अहिले शरद ऋतुकाे मौसम छ । असोज र कार्तिक महिनामा पर्छ शरद ऋतु । शरद भनेकाे रमाइलो घमाइलाे ऋतु हाे । यही ऋतुमा नेपालीहरूको महान् चाड दशैं र तिहार पर्छ । अहिले नेपालीहरुकाे घर-आँगनमा दशैं पर्व भित्रिएकाे छ। दशैंको आगमनको सन्देश नीलो सफा आकाश, सिरसिर चल्ने हावा, घमाइलाे दिन बिहानै लाग्ने हुस्स सानीपहेँली सयपत्री फूल र मालश्री धुनको गुञ्जनले दिइरहेकाे हुन्छ।
कौतूहल, पर्खाइ र सादगीको उत्सव थियाे दशैं । खासगरी पहिले जहाँ सञ्चार र प्रविधिको विकास भइसकेको थिएन, त्यो समयको दशैं र आजको आधुनिक प्रविधिको युगको दशैंबीच एउटा ठूलो सांस्कृतिक र सामाजिक अन्तर देख्न सकिन्छ। सम्झँदा लाग्छ— त्यो युग पर्खाइ र सादगीको थियो। त्यतिबेला दशैं केवल एउटा चाड मात्र नभएर वर्षभरिको सबैभन्दा ठूलो आशा र उत्साहको केन्द्र हुन्थ्यो।
त्यतिबेला आजको जस्तो दिनहुँ नयाँ लुगा किन्ने वा मासु-भात खाने अनुकूलता धेरैजसो परिवारमा थिएन। बालबालिकाका लागि नयाँ कपडा र मिठो-मसिनो खानेकुरा पाउन दशैं नै कुर्नुपर्थ्यो। दर्जीकोमा नयाँ कपडा सिलाउन दिएर त्यो कहिले तयार होला भनेर दिन गन्ने कौतूहल बेग्लै हुन्थ्यो। दशैंका दिन नयाँ कपडा लगाएर गाउँभरि देखाउँदै हिँड्दा पाइने खुसीको तुलना आजको कुनै पनि भौतिक सुखसँग हुन सक्दैन।
सञ्चार र प्रविधिको पहुँच नभएको त्यो समयमा मनोरञ्जनका साधनहरू पूर्णतः प्राकृतिक र सामाजिक थिए। घटस्थापना सुरु भएसँगै घरका धुरीबाट चङ्गा उडाउने प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो। गाउँका चोक-चोकमा बाँसको लिङ्गे पिङ र रोटे पिङ हालिन्थ्यो। पिङ हाल्न र मच्चाउन गाउँका युवा तथा वृद्धहरू एकजुट हुन्थे। दशैंमा एकपटक भए पनि भुइँ छाड्नुपर्छ भन्ने धार्मिक र सामाजिक मान्यताका कारण पिङमा मानिसहरूको घुइँचो लाग्थ्यो। वर्षमा एक पटक नयाँ लुगा किनिदिनु हुन्थ्यो बा आमाले त्यो पनि स्कुलकाे ड्रेस । यताउता हिड्दा त्यही लगाइन्थ्यो । त्यसमा पनि रमाइलो लाग्थ्यो । ढुंगा र माटोले बनाइएका हुन्थ्ये घर । त्यही घर सिगार्न कमेरो कालाे र राताे माटो ल्याइन्थ्यौ घण्टौ टाढा गएर । लिङ्गे पिङ हाल्न बाबियाे ल्याइन्थ्यो र लठारो बाटिन्थ्यो ।
विभिन्न कामकाे लागि घरदेखि पर परदेशसम्म रहेकाेहरु गाउँ आइपुग्थे र चोक चौतारीमा जम्मा भएर गफ गरिन्थ्यो । जहाँ पुगेका भएपनि परिवारका सदस्य घर आइपुग्थे र रमाइलो गरिन्थ्यो । टाढा रहेका आफन्तहरूसँग सम्पर्क गर्ने एक मात्र माध्यम चिठीपत्र र हुलाक थियो। घटस्थापनाअघि नै परदेशिएका आफन्तले पठाएका शुभकामना चिठी र ग्रीटिङ कार्डहरू घर आइपुग्दा परिवारमा छुट्टै खुसी छाउँथ्यो। चिठीमा लेखिएका शब्दहरूमा आत्मीयता, माया र घर फर्कने उत्सुकता पोखिएको हुन्थ्यो। मिठो मसिनो खाने र राम्रो लगाउन दशैं नै कुर्नु पर्ने बाध्यता थियाे ।
प्रविधि, सुलभता र व्यस्तताको युगसमय बदलिएको छ । नेपालमा सूचना र सञ्चार प्रविधिमा आएको व्यापक क्रान्तिले दशैंको स्वरूपलाई पनि ठूलो परिवर्तन गरिदिएको छ। आजको दशैं प्रविधिसँग जोडिएको छ र धेरै कुराहरू सहज र सुलभ बनेका छन्। आज मिठो-मसिनो खान वा नयाँ लुगा लगाउन दशैं नै कुर्नुपर्ने बाध्यता छैन। आर्थिक रुपमा सक्षम र बजारको पहुँचका कारण मानिसहरू वर्षभरि नै आफ्नो इच्छा अनुसार किनमेल गर्न सक्छन्। बजार तथा ठुला शहर जान यातायातकाे सुविधा छ । उति बेला दशैंकाे लागि किनमेल गर्न तथा चिउरा कुटाउन बुबाकाे पछि लागेर घण्टौ हिडेर बजार गएकाे याद यतिबेला ताजै छ ।
अहिले बजारी तथा यातायातकाे सुगमता रहेकाे स्थानमा अनलाइन सपिङ (Online Shopping) का कारण घरमै बसेर एक क्लिकमा मनपर्ने लुगा वा सामानहरू मगाउन सकिन्छ। दशैं अहिले नयाँ कपडाको पर्खाइभन्दा पनि नयाँ ग्याजेट, सवारी साधन वा ठूला इलेक्ट्रोनिक्स सामान किन्ने र छुट (Discount) को फाइदा उठाउने पर्व छ। आज टाढा रहेका आफन्तलाई चिठी पठाउनुपर्ने बाध्यता छैन। फेसबुक, ह्वाट्सएप, भाइबर र टिकटक जस्ता सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट सेकेन्डमै शुभकामना आदानप्रदान हुन्छ। भिडियो कल (Video Call) मार्फत सात समुद्रपारि रहेका आफन्तसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिएर टीका र आशीर्वाद लिने-दिने वातावरण बनेको छ। प्रविधिले भौतिक दूरीलाई निकै कम गराइदिएको छ।
घटस्थापनादेखि नै विद्यालय बिदा हुन्थे। दशैं आएको सङ्केत पात्रोले भन्दा पहिले स्कुलको बिदाले दिन्थ्यो। घर पोत्न रातो माटो खोज्न साथीभाइसँग टाढाटाढासम्म पुगिन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता पोतिन्थे, चुनाले घर सेताम्मे बनाइन्थ्यो। घर सफा गर्ने, आँगन लिपपोत गर्ने र घरलाई नयाँ रूप दिने चटारोले गाउँघर नै व्यस्त हुन्थ्यो। घर सानो होस् वा ठूलो, दशैंमा सबैको घरमा नयाँपन छाउँथ्यो।
