिलेका मनोरञ्जनका अनेक साधनभन्दा त्यतिबेलाको एउटा पिङमा बढी आनन्द भेटिन्थ्यो।
अनि आउँथ्यो टीकाको दिन! निधारमा रातो टीका, कानमा जमरा, ठूलाबडाको आशीर्वाद र हातमा दक्षिणा। रात परेपछि टुकी बालेर दक्षिणा बटुल्न हिँडेको त्यो समय पनि कति रमाइलो थियो! कसले कति दक्षिणा पायो भन्ने कौतूहलले मन थामिन्थेन। घर फर्किएपछि खाम उप्काई उप्काई पैसा गन्ने र साथीहरूसँग तुलना गर्ने हतारो झन् बेग्लै हुन्थ्यो। थोरै दक्षिणा पाउने पनि उत्तिकै खुसी, धेरै पाउनेको खुसीको त कुरै नगरौँ!
दशैंमा घरमा फलेका केरा, फलफूल र विभिन्न परिकार प्रसादका रूपमा खाइन्थ्यो। आफ्नै बारीमा फलेका फलफूलको स्वादमा माटोको सुगन्ध मिसिएको हुन्थ्यो। पेट अघाउन्जेल प्रसाद खाँदा पनि मन अघाउँदैनथ्यो। छिमेकीको घरमा जाने, आफन्तकहाँ टीका लगाउने र एकअर्काको सुखदुःख साटासाट गर्ने परम्पराले गाउँलाई एउटै परिवारजस्तो बनाउँथ्यो।
आज समय बदलिएको छ। गाउँका धेरै घरहरू सुनसान छन्। कोही रोजगारीका लागि विदेशमा छन्, कोही सहरमा व्यस्त छन्। रोटे पिङको ठाउँमा आधुनिक मनोरञ्जनका साधन आएका छन्। नयाँ लुगाको रहर र दक्षिणाको उत्साह पनि समयसँगै फेरिएको छ। प्रविधिले संसारलाई नजिक बनाएको छ, तर कहिलेकाहीँ लाग्छ—हाम्रो मनलाई जोड्ने ती साना-साना परम्परा भने बिस्तारै टाढिँदै गएका छन्।
आजको दशैंमा सुविधा धेरै छन्, तर बाल्यकालको जस्तो निश्चिन्त खुसी कहाँ छ र? त्यतिबेला ठूलो भोजभन्दा परिवारसँग बसेर खाएको सामान्य खाना प्रिय हुन्थ्यो। महँगा उपहारभन्दा आफन्तको आगमन अमूल्य लाग्थ्यो। धेरै पैसा पाउनुभन्दा टीका लगाएर ठूलाबडाको आशीर्वाद थाप्नु ठूलो कुरा हुन्थ्यो।
सायद त्यसैले त दशैं आउनासाथ मन फेरि त्यही पुरानो गाउँमा पुग्छ—रातो माटोले पोतेका घरहरूमा, चुनाले सेताम्मे बनेका भित्ताहरूमा, साथीभाइको हुलमा, रोटे पिङको मच्चाइमा, टुकीको मधुरो उज्यालोमा र दक्षिणा गनेर रमाएका ती निर्दोष आँखाहरूमा। दशैं त हरेक वर्ष आउँछ, तर बाल्यकालको त्यो दशैं फेरि फर्केर आउँदैन। समयले धेरै कुरा बदलिदियो, उमेरले बालापन खोसिदियो, परिस्थितिले आफन्तलाई टाढा पुर्यायो। तर ती दिनका सम्झनाहरू आज पनि मनको कुनै कुनामा उत्तिकै ताजा छन्। पुराना दिन सम्झिँदा मन एकातिर रमाउँछ, अर्कोतिर कताकता भावुक पनि हुन्छ।
अन्ततः दशैं भनेको नयाँ लुगा, मिठो परिकार र टीका-दक्षिणा मात्रै होइन। दशैं भनेको परिवारसँगको मिलन, आफन्तसँगको आत्मीयता, गाउँघरको अपनत्व, बाल्यकालको निश्चल खुसी र जीवनभर साथ रहने मीठा सम्झनाहरूको नाम हो। आहा! कति सुन्दर थिए ती दिन, कति आत्मीय थियो त्यो समय! मुख्य कुरा के हो भने, दशैंको वास्तविक मर्म—परिवारको पुनर्मिलन, ठूलाबडाको आशीर्वाद, आपसी सद्भाव, क्षमाशीलता र खुसीको आदानप्रदान—कहिल्यै बदलिनु हुँदैन। हामीले प्रविधिलाई जोडिनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर यसलाई हाम्रा मौलिक परम्परा, संस्कृति र प्रत्यक्ष आत्मीयता खोस्न दिनु हुँदैन।
पहिले दशैं र खुसी बुबा आमा सँगै आउथ्यो । अहिले केही फरक भएकाे छ र दशैं छोराछोरीसँगै आउँछ । तर उबेला जस्तै आउँदैन । हिजोको दशैंको त्यो न्यानोपन र आजको प्रविधिको सुलभतालाई सन्तुलनमा राखेर अघि बढ्न सके मात्र दशैंको वास्तविक रौनक र महत्त्व कायम रहिरहनेछ।
सबैमा बडा दशैंको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!