पहिले साना बालबालिका नयाँ नोटको कडकडिया दक्षिणा पाउन पाउँदा औधी खुसी हुन्थे। आजको युगमा डिजिटल वालेट र मोबाइल बैंकिङमार्फत क्युआर कोड स्क्यान गरेर दक्षिणा पठाउने क्रम बढेको छ। यसले नगद बोक्ने झन्झट हटाएको छ भने नयाँ प्रविधिको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरेको छ।
चाडपर्व अहिलेको भन्दा पनि वाल्यकालमा सर्व प्रिय थिए । हिजोको दिन सबैलाई प्रिय नै लाग्छ । गुमिसकेको चिज प्रिय लाग्छ र सम्झनामा आइरहन्छ । भोलीको दिन दिक्क र उदेकलाग्दो हुन सक्छ सायद गर्नु पर्ने संघर्ष आउने भएर हाेला । त्यसैले होला अहिले भन्दा बाल्यकालको पलको चाडपर्व नै प्रिय लाग्ने गर्छन् । यद्यपी अहिले बाल्यकाल बिताइरहेकाहरुलाई हाम्राे पालाका जस्तो रमाइलो अनुभव नहुन सक्छ ।
बाल्यकालकाे दशैंमा आशिर्वादको लागि नभएर दक्षिणाको लागि टिका लगाउन गईन्थ्यो । आशिषको साटो पहिल्यै दक्षिणा दिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो । त्यो बेला पाईने दक्षिणा भनेको सुका, माेहर १,२ बढीमा ५ रूपैयाँका नोटहरू हुन्थे । छाेरीहरुलाई दक्षिणा दिने गरेकाे देखिन्थ्यो । दक्षिणा बढी पाउने भएर पछि छोरी भएर जन्मेको भए भन्ने लाग्थ्यो । त्यतिबेला त्यहि पैसा ठूलो लाग्थ्यो । त्यसकाे लगानीले लङ्गुर बुर्जा खेल्दा बिस्कुट वा चकलेट किन्न पाँदा संसारको अद्भूत आनन्द लाग्थ्यो । बालापन सानो संसार, सानो चाहना तर विन्दास समय ।
तर, समयको गतिसँगै दशैं मनाउने शैली, यसको रौनक र मानिसहरूको भावनामा ठूलो परिवर्तन आएको छ। स्मार्टफोन, सोसल मिडिया, अनलाइन गेमिङ र भिडियो स्ट्रिमिङले जितेकाे छ । हिजोको दशैंमा जे जति अभाव थिए, त्यसमा एउटा अर्गानिक मिठास र भावनात्मक सामिप्यता थियो। मानिसहरू प्रविधिका पर्दामा होइन, एक-आपसका आँखामा हेरेर खुसी साट्थे। गाउँघरमा सामूहिक रूपमा पिङ हाल्नु, बाटोघाटो सफा गर्नु र चौतारीमा बसेर गफिनुले सामाजिक एकतालाई बलियो बनाउँथ्यो। आज प्रविधिले हाम्रा भौतिक कामहरूलाई सहज बनाएको छ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि भर्चुअल रूपमा परिवारसँग जोडिन पाउनु प्रविधिको ठूलो वरदान भएकाे छ ।
यसका केही नकारात्मक पक्षहरू पनि उब्जिएका छन्। आज एउटै कोठामा बसेका परिवारका सदस्यहरू पनि आ-आफ्नै मोबाइलमा व्यस्त हुने, पिङ खेल्ने र चङ्गा उडाउने परम्पराहरू हराउँदै जाने र चाडबाड केवल फोटो खिचेर सोसल मिडियामा हाल्ने माध्यम मात्र बन्न थालेको हो कि भन्ने चिन्ता पनि थपिएको छ। समयको परिवर्तनसँगै पर्व मनाउने शैली बदलिनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। दशैंको मौलिकताको आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व थियो भने आजको प्रविधिको युगको सुलभता र सहजताको आफ्नै फाइदाहरू छन्।
दशैं भन्नेबित्तिकै मनमा एउटा छुट्टै उमङ्ग, अनुहारमा मुस्कान र हृदयमा पुराना सम्झनाहरूको लहर चल्न थाल्छ। आजजस्तो तामझाम, आधुनिक सुविधा र सामाजिक सञ्जालमा सीमित दशैं होइन, हाम्रो बाल्यकालको दशैंमा आफ्नै किसिमको रौनक थियो। अभावहरू थिए, तर खुसीको कुनै कमी थिएन। साधनहरू कम थिए, तर आत्मीयता र अपनत्व प्रशस्तै थियो।
घटस्थापनादेखि नै विद्यालय बिदा हुन्थे। दशैं आएको सङ्केत पात्रोले भन्दा पहिले स्कुलको बिदाले दिन्थ्यो। घर पोत्न रातो माटो खोज्न साथीभाइसँग टाढाटाढासम्म पुगिन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता पोतिन्थे, चुनाले घर सेताम्मे बनाइन्थ्यो। घर सफा गर्ने, आँगन लिपपोत गर्ने र घरलाई नयाँ रूप दिने चटारोले गाउँघर नै व्यस्त हुन्थ्यो। घर सानो होस् वा ठूलो, दशैंमा सबैको घरमा नयाँपन छाउँथ्यो।
आहा! कति सुन्दर थिए ती दिन, कति आत्मीय थियो त्यो समय! मुख्य कुरा के हो भने, दशैंको वास्तविक मर्म—परिवारको पुनर्मिलन, ठूलाबडाको आशीर्वाद, आपसी सद्भाव, क्षमाशीलता र खुसीको आदानप्रदान—कहिल्यै बदलिनु हुँदैन। हामीले प्रविधिलाई जोडिनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर यसलाई हाम्रा मौलिक परम्परा, संस्कृति र प्रत्यक्ष आत्मीयता खोस्न दिनु हुँदैन।
दशैं नजिकिँदै जाँदा परदेशको यात्रामा रहेका लाहुरेहरू धमाधम घर फर्किन्थे। रोजगारीका लागि गाउँ छाडेकाहरूको आगमनले घरपरिवारमा खुसी छाउँथ्यो। सहरमा पढ्न गएका दौतरीहरू गाउँ फर्किन्थे। लामो समयपछि भेटिएका साथीभाइसँगका गफ, हाँसो र रमाइलोले गाउँका चौतारीहरू फेरि जीवन्त बन्थे। दशैं केवल चाड थिएन, बिछोडिएका आफन्त र साथीभाइलाई पुनः जोड्ने एउटा सुन्दर अवसर थियो।
गाउँमा कसको घरमा कत्रो खसी काटिँदै छ भन्ने पनि सबैको चासोको विषय हुन्थ्यो। खसी हेर्न, घरघरमा भइरहेको तयारी नियाल्न र साथीहरूसँग रमाइलो गर्न हिँडिन्थ्यो। नयाँ लुगा लगाउने रहरले मनमा छुट्टै उत्साह जगाउँथ्यो। वर्षमा एकपटक पाइने नयाँ कपडा लगाएर आफूलाई संसारकै सुन्दर मान्ने त्यो बालसुलभ खुसी आजका महँगा लुगाले पनि कहाँ दिन सक्छन् र!
दशैंको अर्को ठूलो आकर्षण थियो—रोटे पिङ। पिङ खेल्न पालो कुर्नुपर्थ्यो, साथीभाइसँग हाँस्दै र जिस्किँदै घण्टौँ बित्थे। पिङको मच्चाइसँगै मनका रहरहरू पनि आकाश छुन्थे। अहिलेका मनोरञ्जनका अनेक साधनभन्दा त्यतिबेलाको एउटा पिङमा बढी आनन्द भेटिन्थ्यो।
अनि आउँथ्यो टीकाको दिन! निधारमा रातो टीका, कानमा जमरा, ठूलाबडाको आशीर्वाद र हातमा दक्षिणा। रात परेपछि टुकी बालेर दक्षिणा बटुल्न हिँडेको त्यो समय पनि कति रमाइलो थियो! कसले कति दक्षिणा पायो भन्ने कौतूहलले मन थामिन्थेन। घर फर्किएपछि खाम उप्काई उप्काई पैसा गन्ने र साथीहरूसँग तुलना गर्ने हतारो झन् बेग्लै हुन्थ्यो। थोरै दक्षिणा पाउने पनि उत्तिकै खुसी, धेरै पाउनेको खुसीको त कुरै नगरौँ!
दशैंमा घरमा फलेका केरा, फलफूल र विभिन्न परिकार प्रसादका रूपमा खाइन्थ्यो। आफ्नै बारीमा फलेका फलफूलको स्वादमा माटोको सुगन्ध मिसिएको हुन्थ्यो। पेट अघाउन्जेल प्रसाद खाँदा पनि मन अघाउँदैनथ्यो। छिमेकीको घरमा जाने, आफन्तकहाँ टीका लगाउने र एकअर्काको सुखदुःख साटासाट गर्ने परम्पराले गाउँलाई एउटै परिवारजस्तो बनाउँथ्यो।
आज समय बदलिएको छ। गाउँका धेरै घरहरू सुनसान छन्। कोही रोजगारीका लागि विदेशमा छन्, कोही सहरमा व्यस्त छन्। रोटे पिङको ठाउँमा आधुनिक मनोरञ्जनका साधन आएका छन्। नयाँ लुगाको रहर र दक्षिणाको उत्साह पनि समयसँगै फेरिएको छ। प्रविधिले संसारलाई नजिक बनाएको छ, तर कहिलेकाहीँ लाग्छ—हाम्रो मनलाई जोड्ने ती साना-साना परम्परा भने बिस्तारै टाढिँदै गएका छन्।
आजको दशैंमा सुविधा धेरै छन्, तर बाल्यकालको जस्तो निश्चिन्त खुसी कहाँ छ र? त्यतिबेला ठूलो भोजभन्दा परिवारसँग बसेर खाएको सामान्य खाना प्रिय हुन्थ्यो। महँगा उपहारभन्दा आफन्तको आगमन अमूल्य लाग्थ्यो। धेरै पैसा पाउनुभन्दा टीका लगाएर ठूलाबडाको आशीर्वाद थाप्नु ठूलो कुरा हुन्थ्यो।
सायद त्यसैले त दशैं आउनासाथ मन फेरि त्यही पुरानो गाउँमा पुग्छ—रातो माटोले पोतेका घरहरूमा, चुनाले सेताम्मे बनेका भित्ताहरूमा, साथीभाइको हुलमा, रोटे पिङको मच्चाइमा, टुकीको मधुरो उज्यालोमा र दक्षिणा गनेर रमाएका ती निर्दोष आँखाहरूमा। दशैं त हरेक वर्ष आउँछ, तर बाल्यकालको त्यो दशैं फेरि फर्केर आउँदैन। समयले धेरै कुरा बदलिदियो, उमेरले बालापन खोसिदियो, परिस्थितिले आफन्तलाई टाढा पुर्यायो। तर ती दिनका सम्झनाहरू आज पनि मनको कुनै कुनामा उत्तिकै ताजा छन्। पुराना दिन सम्झिँदा मन एकातिर रमाउँछ, अर्कोतिर कताकता भावुक पनि हुन्छ।
अन्ततः दशैं भनेको नयाँ लुगा, मिठो परिकार र टीका-दक्षिणा मात्रै होइन। दशैं भनेको परिवारसँगको मिलन, आफन्तसँगको आत्मीयता, गाउँघरको अपनत्व, बाल्यकालको निश्चल खुसी र जीवनभर साथ रहने मीठा सम्झनाहरूको नाम हो। आहा! कति सुन्दर थिए ती दिन, कति आत्मीय थियो त्यो समय! मुख्य कुरा के हो भने, दशैंको वास्तविक मर्म—परिवारको पुनर्मिलन, ठूलाबडाको आशीर्वाद, आपसी सद्भाव, क्षमाशीलता र खुसीको आदानप्रदान—कहिल्यै बदलिनु हुँदैन। हामीले प्रविधिलाई जोडिनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर यसलाई हाम्रा मौलिक परम्परा, संस्कृति र प्रत्यक्ष आत्मीयता खोस्न दिनु हुँदैन।
पहिले दशैं र खुसी बुबा आमा सँगै आउथ्यो । अहिले केही फरक भएकाे छ र दशैं छोराछोरीसँगै आउँछ । तर उबेला जस्तै आउँदैन । हिजोको दशैंको त्यो न्यानोपन र आजको प्रविधिको सुलभतालाई सन्तुलनमा राखेर अघि बढ्न सके मात्र दशैंको वास्तविक रौनक र महत्त्व कायम रहिरहनेछ।
सबैमा बडा दशैंको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!