नेपालमा शिक्षाको इतिहासलाई केलाएर हेर्ने हो भने प्राचिनकाल, उपेक्षित काल, अँध्यारो काल र आधुनिक काल गरी चार तहमा विभाजन गरी अध्ययन गर्ने गरिएको पाइन्छ । एकिकरण पूर्वको समयमा कास्की राज्य, नेपाल (काठमाण्डौं उपत्यकाका तीन राज्यहरु ः भक्तपुर, पाटन र कान्तिपुर), जुम्ला, पाल्पा, बझाङ, बैतडी आदि राज्यहरुमा प्रादुर्भाव भएका गुरुकुल शिक्षा पद्दतिलाई प्राचीनकालको शिक्षा भनी ऐतिहासिक अध्यययन गरिन्छ ।
त्यतिखेरका धेरै अभिलेखहरु संग्रहित नभएकोले केही सीमित अभिलेख र धेरैजस्तो जनश्रुतिका आधारमा बौद्ध शिक्षा र हिन्दुशास्त्रीय शिक्षा प्रदान गर्ने गरिएको र पूर्णकलशको जलले अभिषेक दिई दिक्षित गरेपछि आचार्य सम्मको शिक्षा पूरा भएको प्रमाणित गरि आचार्य भनिन्थ्यो । गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकिकरण अभियान सुरु गरेदेखि राजेन्द्र बीर विक्रम शाहदेवको शासनकालसम्म नेपालमा शिक्षाको इतिहासलाई उपेक्षित काल मानिन्छ, किनकी केही विद्यार्थीहरुलाई छात्रवृत्ति दिई भारतको वनारसमा पढ्न पठाउने कार्य बाहेक शैक्षिक संस्था खोल्ने वा शिक्षाको विकासमा नीति तथा योजनावद्ध कार्य कुनै नभई सैनिक सुदृढिकरण र राज्य विस्तारमा मात्र प्राथामिकता दिइएको समय थियो त्यो ।
उपेक्षित कालमा जनस्तरबाट ब्राह्मण र लामाहरुले पिंढी शिक्षा प्रणाली, दलान शिक्षा प्रणाली र गुम्बा विहारमा शिक्षा पद्दतिको विकास भने भइरहेका थिए । राजेन्द्र बीर विक्रम शाहको शासनकालमा जंगबहादुर राणा मार्पmत् राणाशासनको जग बसेपछि सुरु भयो नेपालको शिक्षामा अँध्यारोकालको सुरुवात वि.सं. २००७ सालमा राणाशासनको अन्त्य नभएसम्मको समय । त्यो कालमा जनताका छोराछोरीलाई स्कुल पढ्न प्रतिबन्ध नै लगाइएको थियो । राणाहरुका छोरा पढाउनलाई खुलेका अंग्रेजी स्कुल दरबार हाइस्कुल र त्रिचन्द्र कलेज नै नेपालको पहिलो स्कूल र कलेज थिए । केही चाकरीवाल अड्डा अदालतका कारिन्दाका छोराहरुले पनि ती शैक्षिक संस्थामा पढ्नेलेख्ने अवसर पाएका थिए । वि.सं. २००२ सालबाट पद्यशमसेरले पद्मकन्या विद्या महापीठ र पद्मकन्या कलेज खोले । देशका विभिन्न जिल्लामा पनि कक्षा ८ सम्मको पढाइ हुने मिडिल स्कुलहरु (आधार विद्यालय) खोल्ने अनुमति दिए । त्यही भएर पद्यशमशेरलाई नेपालमा स्कुलका पिता भनिन्छ । राणाशासनको अन्त्यपछि शिक्षामा आजसम्म आधुनिक काल रहेको मानिन्छ ।
नेपालमा राजा बीरेन्द्रले लागू गरेको शिक्षा पद्दतिको योजनालाई राष्ट्रि«य शिक्षा पद्दतिको योजना (२०२८–२०३२) भनिन्छ । यतिबेलासम्म गाउँ फर्क अभियान, पिस्कोर भोलिन्टियर कार्यक्रम आदि राजा महेन्द्रले नै लागू गरिसकेका थिए । यसबाट स्नातक तह अन्तिम बर्ष र स्नातकोत्तर तह अन्तिम बर्षका नेपाली विद्यार्थीहरुले गाउँ पञ्चायतमा गएर कुनै एक क्षेत्रको विकासका योजना तथा कार्यक्रम बनाएपछि मात्र सर्टिफिकेट दिने प्रावधान गाउँफर्क अभियान (वि.सं. २०२४) ले राखेको थियो । पिस्कोर भोलेन्टिएरहरु गाउँ गाउँमा यसरी पसे कि विदेशी शिक्षालाई आधुनिक शिक्षा भनी प्रचारप्रसार गर्ने र नेपालका धार्मिक साँस्कृतिक महत्वका अभिलेख संकलन गर्ने कार्यमा उनीहरु उद्यत भए ।
२०३६ सालसम्म पनि नेपालका शिक्षकहरुलाई निश्चित प्रतिशत तलब मात्र नेपाल सरकारबाट निकासा हुने र अरु थप समुदायले चन्दा संकलन गरेर दिन सक्ने विद्यालयले मात्र पूरा तलब दिने नसक्नेले नदिने परिपाटी थियो । यसले गर्दा नेपालको मौलिक पहिचान सहितको माटो सुहाउँदो शिक्षा प्रणाली विकास हुनमा ठूलो अवरोध थियो । नेपालमा पञ्चायत विरोधी राजनीतिक कार्यकर्ताहरु गाउँगाउँमा पसे, उनीहरुले पनि नेपालको मौलिक संस्कार र संस्कृतिलाई सवैलाई गलत करार गरी संगठन गर्न थाले । यसल गर्दा नेपालको प्राचीन आत्मनिर्भर प्रणाली नै लोप हुँदै गयो ।