मकवानपुर । मकवानपुरकाे हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नं. १८ फुर्केचौरमा रहेकाे गोरक्ष ताल वर्षामा परेको पानीलाई जम्मा गरेर बनाएको ताल हो । वर्षाको पानीलाई जम्मा गरेर हिउँदमा सिँचाइ गर्ने उद्देश्य अनुरूप तालको निर्माण सुरु गरिएको थियो ।
यहाँको पानी ८० मिटर लामो भूमिगत सुरुङको निर्माण गरेर एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लगि सिचाइ गर्ने गरी बनाइएकाे हाे । पछिल्लो समय सुरुङबाट पानी लगिएकाे छैन । सुरुमा यहाँ सानो खोल्सोबाट पानी बग्ने गरेकामा २०६० सालमा स्थानीयवासीको पहल तथा जिल्ला विकास समितिको सहयोगमा हर्ना फाँटमा सिँचाइ सुविधा पुर्याउने उद्देश्यले बाँध निर्माण गरी पानी जम्मा गरिएपछि यो ताल निर्माण भएको हो ।
२०७० सालमा यस क्षेत्रलाई पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने उद्देश्यका साथ गोरक्षताल संरक्षण समिति गठन गर्दै यहाँको पर्यटकीय विकासको पहल थालिएको थियो । चारै तर्फबाट सालको जङ्गलले घेरेको यो ठाउँ पछिल्लो समय हेटौंडाकाे रमणीय पर्यटकीय स्थलको रूपमा विकास भइरहेको छ ।
ताल घुम्न सार्वजनिक विदाकाे दिन नगर तथा आसपासका क्षेत्रबाट मानिसहरुकाे आगमन हुने गरेको स्थानीय ज्वाला पराजुली बताउँछन् । प्राकृतिक सौन्दर्य, शान्त वातावरण र नजिकै रहेको गुम्बा डाँडाका कारणले समेत यो क्षेत्रमा अवलोकनकर्ताका लागि आकर्षक केन्द्र बनेकाे छ।
हेटौंडा – सिन्धली – उदयपुर – चतरा जाने मुख्य राजमार्गकाे हुँदै करिब २० किलोमिटर पूर्वमा यो ताल अवस्थित छ । गोरक्षतालको प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले गत साउन ३१ गते हिमालयन राइडर्स सोसाइटी हेटौँडाले अभियान सुरु गरेको थियो । पर्यटकीय सम्भावना रहेकाे गोरक्षतालको प्रवर्द्धन गर्न प्रचारप्रसारमा कमी भएकाे स्थानीय परशुराम कार्कीकाे भनाई रहेकाे छ ।


तस्विरः आरपी गुरागाईं/सहीखबर
- आरपी गुरागाईं
कथा सङ्ग्रह ‘अ-विधवा‘
* ’अ-विधवा’ ( विधवा नहुने अवस्था) शिर्षकले नै समाजमा महिलाको स्थान, उनीहरूको अस्तित्व र वैवाहिक जीवनसँग जोडिएका सामाजिक दृष्टिकोणलाई उजागर गरेको जस्तै लाग्छ
* शैली: यस पुस्तकका कथाहरूले नेपाली समाजको यथार्थ, मानवीय संवेदना, डायस्पोरा (प्रवास) का अनुभव र विशेष गरी महिलाका विविध रङ्गीन तथा कारुणिक पाटाहरूलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। पुस्तकको कभरमा देखाइएको अमूर्त (Abstract) चित्रले पनि यसभित्रका कथाहरू गम्भीर र मर्मस्पर्शी छन् भन्ने सङ्केत गर्छ।
कथाकार लामो समयदेखि अमेरिकामा बसोबास गर्दै आएकाले उनका कथाहरूमा डायस्पोरा (प्रवासी जीवन) को अनुभव, पहिचानको सङ्कट र जन्मभूमिप्रतिको मोह प्रष्ट देखिन्छ। यस सङ्ग्रहमा नेपाली माटोको सुगन्ध र विदेशी भूमिको यथार्थ दुवैलाई सुन्दर ढङ्गले बुनिएको छ।
कथाकार प्रेरणाका पात्रहरू हाम्रै वरपरका साधारण मानिसहरू जस्ता लाग्छन्। उनले पात्रहरूको आन्तरिक मनोविज्ञान, द्वन्द्व, प्रेम, विछोड, र जीवनको उत्तराद्र्धमा देखिने एक्लोपनलाई बडो मार्मिक रूपमा चित्रण गरेका छन्।
अ-विधवा’ केवल एउटा कथाको सङ्ग्रह मात्र नभएर नेपाली समाजको विसंगति र मानवीय सम्बन्धका अनेकौँ रङहरूलाई उतारिएको एउटा जीवन्त ऐना हो। प्रेरणाका लामा कथाहरूको मुख्य विशेषता नै पत्र उप्काए झैँ कथाको गहिराइ खुल्दै जानु रहेको पाइन्छ ।
१. अ- विधवा ( शिर्षक कथा)
यो सङ्ग्रहको शीर्षकीय जसले समाजमा जरा गाडेर बसेको पितृसत्तात्मक सोच र महिलाको सामाजिक हैसियतमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
नेपाली वा परम्परागत हिन्दू समाजमा श्रीमान्को मृत्यु भएपछि महिलालाई ‘विधवा’ को ट्याग भिराइन्छ। विधवा हुनुलाई केवल एउटा अवस्था मात्र नमानेर समाजले उसलाई अमङ्गल, अधिकारविहीन, र रङ्गीन जीवनबाट बञ्चित गराउने माध्यम बनाउँछ।
तर कथाकारले यस शब्दको अगाडि ‘अ’ उपसर्ग जोडेर “जो विधवा होइन” वा “विधवा हुनु बाध्यता होइन” भन्ने नयाँ भाष्य निर्माण गरेका छन्। यो पुरुषप्रधान समाजले महिलामाथि थपेको पहिचान विरुद्धको एउटा भाषिक र वैचारिक विद्रोह हो। एउटा यस्ती महिला मृदुलाको कथा छ । जसले श्रीमान् गुमाएपछि पनि समाजले तोकिदिएका साँघुरा र कुरुप नियमहरूमा बाँधिन अस्वीकार गर्छे र संघर्षलाई देखाउँछ ।
समाजले सेतो लुगामा सिमित राख्न खोज्दा पनि आफ्नो इच्छाअनुसार बाँच्ने हिम्मत। श्रीमान्को मृत्युपछि महिलाको आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व समाप्त हुन्छ भन्ने भ्रमलाई कथाकी पात्रले चिरेकी छिन्। यौन मनोविज्ञानलाई समेत जोडेर लेखिएको कथाको पात्रको पहिलो श्रीमान विदेश मै मृत्यु भएको देखाएर अरुको श्रीमानसँग गरेको प्रेमलाई उजागर गरेको छ । उसको सम्बन्ध विच्छेद र पात्रसँग दोस्रो विवाह । त्यो पनि भगवानलाई स्वीकार नभएपछि भेटिएको स्कुलको साथीलाई उमेर ढल्किएपछि भेटिए पनि उसको समेत मृत्यु भएको कथा बुनिएको छ ।
तेस्रो पुरुषसँगको सम्बन्धलाई नजानिदो पाराले स्वीकार गर्न मनपर्ने परिकार बनाउँदै गर्दा अस्पतालको फोनले उतै पुर्याइएको छ । महिलाले एक्लो हुँदा पुरुषलाई कतै न कतै स्वीकार गरिरहेको देखाउँदा ती पात्र समेतको रहस्यमय मृत्युले अन्तिममा अरु कोही नभए पनि पहिलो प्रेम (श्रीमान) को फोटो हेर्दै आफू संगै भएकोले कहिल्यै विधवा नभएको स्वीकार गरेको छ ।
२. जुनु भाउजू
प्रेरणाको ‘जुनु भाउजू’ कथा विशेषगरी नेपाली समाजको पारिवारिक यथार्थ, सम्बन्धहरूको उतारचढाव र मानवीय मनोविज्ञानमा आधारित एउटा मर्मस्पर्शी कथा हो। कथाको मुख्य केन्द्रविन्दु ‘जुनु भाउजू’ को पात्र हो। उनी एक मध्यमवर्गीय नेपाली नारी हुन्। कथामा एउटी नेपाली महिलाले महिला हुनुको कसरी आफ्नो अस्तित्व र पहिचान खोज्ने प्रयास गर्छिन् भन्ने कुरा देखाइएको छ।
श्रीमान्को व्यस्तता र जीवनपद्धतिका कारण उनीभित्र उब्जने एक्लोपन (Homesickness) लाई कथाकारले बडो सूक्ष्म रूपमा चित्रण गरेका छन्। यो केवल जुनु भाउजूको मात्र कथा नभएर श्रीमान संग टाढा हुने हजारौँ नेपाली महिलाहरूको साझा प्रतिनिधि कथा हो। कथामा जुनु भाउजूले नेपाली संस्कार, मूल्यमान्यता र आधुनिकताबीच सन्तुलन मिलाउन गरेको संघर्ष देखिन्छ। ‘जुनु भाउजू’ कथाले परिवारभित्रको आन्तरिक प्रेम, सद्भाव तथा मानविय उमेरको मनोदशा समेतलाई केलाएको छ।
यस कथाले भौतिक सुखसुविधाले मात्र मानिस पूर्ण हुन सक्दैन भन्ने सन्देश दिन्छ। भौतिक सुख भए पनि मानिसलाई आत्मिक शान्ति, आफ्ना मान्छेको साथ चाहिन्छ। जुनु भाउजूको चरित्रमार्फत कथाकारले धैर्यता, आत्मसम्मान र परिवर्तनलाई स्विकार्ने क्षमता नै जीवन जिउने बलियो आधार हो भनी प्रष्ट पारेका छन्।
जुनु भाउजुको मा डेरामा बस्न आइपुग्ने किशोरले एक रात देखेको उनको देह र त्यसपछिको किशोरको लतको अवस्थालाई मिहिन ढंगले केलाईएको छ । जुनु भाउजुले तृष्णा मेटाउन देखाएको आशक्ती र किशोर त्यो घर छोडेर गएपछी आउँदा जुनु भाउजु नभेटिएको छट्पटी छ कथामा । त्यही किशोर जो उमेर ढल्कदै गएपछीको एक साझँ त्यही जुनु भाउजुसँग भेट हुँदा भाउजुले नै चिनेर नम्बर आदान प्रदान गरेपछिको अवस्थामा किशोर पुनः अतीतमा फर्किएको छ ।
‘जुनु भाउजू’ कथा सरल शैलीमा बुनिएको तर गहिरो अर्थ बोकेको कथा हो। यसले पाठकलाई भावुक मात्र बनाउँदैन, एक्लो जीवनको भित्री पाटो कस्तो हुन्छ भनेर गम्भीर भई सोच्न पनि बाध्य पार्छ। अझ रोचक कुरा कथामा स्थान मकवानपुरको हेटौंडा चौघडा लगायत छन् । कथाकार स्थानीय भएकेले समेत यसले प्राथमिकता पाएको छ ।
३. भिनाजुकाे काख
कथाले नेपाली समाजमा विद्यमान ‘साली-भिनाजु’ पारिवारिक नाताहरू बीचको आत्मियता र त्यसभित्र लुकेका भावनात्मक पाटाहरूलाई प्रस्तुत गर्दछ। भिनाजु शब्दले एकातिर पारिवारिक संरक्षण, भरोसा र अभिभावकत्व हो भने अर्कोतिर समाजले हेर्ने दृष्टिकोण र नाताहरू भित्र उब्जने सूक्ष्म मानसिक वा भावनात्मक द्वन्द्वलाई पनि संकेत गर्दछ।
यस कथामा पनि समाजमा एउटी महिलाले आफन्त वा परिवारभित्र खोज्ने भरोसा, स्नेह र सुरक्षाको भावनालाई प्रस्तुत गरिएको छ। कहिलेकाहीँ परिस्थिति र समयका कारण सम्बन्धहरूमा आउने परिवर्तन र त्यसले मनमा पार्ने प्रभावलाई कथाले मिहिन ढंगले केलाएको छ।
कथाले प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा समाजको त्यो सोच्ने शैलीमाथि पनि प्रश्न उठाउँछ, जहाँ एउटा पवित्र पारिवारिक स्नेह वा सम्बन्धलाई पनि सामाजिक सङ्कीर्णताको चश्माले हेर्ने गरिन्छ। पात्रहरूको आन्तरिक द्वन्द्व र सामाजिक बाध्यताका बीच कथा अगाडि बढ्छ।
‘भिनाजुको काख’ पारिवारिक नाता, स्नेह, र मानवीय संवेदनाको एउटा यस्तो सामाजिक-मनोवैज्ञानिक चित्र हो, जसले पाठकलाई सम्बन्धहरूको मर्यादा र तिनले जीवनमा पार्ने प्रभाव समेत भन्न खोजेको छ ।
महिलाको मनोविज्ञान, आफ्नै कारण आफ्नै बहिनी संग आफ्नो पुरुषलाई विवाह गराउनु । अर्को देशको pr पाइने लोभ लाग्नु तर बहिनी र श्रीमानलाई संकाले मात्रै हेर्नू । अन्त्यमा सालीले अर्को केटा लिएर घर आउनु र श्रीमान्लाई हुत्ती भएको भए पो काखमा राख्नु हुन्थ्यो त भन्ने व्यंग्य हान्नु पनि रहस्य नै देखिन्छ । श्रीमान परदेशिय पछिको छ्टपटी आशका एका तिर कथामा पाइन्छ भने महिलाको साथ नहुदा परदेशमा महिलासंग कसरी फसिन्छ भन्ने पनि कथाले सन्देश दिन्छ ।
अमेरिकाको परिवेश र व्यस्त दैनिकीलाई नेपाल बसेर अनुमान लगाउने स्वर्ग जस्तै ठान्ने र त्यहाँ गएकालाई उल्कै ठूलो मान्ने नेपाली समुदायको धारणालाई समेत कथामा उजागर गरेको छ ।