हुनत नेपालमा वि.सं. २०३६ सालमा विद्यार्थी आन्दोलन र वि.सं. २०३७ सालमा जनमत संग्रह भयो । यसले राजनीतिक सचेतना भर्ने काम गर्यो । जनमत संग्रहमा सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्ता विजयी भयो । वि.सं. २०३६ सालमै हेटौँडाबाट सुरु भएको शिक्षक आन्दोलन, वि.सं. २०३८ मा काठमाण्डौं केन्द्रित भयो । त्यसले शिक्षकका तलब, ग्रेड देशभर निश्चित गर्यो । वि.सं. २०४२ मा भएको अर्को शिक्षक आन्दोलनले निजामती कर्मचारीसंग शिक्षकको तलब स्केल समान हुने व्यवस्था भयो । वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र स्थापनापछि नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठन नामको नेपालका शिक्षकहरुको एउटै मात्र संगठन दलहरुको भातृ संगठन अनुसार फरक फरक दलका शिक्षक संगठनहरु खुलेकाले कमजोर भयो । आज पर्यन्त शिक्षक र कर्मचारीहरुमा धेरै सेवा सुविधामा विभेद र वञ्चित गरिएका छन् ।
राजनीतिक दलका कार्यकर्ता र डलरे संस्थाले भन्दा शिक्षकहरुले, विद्यालयस्तरीय कार्यक्रम तथा योजना अगाडि सारेमा समाजले सजिलै अपनत्व लिन सक्छ । शिक्षाको गुणस्तर बढाउनु नै सामाजिक रुपान्तरणको सूत्र हो । त्यसैले अबको शिक्षामा सुधार गर्न देशभर छरिएर रहेका शिक्षकहरुलाई नै उपयोग गरिनुपर्छ
वि.सं. २०७२ असोज ३ गते संविधान सभाबाट घोषणा भएको संविधानले पछि पनि वि.सं. २०२८ सालको शिक्षा ऐनमा १० औं पटक संशोधन मात्र भयो । गणतान्त्रिक शिक्षाप्रणाली सुहाउँदो गरी नयाँ ऐन बनेर विस्थापित भएन । अहिले प्रतिनिधि सभामा करिब दुई तिहाईको सरकार बनेको अवस्था छ । यसले नयाँ शिक्षा ऐन ल्याउन केही प्रयत्न गरिरहेको छ । हेरौं कस्तो शिक्षा ऐन तथा नियमावली जारी हुनेछ ।
अब शिक्षाको कुरा गरौं । नेपालमा सामुदायिक र संस्थागत गरी दुई प्रकारका विद्यालय शिक्षा प्रदान गर्ने विद्यालयहरु छन् । सामुदायिक वा सरकारी विद्यालयमा अहिले पनि १७ प्रकारका शिक्षकहरु कार्यरत छन् । तिनका तलबमान, सेवा सुविधा, सबैमा तहगत रुपमै असमानताहरु विद्यमान नै छन् । तर शिक्षा प्रणालीमा सामुदायिक विद्यालयहरुमा सरकारले तलबमान बाहेक खासै थप लगानी गर्न सकेको देखिएन । यसको मूल कारण शिक्षामा बजेट कम विनियोजन गर्नु नै हो ।
सबै अभिभावकहरुलाई राजनीतिक दलका नेताहरुले सरकारी स्कुलमा शुल्क उठाउन पाइँदैन भनेको छ, तर अनिवार्य तथा निशुल्क शिक्षामा राज्यले लगानी थप गरेकै छैन । यहाँ नयाँ र पुरानो दलको कार्य पद्दतिमा खासै फरक छैन । शिक्षा पाठ्यक्रम पुरानै छ, आधुनिक शिक्षा प्रणालीलाई आइटिको प्रयोगमा मात्र सिमित गरिएको छ । स्थानीय पाठ्यक्रमलाई आलोचना गरिन्छ भने विदेशी पाठ्यक्रमलाई प्रोत्साहन । यसबाट नेपालमै टिक्ने र बिक्ने पाठ्यक्रम बनाउनेतिर ध्यान दिएको छैन । शिक्षकलाई गालीगलौज गरेर मात्र पनि शिक्षाको विकास गर्न असम्भव होला ।
विद्यार्थीहरु पढे पनि नपढेपनि कक्षा ५ सम्म फेल गर्न नपाइने एकिकृत पाठ्यक्रम लागू गरेको छ । यसबाटै पनि अनुपस्थित विद्यार्थी बाहेक कोही अनुत्तीर्ण हुँदैनन् । निरन्तर मूल्याङ्कन प्रणालीलाई प्रभावकारी रुपमा अनुगमन पनि गरिएको छैन । यस्तो सामुदायिक विद्यालयहरुले नेपालको ७०% विद्यार्थीलाई सेवा दिइरहेका छन् भने संस्थागत विद्यालयहरु सहर केन्द्रित र महंगा छन् जसले ३०% विद्यार्थीहरु पढाइरहेका छन् । अबको दश बर्षमा नेपालको भविष्य दक्ष जनशक्तिलाई नेपालमै टिकाउने खालको हुनेछ वा विदेशमा श्रमिक बन्ने खालको भन्नेकुरा प्रष्ट छ ।
शिक्षा प्रणालीले आफ्नो देशको स्रोतसाधनको न्यायोचित उपयोग गरी देशमा पूर्वाधार र आर्थिक वृद्धि गर्ने दक्ष जनशक्तिलाई नेपालमै रोजगारी सम्भव छ भन्ने आत्मविश्वास दिलाउने आधार दिनुपर्ने हुन्छ, जुन अहिलेको विद्यालय शिक्षामा छैन । अर्को कुरा अभिभावकहरु पनि विद्यार्थीलाई संस्कार सिकाउने भन्दा पनि अधिकार खोज्ने कर्तव्य विर्सने व्यवहारहरु दोहोर्याइरहेका छन् । अहिले राजनीतिक दलको सदस्यता लिने शिक्षकलाई कारवाही गर्ने राम्रो सुनिने कार्य भएको छ । शिक्षकहरुको सेवा सुविधामा केही थप गर्ने कार्य आएको छ । तर आम विद्यार्थीहरुको शिक्षामा लगानी गर्न सर्वप्रथम अभिभावकलाई सचेत बनाउनुपर्ने हुन्छ ।