४. पूर्व प्रेमिकासँग एक साँझ
यो कथाले विगतको प्रेम, वर्तमान यथार्थ र मानवीय भावनाको द्वन्द्वलाई प्रस्तुत गरेको छ। कथामा मुख्य पात्र र उनकी पूर्व प्रेमिकाको लामो समयपछि भएको भेटलाई केन्द्रमा राखिएको छ।
कलेज पढ्दै गर्दा भेट भएको डेरामा बस्ने केटासँग तरकारी किन्न जादाँ बोलिएको शब्दले सँगै घर भएकी महिलासँगको अन्तरङ कथामा मिहिन ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ । उमेर मिल्दो भएपनि अविवाहित र विवाहित गाउँ र शहरको प्रेम । विवाहित महिलाको पुरुषको वेवास्तालाई देखाएर टाढाकोसँग प्रेम । घरमा बोलाएर मन खुलेर कुरा र बेडरुमसम्म जान पाउने वातावरण बनाउदै गरिएको प्रेमिल प्रसँङ्ग छ कथामा ।
केटा कलेज छोडी परदेशीय पछि सकिएको ठानिएकाे प्रेम । तर प्रेमीलाई सामाजिक संजाल मार्फत खोजी गरेको र च्याटमा कुरा हुने गरेको कथामा प्रस्तुत गरिएको छ। पूर्व प्रेमिकाले पटक पटक आग्रह गर्दा भेट्टन नमान्दा एक साँझ भेटौ भन्दा पुरुष पात्रले भेटघाटमा पुराना सम्झना, छुटेका अवसर र जीवनका अनुभवहरूलाई सम्झने अवसरको रुपमा लिन्छन् । जब भेट हुन्छ प्रेमिकाले घर लैजान्छन ।
आत्मियता आतिथ्यता पुरानै देखाउँछ्न घरको बेडरूम देखाउन लैजान्छिन । प्रेमी प्रेमीका हुँदा जस्तो सबै हुदैन । केबल प्रेमीलाई पुरानो सम्झना दिलाएर प्रेमिकाले सजाय दिलाएको भाव पाइन्छ । कथाको अन्तमा केटो निस्कन्छ विदा भएर । उसले सोच्दै नसोचेको व्यवहारले मनमा खेलेको कुरा र फालिएको बस्तुको सम्बन्ध कथाको विच तिर कनेक्सन गराएको छ ।
समयसँगै मानिसको जीवन बदलिन्छ, तर केही सम्झनाहरू मनमा गहिरो रूपमा रहिरहन्छन्। पात्रहरूबीच पहिलेको प्रेम भावना पूर्ण रूपमा समाप्त नभए पनि उनीहरू वर्तमान यथार्थलाई स्वीकार गर्न बाध्य हुन्छन्। यसले प्रेमको परिपक्व रूप, जीवनका बाध्यता र सम्बन्धको परिवर्तनशीलतालाई उजागर गर्छ। यो कथा केवल प्रेमकथा मात्र होइन, समय, स्मृति र जीवनका यथार्थबीचको सम्बन्धको चित्रण हो ।
५ “सङ्क्रान्ति बजार होटल एण्ड लज”
यस कथाको सुरुआतमा म पात्र र किशोरबीच “सङ्क्रान्ति बजार” जाने कुरा हुन्छ। कुराकानीबाट थाहा हुन्छ कि सङ्क्रान्ति बजार होटल एण्ड लज । यो केवल एउटा भौगोलिक स्थानको मात्रै नभई पात्रको स्मृति, स्वाद, अनुभव र विगतसँग जोडिएको ठाउँ हो। किशोरले त्यहाँको तानेको तोङ्बाको स्वाद र फिलिङ्स सम्झिरहेको देखिन्छ।
अतीतप्रतिको आकर्षण कथाको प्रमुख विषय हो। मानिसले कुनै ठाउँलाई त्यसको भौतिक स्वरूपका कारण मात्र होइन, त्यहाँ जोडिएका अनुभव र सम्बन्धका कारण पनि सम्झिरहन्छ भन्ने कुरा कथाले देखाउँछ।
“सङ्क्रान्ति बजार होटल एण्ड लज” एउटा प्रतीकका रूपमा आएको छ, जहाँ पात्रहरूको जीवनका केही महत्त्वपूर्ण क्षणहरू गाँसिएका छन्।जस्तो गाउँको रहेको होटलमा केही दिन बासबस्नु मदन मेलामा सहभागी हुनु र उमेरको असरले आकर्षित हुनु र सम्बन्ध रहनु ।
आधुनिक जीवनको व्यस्तता र पुराना सम्झनाबीचको सम्बन्ध कथामा झल्किन्छ।
मानिसको मनमा बस्ने स्थान, स्वाद, साथीभाइ र विगतका अनुभवहरूको प्रभाव बारे केन्द्रित देखिन्छ। कुनै ठाउँ परिवर्तन भए पनि त्यससँग जोडिएका स्मृतिहरू भने मानिसको मनमा जीवित रहन्छन् । त्यो स्मृति कहिँ न कहिँ पोखिएको हुन्छ पोखिन्छ भन्ने भाव कथामा छ। जसरी पोखिएको छ शहरको “सङ्क्रान्ति बजार होटल एण्ड लज” मा तोङ्वा खादाँ लागेको मात जोवनको मात बनेर ।
६. सुनसान वस्तिमा अन्तिम संवाद
कथाको पात्र आफ्नो जन्मिएको हुर्किएको गाउँ गएको छ । एक्लै तर रातको समयमा पुग्छ । गाउँ सुनसान छ । खण्डहर जस्तै बस्ती देख्छ । गाउँ प्रवेश निशेध देख्छ । अर्को पात्र भेटिन्छ । उहीँ सँग गाउँको विगत सुन्दै अगाडि बढ्छ । चौतारो, पानी, धारा, स्कुल, बैद्यको औंषधी पसल, गाउँको किराना पसल, माइजुको सिलाई बुनाई भएको घर आँखामा खेल्छन् ।
जो गाउँ ढुलाउदैछ अँध्यारो मै ढुलाउदैछ । एक स्थानमा उस्को आकार वर्णन गरिएको छ कहिले धरहरा जत्रो कहिले बामपुड्के । उस्लाई पात्रले रातको दृस्ठि भ्रमको रुपमा लिन्छ ।
गाउँ माओवादी जन्युद्धको कारण सरकार पक्ष र विद्रोही पक्ष समेतबाट तहसनस भएको बताइ रहन्छ एक पछि अर्को स्थान पुग्दा ।
आफ्नो घर पुग्दा झिलिमिली देख्छ । आमाको माया बाको प्यार र बहिनीको स्नेहमा लुट्पुटिन्छ । जब बत्ती निभ्छ । उज्यालो हुने संकेतले ढुलाइ हिड्ने पात्र जोड्ले दौडन्छ । उ पछि पछि दौदिन्छ । अन्त्य कसरी हुन्छ भने दुबै पात्र मरि सकेको भन्दै रहस्य मै छोडेर बिलाउँछ्न । कथामा कौतुहलता कथाको अन्त्य सम्म रहिरहन्छ । जनयुद्ध कालिन समयपछिका समय विविध कारण गाउँ रित्तिएको कथा व्यङ्ग्यत्मक रुपमा आएको छ । अतितकाेस्मृती र स्वरैकल्पनालाई कथाकारले कथामा प्रस्तुत गर्नु भएकाे छ ।