त्यस क्षेत्रमा राजनीतिक दलका कार्यकर्ता र डलरे संस्थाले भन्दा शिक्षकहरुले, विद्यालयस्तरीय कार्यक्रम तथा योजना अगाडि सारेमा समाजले सजिलै अपनत्व लिन सक्छ । शिक्षाको गुणस्तर बढाउनु नै सामाजिक रुपान्तरणको सूत्र हो । त्यसैले अबको शिक्षामा सुधार गर्न देशभर छरिएर रहेका शिक्षकहरुलाई नै उपयोग गरिनुपर्छ, अन्यथा नारामा सुधार हुन्छ, शैक्षिक प्रणालीमा हुन सक्दैन ।
श्रेष्ठ सिद्धार्थ माध्यमिक विद्यालय हेटौंडाका सहायक प्रधानाध्यापक हुन्
- प्रकाश चापागाईं
“उपसभामुखले जितिन्, लोकतन्त्रले हार्यो” भन्ने शीर्षक आफैंमा अत्यन्त एक पक्षीय देखिन्छ। नेपालकाे संविधानकाे धारा १६८ काे उपधारा ( ४ ) तथा प्रदेश सभा नियमावली, २०७४ काे नियम १४३ बमाेजिमकाे प्रक्रिया अगाडि बढाउनु प्रदेश उपसभामुखकाे संवैधानिक कर्तव्य हाे ।
लाेकतन्त्रमा सहमति /असहमति हुनु स्वभाविक मानिन्छ । मुख्यत : संवैधानिक व्यवस्था र कर्तव्यकाे पालना तथा विधिकाे अवलम्वन नै प्रधान विषय हाे । सहमति, सहकार्य र समन्वयका लागि माननीय उपसभामुखले पटक पटक असल नियतले गरेकाे प्रयत्नलाई अनदेखा गरी अनावश्यक र तथ्यहीन आराेपका आधारमा गरिएकाे एक पक्षीय विश्लेषणका आधारमा एकपक्षीय रूपमा माननीय उपसभामुखमाथि थोपरिएका दाेषाराेपणहरू वस्तुगत तथा न्यायाेचित देेखिँँदैन ।
माननीय उपसभामुखले बैठक सञ्चालनपूर्व र त्यसक्रममा पटक-पटक सहमति र संवादका लागि प्रयास गर्नुभएको तथ्यलाई पनि स्मरण गर्दै मूल्याङ्कनमा समेटिनुपदर्छ। पटक-पटक सहमतिको प्रयास गर्नु र अन्ततः संविधान तथा नियमावली बमोजिम सदनको कामकारबाही अघि बढाउनु लोकतन्त्र विरोधी अभ्यास होइन।
अर्कोतर्फ, अदालतमा पुगेको रा प्र पा संसदीय दलकाे लेटरहेड प्रयाेग नगरेकाे अति सामान्य अराजनीति विवादमा परेकाे रिट निवेदनमा ( यद्धपि दुवै लेटरहेडमा दावी पेश भएकाे) बैठक रोक्ने गरी कुनै सम्मानित उच्च अदालत पाटन, हेटाैंडा इजलासबाट कुनै पनि अल्पकालीन वा अन्तरिम आदेश जारी भएको अवस्था नरहेकोमा केवल मुद्दा विचाराधीन छ भन्ने आधारमा संसदीय प्रक्रिया स्वतः अवरुद्ध हुन्छ भन्ने निष्कर्ष कुनै पनि हालतमा उचित हुँदैन।
सम्मानित अदालतकाे आदेश र संवैधानिक संसदीय प्रक्रियाबीचको भिन्नता स्पष्ट बुझ्नुपर्छ। प्रदेश सभाकाे नियमावली बमाेजिम भएकाे कामकारवाहीकाे प्रक्रियामा कुुनै पनि अदालतमा प्रश्न उठाउन नपाईने संवैधानिक व्यवस्था रहेकाे छ जुन न्यायिक निरूपणकाे विषय समेत हाेइन ।
प्रतिपक्षले सदनकाे बैठकमा उपस्थित नहुन आफ्ना सदस्यलाई ह्वीप जारी गरेकाे विषय एक राजनीतिक निर्णय हो। लोकतन्त्रमा सदन बहस, प्रतिवाद र मतभेद व्यक्त गर्ने ठाउँ हो, सदनमै ह्वीप मार्फत अनुपस्थित भएकाे तथ्यलाई बिर्सिएर वा अनदेखा गरेर सम्पूर्ण परिणाम बारे उपसभामुखलाई जिम्मेवार बनाउनु सन्तुलित दृष्टिकोण हुन सक्दैन।
बागमती प्रदेश सभा सचिवालय तथा माननीय उपसभामुख यस विषयलाई राजनीतिक जित–हारका रूपमा नलिई नेपालकाे संविधान, प्रचलित कानून, प्नदेश सभा नियमावली, २०७४ र संसदीय परम्पराअनुसार सदन सञ्चालन गरिएकाे स्वभाविक विषयकाे रूपमा ग्रहण गर्दछ। त्यसैले व्यक्तिलाई केन्द्रमा राखेर ‘लोकतन्त्र हार्यो’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा घटनाका सबै पक्ष, भएका सहमतिको प्रयास, अदालतले समेत प्रक्रिया राेक्न नगरेकाे, केवल कारण देखाउ आदेश मात्र भएको अवस्था र प्रतिपक्षको सदन बहिष्कारसमेतलाई वस्तुनिष्ठ रूपमा हेर्नु आवश्यक देखिन्छ ।
लोकतन्त्र कुनै एक व्यक्तिले जित्ने वा हार्ने विषय होइन, लोकतन्त्र भनेको असहमतिका बीच पनि विधि, संवाद र संस्थागत प्रक्रियालाई जीवित राख्ने निरन्तरकाे अभ्यास हो । माननीय उपसभामुख अपसरा चापागाईंज्यूबाट हरबखत निरन्तर रूपमा सक्षम र सबल तवरले अभिभावकीय भूमिका निर्वाह भएकाे तथ्य स्मरण गराउँदै आगामी दिनहरूमा समेत यस सिद्धान्तमा अडिग हुने विषयमा प्रदेश सभा सचिवालय विश्वस्त हुँदै प्रतिवद्दता प्रकट गर्दछ । धन्यावाद!