७. स्वप्नवत
यस कथाको मुख्य विषयवस्तु मानवीय संवेदना, सामाजिक यथार्थ, जीवनका आकांक्षा र तिनको विफलतासँग सम्बन्धित छ। कथाकारले सरल भाषा, प्रतीकात्मक शैली र मनोवैज्ञानिक चित्रणमार्फत जीवनको गहिरो सत्य प्रस्तुत गरेका छन्।
२०३६ सालको सुरुवाती समय देखाएर सुरु गरिएको कथाले कथाकारको उमेरलाई नै प्रतिनिधिन्व गरेको जस्तै लाग्छ । जनमत संग्रहको लागि भएको मतदान र प्रजातन्त्र प्राप्ति । त्यस विचमा शाह परिवारसँग कामिनीको सम्बन्ध यसरी अगाडी बढेको कथा आशा बोकेर टुंगिएको छ ।
भलै राजनीति गरेर केही गर्ने कामिनीको सपना शाह परिवारबाट लुटिएको देखाइएको छ ।
- राजनीतिमा जनमत संग्रह, पन्चायती शासन, प्रजातन्त्र पछिका परिवर्तन निराशा र अन्तिम आशा
- प्रेम (राजनीतिमा सुरुवाती समयमा सँगसँगै डोर्याइएकीसँग समलिङ्गी सम्बन्ध र पुरुषसँग नचाहेरै भएको सम्पर्क तथा सामाजिक परिवेश
- राजनीतिले पुर्याएको हानी
- राजनीति भन्दा पनि राजनेता गलत नभए परिवर्तनको संभावना राजनीति मै देखाइएको छ ।
- राजनीतिक भविश्यलाई सपना जसरी मिहिन ढंगले उजागर गरेको छ ।
- आशा जगाउने कथा ।
कथा संग्रहमा
१. किशोर, युवा,अधबैंसे प्रौढ उमेर समेत अवस्थालाई यौनसंग तुलना गरेर लेखिएको कथा ।
( यी अबस्था आउँछ जान्छ त्यस भित्र अनायासै आउने परिस्थितिले कसरी क्षणिक सन्तुष्टि, विचलन र परिपक्व बनाउछ बन्ने पाइन्छ )
२. यौन मनोविज्ञान भित्र ग्रामीण र शहरी परिवेश देश तथा विदेश, हुँदा पनि र नहुँदा पनिको मानसिक असन्तुष्टी, जानेर वा नजानेर गरिएको प्रयोगको प्रभाव लगायत छन् ।
३. ती कुरा समय संगै कसरी वदलिन्छ । जिवनको ढल्कदो उमेरमा ती कुराले कसरी अतीत र रमाइलो नरमाइलो पललाई सम्झना गराउछ ।
४. जो संग जसरी प्रेममा परेको भएपनि पहिलो प्रेम, पहिलो सम्पर्क जीवन भर भुल्न नसकिने देखाइएकाे छ ।
५. कथामा बग्दै जादाँ कल्पना गर्नै सकिदैन तर अन्त्यमा सपनाबाट बिउँझिए झै लाग्छ ।
नेपाली साहित्यको कथा बिधा, लामो कथा र लेखकको बारेमा धेरै कुरा लामो कथा लेखन परम्पराका मानक कथा भूमिकामा प्रा. डा लक्ष्मणप्रसाद गौतमले लेख्नु भएको छ ।
कथाकार गोविन्द गिरी ‘प्रेरणा’ को परिचय
गोविन्द गिरी ‘प्रेरणा’ नेपाली साहित्यका एक स्थापित, बहुमुखी र निरन्तर साधनारत साहित्यकार हुनुहुन्छ।
* जन्म: वि.सं. २०१५ वैशाख ५ गते मकवानपुरमा जन्मनुभएका प्रेरणाको पहिलो कथा वि.सं. २०३४ सालमा किनारा शिर्षकको कथा प्रकाशित भएको थियो। आफ्नो लेखनको सुरुवाती समयमा पाठकहरूबाट पाएको हौसलाका कारण उहाँले आफ्नो नामको पछाडि ‘प्रेरणा’ उपनाम जोड्नुभएको हो।
* बहुविधाका धनी: उहाँ केवल कथाकार मात्र नभई उपन्यासकार, कवि, नियात्राकार र अनुवादक पनि हुनुहुन्छ। उहाँका २५ भन्दा बढी मौलिक कृतिहरू प्रकाशित छन्।
- प्रमुख कृतिहरू:
◦ कथा सङ्ग्रह:सुतेको समुद्र (पहिलो सङ्ग्रह – २०४०), अन्तराल, यात्रा अनन्त, घोराही शून्य किलोमिटर, छड्के तिलहरी, र गन्तव्य गणबहाल।
◦ उपन्यास:उत्खनन, पाखण्ड पर्व, अन्तिम खाडल, मात्र एक रात, र लिभिङ टुगेदर।
◦ नियात्रा र जीवनी:फेरो (पुरस्कृत नियात्रा), गुडबाई अमेरिका र पारिजातको जीवनीमा आधारित सुश्री पारिजात।
* पुरस्कार तथा सम्मान: उहाँ नेपाली साहित्यमा पुर्याएको योगदानबापत ‘युवा वर्ष मोती पुरस्कार’, ‘मैनाली कथा पुरस्कार’, ‘वासुशशी स्मृति पुरस्कार’ लगायतका प्रतिष्ठित पुरस्कारहरूबाट सम्मानित भइसक्नुभएको छ।
लामो समयदेखि अमेरिकामा बसोबास गर्दै आउनुभएका प्रेरणाले प्रवासमा रहेर पनि नेपाली भाषा र साहित्यको प्रवर्द्धनमा ठूलो योगदानदिइरहनुभएको छ। उहाँले ‘विश्वपरिक्रमा’ पत्रिका र अनलाइनमार्फत डायस्पोराका लेखकहरूलाई जोड्ने काम पनि गर्दै आउनुभएको छ।
२०८३ साल जेठ २७ गते बुधबार हेटौंडामा साहित्य संगम मकवानपुरले आयोजना गरेकाे अ-विधवा माथि गरिएकाे परिसंवादमा पुस्तकका बारेमा राखिएकाे प्रतिक्रिया
बिहानको कलिलो घामको किरणसँगै जब गाडीले हेटौंडाकाे मुख्य बजार छाडेर महेन्द्र राजमार्गलाई समात्यो, मेरो मनमा एउटा छुट्टै किसिमकाे उत्सुकता र कम्पन सुरु भइसकेको थियो । हेटौंडाको हरियाली र सफा सडकलाई पृष्ठभूमिमा छाड्दै बस पश्चिम दिशमा अगाडी बढ्दै जाँदा मनमा रोमाञ्चक यात्राको खाका कोरिदै थियो ।
यो गर्मी मौसममा हामी जादैं गरेकाे गन्तव्य कस्तो होला ? बाटाे र त्यहाँकाे भूगोल कस्तो देखिएला ? रातीकाे वातावरण कस्तो हाेला? एक निन्द्रा सुत्न सहजता छ कि छैन? यी र यस्तै प्रश्नहरूको ज्वारभाटा मनमा खेलाउँदै नटेकिएकाे र प्रत्यक्ष नदेखिएकाे भूगोलतर्फ अगाडि बढिरहेका थियौं । गत दशैं तिहार पछिकाे एक समय वर्षकाे एक पटक स्फुर्तीकाे लागि समेत भ्रमणमा जानु पर्ने कुरो भएकाे थियो अफिसका सहकर्मीहरुसँग । भ्रमण जान उपयुक्त समय असोज कार्तिक मंसिर भए पनि ती समय आ-आफ्नै काम विशेषले हिड्न मिलिरहेकाे थिएन । जान त जाने कता जाने ? कसैले राखेकाे जिज्ञासामा मैले फ्याट्टै बाेलेकाे थिए पश्चिम नेपाल । अनि स्थान पछि तोक्ने गरी दिशा मात्रै फिक्स भएको थियो ।