कानुन उपसचिव चापागाई,बागमती प्रदेश सभाका प्रवक्ता हुन् ।
कहिले कुन र कहिले कुन विषयमा घोत्लिनु मानवीय विशेषता हो । यो सबै भूगोल र प्रकृतिका मानिसमा लागु हुन्छ । घोत्लकको यस किसिमको घोत्ल्याइँले जुन विषयमा ऊ घोत्लिएको हो त्यस विषयमा केही न केही निष्कर्ष निकाल्छ । त्यस्तो निष्कर्ष कसैलाई मान्य होला, कसैलाई नहोला । व्यक्तिले निकालेको निष्कर्ष समूहका लागि पाच्य हुन पनि सक्छ, नहुन पनि सक्छ । पाच्य भए मान्य होला, नभए नहोला । विभिन्न अनुसन्धानबाट विज्ञानले निकालेको निचोडमा त अनेक किसिमका तर्क वितर्क हुन्छन् र परिणाममा नयाँ सिद्धान्त प्रतिपादन हुन्छन् भने व्यक्ति केन्द्रित विषयमा विमति हुनु कुनै अनौठो विषय होइन ।
मेरो मनले मृत्युका विषयमा मानसिक बहस गरेको दशकभन्दा बढी समय व्यतीत भइसकेको छ । म अलिकति फुर्सद भयो कि मृत्युका विषयमा सोच्न पुगिहाल्छु । मृत्यु के हो ? कस्तो अवस्थामा मानिसको मृत्यु हुन्छ ? यस सृष्टिभित्र मानिसको मात्र मृत्यु हुन्छ कि अरूको पनि मृत्यु हुन्छ ? प्राण भएकाको मात्र मृत्यु हुन्छ कि प्राण नभएका चिज वस्तुको पनि मृत्यु हुन्छ ? मृत्युको कुनै निश्चित समय हुन्छ कि हुँदैन ? मृत्यु सधैँ असामयिक मात्र हुन्छ कि सामयिक पनि हुन्छ ? यी यावत् जिज्ञासाले म कहिलेकाहीँ आफैँमा निकै रोमाञ्चित हुन्छु । रोमाञ्चित यस अर्थमा कि म कसैले मन नपराउने यस्तो अनावश्यक र अप्रासङ्गिक विषयमा पनि घन्टौँ घोत्लिएर आफूलाई भुलाउन सक्छु । यो अनौठो अवसर र अनुभूति हो मेरा लागि ।
मृत्युका विषयमा केन्द्रित भएर मनमा अनेकौँ बहस भइरहँदा म कतिखेर निद्रामा छु कि अनिद्रामा छु ? भन्ने पनि चाल पाइरहेको हुन्नँ । यस स्थितिमा कसैले चाल नपाउने गरी मेरा मनमा एकाएक भित्रभित्रै हाँसो उम्लिन्छ । अनि मनमनै सोच्छु– कतै मेरो दिमाग सामान्य अवस्थाबाट गुज्रिएर असन्तुलित भएको त छैन ? तत्काल त्यस्तो अवस्था उत्पन्न भएको छैन भने पनि कि यो मेरो दिमाग असन्तुलितताको पूर्वावस्था हो ? एकपछि अर्को गरी भित्रभित्रै यस्तै यस्तै जिज्ञासाको खात लाग्छ मेरा मनमा । तर, यो मेरो मानसिक अन्तद्र्वन्द्वको अवस्था कसैले चाल पाउन्नन् । यी सबै विषयवस्तु मेरै नियन्त्रणमा हुन्छन् । मैले कुनै पनि विषयमा नियन्त्रण गुमाएको हुन्नँ । यसले मेरा मनमा सन्तोषको अवस्था सिर्जना गर्छ । म मनमनै सन्तुष्टिन्छु र त्यसैमा परम आनन्दको अनुभूति पनि गर्छु ।
एक समय आकाशवाणी भए जस्तै अवस्थामा एक्कासि म एउटा अमूर्त वार्तालापमा होमिन्छु । यस वार्तामा कुनै बनिबनाउको अवस्था हुन्न । उताबाट जसरी फटाफट जिज्ञासा आउँछ, उसरी नै म पनि फटाफट त्यसको प्रत्युत्तरमा उत्रिन्छु । यस अनौठो वार्तालापीय क्षणको अवस्था यस्तो रहन्छ–
‘तँ मरेर पनि अझै यहाँ !?’
‘को मर्यो ? को मरेर पनि यहाँ ? के भनेको त्यस्तो !?’
‘सही बोल्दै छु । तँ मरिसकिस् । तँ कसरी यहाँ ?’
‘म कदापि मरेको छैन । म यहीँ छु ।’
‘होइन । तँ सरासर भ्रममा छस् । तँ हिजै मरिसकिस् । तैँले पत्याए पनि, नपत्याए पनि तेरा लागि यो तितो यथार्थ हो । तैँले मृत्यु वरण गरेको आज पुरापुर दुई दिन भइसक्यो । म साँचो भन्दै छु । तैँले यस विषयमा थप शङ्का र बहस गरिरहनुको कुनै अर्थ छैन । बुझिस् ?’
म झसङ्ग भएँ । म कसरी आफैँले पनि पत्तो नपाई एकाएक मरिसकिछु । आफू मरेको दुई दिन हुँदा पनि पत्तो नपाउने म कति हुस्सू ? कति अचम्मको मृत्यु मेरो ? अर्को अर्थमा आफैँले आप्mनो मृत्युको चाल नपाउने म कति भाग्यमानी ? आहा ! मृत्यु होस् त यस्तो पो होस् । मेरो जस्तो मृत्यु ।
मरेको दुई दिन हुँदा समेत आफू मरेको आफैँ थाहा नपाउने कस्तो मृतक म ? सोधूँ, कसलाई सोधूँ ? मरिसकेको छु । मलाई थाहा छ, मरेको मानिस र जिउँदो मानिसका बिच कुनै किसिमको वार्ता हुन सक्तैन । आपसी संवाद र तर्क वितर्क हुन सक्तैन । आपसी छलफल र परामर्श हुन सक्ने अवस्था नै हुँदा पनि कहाँको मृत्युलोक ? कहाँको मत्र्यलोक ? न भाषामा तादात्म्यता, न भेषभुषामा । न चालचलनमा, न रहनसहनमा । त्यसैले आफू मरेका कुरामा म विश्वस्त भएँ र जिउँदो अवस्थामा जस्तै मनमनै फेरि घोत्लिन थालेँ, उही मृत्युका विषयमा ।
सामान्यतया जिउँदा मानिसहरू प्राणीको शरीरबाट सदाका लागि प्राण निस्कनुलाई मृत्यु भन्ने गर्छन् । कसैले यस्तो अवस्थालाई मृत्यु वरण भन्छन् । तर मृत्यु कसैको रोजाइमा हुन्न । रोजाइमा नहुने कुरा कसरी वरण हुन सक्छ ? रोजाइमा नहुने कुरा अँगाल्न पर्नु भनेको बाध्यता हो वरण होइन । यो सबैका लागि बहसको विषय बन्ला । यसर्थ मृत्यु वरण वा बाध्यता जे भए पनि जीवमा रहेको भनिएको प्राण एक पटक उसबाट निस्किएपछि उसैमा फेरि फर्केर आउँदैन । यही भएर उनीहरू प्राणीको यस्तो अवस्थालाई जीवनको अन्त्य मान्छन् र यथार्थ पनि यही हो । यस किसिमको तितो यथार्थ बोध हुँदाहुँदै पनि कोही कसैको मृत्यु वा प्राण त्यागमा बचेका जिउँदा मानिसहरू पुनः आफैँमा अनावश्यक रोइकराइ गर्छन् । पुनः प्राप्ति नहुने कुराको खोजी गर्छन् र क्षणिक वा दीर्घकालका लागि आफूलाई दुःखको भुमरीमा पुर्याउँछन् ।
फुर्सदमा छु । किनकि, म मरिसकेको छु । आज मलाई घर, परिवार, समाज, टोल, देश, विदेश, गाँस, बास, हिँडाइ, डुलाइ कुनै कुराको चिन्ता छैन । न मलाई सामाजिक सञ्जालमा छरिएका विविध जानकारी बटुलेर दिमागलाई दिग्भ्रमित पार्नु छ, न आफूले सम्पादन गर्नुपर्ने कुनै काम हतारिएर सम्हाल्नु वा टार्नु छ । कुनै भय, त्रास, आशा, अपेक्षा, जिम्मेवारी, कर्तव्य निर्वाह, दायित्वबोध, उत्तरदायित्वको अवस्था केही नभएपछिको आनन्दित क्षणमा छु म अहिले । यी सबै सांसारिक विषयवस्तु र बन्धनबाट पूर्ण रूपमा मुक्त छु । यो मेरो पुरापुर व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको अवस्था हो । बन्धनरहितताको पल हो । चरम सुखको क्षण हो । म यतिखेर दायाँ बायाँ केही नसोची आकाशलाई गन्तव्य बनाएर एकपछि अर्को गरी नयाँ नयाँ चङ्गा उडाउँदाको क्षणमा जस्तै चिन्तारहित उमङ्गमा छु ।
अहो ! मृत्यु कति पीडादायी हुँदो रहेछ । कति छटपटाहटयुक्त हुँदो रहेछ । कति कष्टकर हुँदो रहेछ । यी सबैको आआफ्नो मृत्युमा आआफ्नो तौल होला । मराइको प्रकृति फरक होला । तर मृत्यु सबैको उस्तै हो । यस्तो डरलाग्दो अवस्थालाई छलेर मैले भने आफैँले पनि थाहा नपाउने गरी लुसुक्क मृत्युलाई अँगाल्न पाइछु । जिउँदो अवस्थामा केही गर्न नसकेर मृत्यु जस्तै जीवन बाँचिरहेको मलाई धन्न कसैले तँ मरिसकिस् भनेर भनिदियो र मैले आफू मरेको चाल पाएँ । होइन भने म मरेर पनि यहाँ हिँडिरहको हुने रहेछु । अरूलाई अनाहकमा हँसाइरहने रहेछु । त्यतिखेर सृष्टिको नियम भाँचिने रहेछ । तोडिने रहेछ । त्यसैले सृष्टिको नियम नभाँचियोस्, नतोडियोस् भन्नैका लागि कसैले मलाई म मरिसकेको जनाउ दियो र ऊ मेरो धन्यवादको पात्र बन्न सफल भयो ।
लामो समयदेखिको सांसारिक काम, क्रोध, लोभ, मोह आदिबाट पुरापुर छुटकारा पाएको छु । यतिखेर म मनमनै कल्पना गरिरहेछु– मेरा लागि यो भन्दा आनन्दित क्षण अरू के नै होला र ? यस दुनियाँमा । सायद मानिसहरूले भन्ने गरेको मोक्षको अवस्था पनि यही हो, जो जिउँदो अवस्थामा चाहेर पनि जो कोही मानिसले कसै गरी प्राप्त गर्न सकिरहेका हुँदैनन् ।
मृत्युपछि पनि म फेरि मृत्युकै विषयमा चिन्तन गर्छु । मनमनै सोच्छु– के मृत्यु मान्छेको मात्र हुन्छ ? पशुपक्षीको मात्र हुन्छ ? कीटपतङ्गको मात्र हुन्छ ? रुख बिरुवाको मात्र हुन्छ ? अथवा, समग्रमा सृष्टिका प्राणी मात्रको हुन्छ, अरूको हुँदैन ? घोत्ल्याइँलाई निरन्तरता दिन्छु र फेरि सोच्छु– मैले केही समयअघि सोचेका कुराहरूको अहिले मृत्यु भइसकेको छ । पुराना विचारको मृत्यु भएपछि नयाँ विचारहरूको जन्म हुँदो रहेछ । यस निष्कर्षपछि मैले निचोड निकालेँ– विचारहरूको पनि प्राणीहरूको जस्तै मृत्यु हुँदो रहेछ । यति मात्र होइन, हिँड्दा पछिल्लो पाइलाको मृत्यु हुँदो रहेछ र अगाडिको पाइला जन्मिदो रहेछ । मानवीय जीवनका प्रत्येक पलका आशा, अपेक्षा, अभिलाषा, अभीष्ट जति अगाडि बढ्यो उति मर्दै जाँदा रहेछन् र नयाँ नयाँको जन्म हुँदो रहेछ । एउटा सडकको मृत्यु भएपछि अर्को सडक भेटिँदो रहेछ । भेटिएको अर्को सडकको मृत्यु भएपछि पुनः अर्को सडक भेटिँदो रहेछ । जन्म मृत्यु, मृत्यु जन्म यो क्रम निरन्तर चलिरहँदो रहेछ ।
म मेरा अगाडि शालीन अवस्थामा बगिरहेको समुद्रतिर नियाल्छु । सोच्छु– समुद्र सृष्टि मात्र नभएर महासृष्टि रहेछ । आकाशबाट बर्सिएको पानीको मृत्यु भएपछि ऊ पृथ्वीमा भेल बनेर दौडिँदो रहेछ । भेलहरू जम्मा भएर आफूलाई मृत्युमा परिणत गराएपछि खोल्सा बन्दारहेछन् । खोल्साहरूको मृत्यु भएपछि खोलो बन्दो रहेछ । यसरी जन्मिएका पाइला पाइलाका खोलाको ठाउँ ठाउँमा मृत्यु हुँदै गएपछि समुद्र बन्दो रहेछ । कस्तो अचम्मको मृत्यु ? सोच्दासोच्दै म कता हराएँ, हराएँ । फेरि सोचेँ– यस किसिमको हराइ पनि अर्को मृत्यु हो । आफूसँग भएका जुनसुकै चिज वस्तु रित्तिनु तिनको मृत्यु हो । तिनको स्थान नयाँले लिँदै जान्छन्, र ती पनि कालान्तरमा मर्दै जान्छन् । अन्ततः समुद्रलाई पनि बादलले रित्याएपछि उसको पनि मृत्यु हुँदो रहेछ । यसरी हेर्दा यस सांसारिक जगत्मा चिरञ्जीवी कोही नहुँदा रहेछन् । सबैको मृत्यु हुँदो रहेछ ।
एउटा झोलुङ्गे पुलको मृत्यु भएपछि अर्को त्यस्तै वा भिन्न प्रकृतिको पुलको जन्म हुँदो रहेछ । खोलामा बग्दै गरेको पानीको एउटा झोँक्काको मृत्यु भएपछि त्यसका स्थानमा लगत्तै अर्को झोँक्काले स्थान लिँदो रहेछ र क्षणभरमै त्यसको पनि मृत्यु हुँदो रहेछ । रातको मृत्युपछि बिहानको जन्म हुँदो रहेछ । बिहानको मृत्युपछि क्रमशः मध्याह्न, अपराह्नको जन्म हुँदो रहेछ । यी दुवैको मृत्युपछि साँझको जन्म र साँझको पनि मृत्युपछि पुनः रात जन्मिदो रहेछ । सोचेँ– सृष्टिको चक्रीय प्रणाली भनेको सायद यही नै होला ।
म हिजै मरिसकेको मान्छे । कसैले देख्ने कुरा भएन । जहाँ उभिए वा बसे पनि फरक नपर्ने हुँदाहुँदै पनि म जिउँदो अवस्थामा जस्तै सडकका छेउमा उभिएको छु । मानिसको भिड छ । गाडीको आवतजावत त्यत्तिकै छ । यत्तिकैमा अलिक परबाट जिन्दावाद र मुर्दावादको नारा लगाउँदै एक हुल मानिस आए । केही समय पूर्ववत नाराबाजी गरेपछि ती सबै भाषणमा उत्रिए । यस बीचमा थप के के क्रियाकलाप भए थाहा छैन । चारैतिरबाट सुरक्षाकर्मीले भिडलाई तितरबितर पार्न खोजे । लाठीचार्ज, पानीको फोहरा, अश्रुग्यास, गोली सबैले एकपछि अर्को गरी उपस्थिति जनाए । कोही ढले, कोही च्यापिए, कोही मरे, कोही अपाङ्ग बनेर मूल सडकबाट बाहिरिए ।
म मृत्युका विषयमा सोचिरहेकाले मृत्युका दृष्टिले मात्र ती परिदृश्यलाई नियालिरहेँ, अरू गतिविधिमा खासै ध्यान दिइनँ । मेरो नियालाइले के निष्कर्ष निकाल्यो भने यस जुलुसको मृत्युपछि यही ठाउँमा अर्को जुलुसको जन्म हुन्छ । जुलुसमा उपस्थित भिडको मृत्युपछि छिन्नभिन्न अवस्थाको जन्म हुन्छ । यहाँ पनि छिन्नभिन्न अवस्थाको जन्माइअघि सुरक्षाकर्मीबाट बर्साइएका प्रत्येक लाठीको मृत्यु भयो । पानीका फोहराको मृत्यु भयो । छाडिएका अश्रुग्यासको मृत्यु भयो । हानिएका प्रत्येक गोलीको मृत्यु भयो । गोलीको मृत्युपछि मात्र जुलुसमा सम्मिलित केहीको मृत्यु भयो । म अचम्ममा परेँ । म मरिसकेको हुँदा ती कुनै पनि प्रहारको प्रभाव ममा परेन । तर मेरो मृत मनले भन्यो– अहो ! कहिल्यै नटुङ्गिने मृत्युको कत्रो महाभारत ? पार पाइनसक्नुको कहालीलाग्दो शृङ्खला ।
आँखा खुला गरेर उभिइरहेको म आँखा चिम्लेर ध्यानमग्न भएँ । पुराना सोच मर्दै गए । नयाँ जन्मिँदै गए । सोचेँ– भूकम्पले घरहरूको मृत्यु हुन्छ । बाढी र पहिरोले बस्तीहरूको मृत्यु हुन्छ । सडकको मृत्यु हुन्छ । फाँटका फाँट अन्नबालीको मृत्यु हुन्छ । बर्सौँ लगाएर हुर्काएको वन जङ्गलको मृत्यु हुन्छ । फेरि सोचेँ– एउटा सत्ताको मृत्युपछि अर्को सत्ताको जन्म हुन्छ । उसको मृत्युपछि पुनः अर्को सत्ताको जन्म र मृत्यु हुन्छ । मृत्युका मुखमा मुलुकका राजनीतिक व्यवस्था पर्छन्, संविधान पर्छन्, कानुन, नियम, आदेश, परमादेश सबै मृत्युका मुखमा पर्छन् । म नै सबैथोक हुँ भन्ने अभिमानीको मृत्यु हुन्छ । यस क्रममा राज्यका कतिपय शक्तिशाली मानिएका पदको मृत्यु हुन्छ । स्वयं शक्ति र उसमा रहेको अभिमानको मृत्यु हुन्छ । समय बलवान् छ भनिन्छ, तर त्यसको पनि पाइला पाइलामा मृत्यु भइरहेको हुन्छ । एउटा राज्यको मृत्युपछि ऊ अर्को राज्यमा गाभिन पुग्छ । यस्तो अवस्थामा त्यहाँका जनताको स्वपहिचान र आत्मगौरवको मृत्यु हुन्छ । उसले पाएको नागरिकताको मृत्यु हुन्छ । त्यतिखेर स्वयं उसको ठडिएको नाकको मृत्यु हुन्छ । स्वाभिमानको मृत्यु हुन्छ ।
यी यावत् कुराको विश्लेषणपछि मलाई लाग्यो– अहो ! मृत्यु कति पीडादायी हुँदो रहेछ । कति छटपटाहटयुक्त हुँदो रहेछ । कति कष्टकर हुँदो रहेछ । यी सबैको आआफ्नो मृत्युमा आआफ्नो तौल होला । मराइको प्रकृति फरक होला । तर मृत्यु सबैको उस्तै हो । यस्तो डरलाग्दो अवस्थालाई छलेर मैले भने आफैँले पनि थाहा नपाउने गरी लुसुक्क मृत्युलाई अँगाल्न पाइछु । जिउँदो अवस्थामा केही गर्न नसकेर मृत्यु जस्तै जीवन बाँचिरहेको मलाई धन्न कसैले तँ मरिसकिस् भनेर भनिदियो र मैले आफू मरेको चाल पाएँ । होइन भने म मरेर पनि यहाँ हिँडिरहको हुने रहेछु । अरूलाई अनाहकमा हँसाइरहने रहेछु । त्यतिखेर सृष्टिको नियम भाँचिने रहेछ । तोडिने रहेछ । त्यसैले सृष्टिको नियम नभाँचियोस्, नतोडियोस् भन्नैका लागि कसैले मलाई म मरिसकेको जनाउ दियो र ऊ मेरो धन्यवादको पात्र बन्न सफल भयो ।
सुलेख, २०८३ वैशाख ।