हरेक यात्रा केवल एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्नु मात्र होइन, बरु आफैँभित्रको एउटा नयाँ पाटोलाई ब्युँझाउनु पनि हो भन्ने लागेर नै नपुगेकाे स्थानलाई नै गन्तव्य बनाउने निधो गरिएकाे थियाे मनले । लामो समयदेखिको योजना र पर्खाइपछि अन्ततः त्यो दिन आएको थियो । म माेवाइलकाे नोट प्याडमा भ्रमणकाे अनुभव र देखिएका स्थानकाे बर्णन शब्दमा उतार्न तम्तयार थिएँ । २०८३ साल जेठ १ गते शुक्रबार, हामीले तय गरेकाे यात्राको मिति । यस अघि बैशाख महिनाकाे ३० गतेलाई लेखिएकाे मितिलाई अफिसकाे कामकाे चापले मैले नै जेठ १ काे लागि सारेकाे थिए ।
घरको चौखट काट्नु भनेको भूगोल बदल्नु मात्र होइन, सोचको क्षितिज फराकिलो पार्नु पनि हो । जब गाडीको चक्का निरन्तर महेन्द्र राजमार्गमा गुडिरह्यो लाग्थ्यो हाम्रा दैनिक जिम्मेवारी र तनावहरू धेरै पछाडि छुट्दै छन् । यात्राको सुरुवाती क्षण सधैँ अलिकति डर र धेरै उत्सुकताको अनौठो मिश्रण हुन्छ । नौलो ठाउँ, अपरिचित अनुहारहरू र कहिल्यै नदेखेको प्राकृतिक छटालाई आँखामा कैद गर्ने अभिलाषा बोकेर सुरु भएको यो यात्रा मेरो जीवनको डायरीमा एउटा सुनौलो पाना बन्ने कुरामा ढुक्क थिएँ । जेठ १ गते शुक्रबार विहान हामीले चडेकाे बसले पश्चिम दिशाकाे यात्रा सुरु गर्दा समेत यात्रामा सहभागी अधिकांशलाई कहाँसम्मकाे यात्रा भन्ने नै थाहा थिएन । सुपा देउराली जाने चै सबैलाई भनिएकाे थियो तर अन्य स्थानका बारेमा म लगायत केही र चालकलाई थाहा थियो ।
म हिड्न ज्यादै रुचाउने भए पनि धेरै कुराकाे चाँजाेपाँजाे नमिलाई यात्रामा सहभागी हुन समस्या हुने भएकाेले समेत ३ दिनकाे यात्रामा २ दिन सार्वजनिक विदाकाे समय तय गरिएकाे थियो । जेठ १ देखि ३ गतेसम्मकाे यात्रा बुटबट कटेर पश्चिम नलागेकाे मलाई अनौठो र उत्सुकता लाग्नु स्वाभाविक मानेकाे थिए । बसवालासँग कुरो पक्का गर्दा नै भैरहवा हुदै लुम्विनि कपिलवस्तु गोरुसिंङ्गे निस्केर जादा सजिलो हुने बताएका थिए । साेही अनुसार रोड परमिड लिइएकाे थियो । बुटवलबाट महेन्द्र राजमार्गकाे मर्मत कार्य भइरहेकाेले केही अवरोध हुने र समय समेत बढी लाग्ने भएकाेले त्यो रुट समाउने निधो गरिएकाे थियो । तर मलाई बुटवल हुँदै गए पनि भैरहवा हुँदै गए पनि दुबै नयाँ थियाे ।
मकवानपुरलाई छोडेर चितवन पूर्वी नवलपरासी पश्चिम नवलपरासी भैरहवा हुँदै लुम्विनी पुग्दा दिउँसोकाे ३ बजेकाे थियो । विहानकाे खाना नारायणी नदीकाे पुल तरेर केही पश्चिम लागेपछि थुम्सीमा लियौं । यात्रा अवधीमा बसमा यात्रा गर्दै सबै गर्दा २८ जना थियौं । संख्या धेरै भएकाेले खाना अर्डर गरेकाे ३० मिनेट पछि मात्रै पालो आएकाे थियो । राजमार्गका हाेटलहरु प्रायः राम्रो खानेकुरा दिदैनन् भन्ने भएर नै केही सफा सुग्घर र राम्राे खाना पाइने भएकाेले पनि ३० मिनेट खास बढी समय थिएन तर विहानकाे ११ वजिसकेकाेले समेत हामीलाई हतार भने भएकाे थियो ।
यो केवल एउटा यात्रा थिएन, बरु तराईको समथर मैदानदेखि भित्री मधेस, बुद्धको पावन भूमि, र महाभारत शृङ्खलाका पहाडी घुम्तीहरू छिचोल्दै तालहरूको सहर पोखरासम्म पुग्ने एउटा भौगोलिक उत्सव थियो । चितवनको जङ्गल, नवलपरासी र भैरहवाको तातो हावा, कपिलवस्तुको इतिहास, अनि अर्घाखाँची, गुल्मी, पाल्पा र स्याङ्जाका भिराला पाखाहरू हुँदै पोखरा र तनहुँसम्मको यो लामो मार्गले मलाई फरक भूगोल, संस्कृति र मान्छेसँग साक्षात्कार गराउनेवाला थाहा पाउँदा कताकता एउटा मीठो छटपटी र उत्साह जागिरहेको थियो । बुटवल हुँदै पोखरासम्मकाे बाटो विल्कुल नयाँ थियाे मेरा लागि । यात्राका कतिपय यात्रीहरु समेत म जस्तै रहेछन् भन्दै हुनुहुन्थ्यो ।

लाहुरे टाँसेकाे भीर सुपा अर्घाखाची
नारायणी नदी पार गरेर बर्दघाट सुनवल भैरहवा र बुद्धको क्रिडास्थल कपिलवस्तुको समथर भूमिसम्म यात्रा एउटा लयमा बगिरहेको थियो । दाउन्नेकाे उकालोमा केही बेर जाममा परियो, बाटो निर्माण भइरहेकाे कारण । तराईको न्यानो आतिथ्य र ऐतिहासिक सुगन्धलाई मनमा संग्रहित गर्दै जब गाडी कपिलवस्तुकाे गोरुसिंङ्गे भन्दा केही उत्तरबाट अर्घाखाँचीकाे पहाडी उकालोतिर मोडियो, मौसम र दृश्य दुवै बदलिए । तराईको गर्मीलाई शीतलतामा बदल्दै अर्घाखाचीका पहाडी गाउँहरूले हाम्रो स्वागत गरे । पहाडका यी फेरिने घुम्तीहरू पार गर्दै गर्दा हाम्रो पहिलो गन्तव्य सुपा देउराली मलाई गन्तव्यमा पुग्नुअगावै मन्त्रमुग्ध बनाइसकेकाे थिए ।
हेटौंडाबाट सुरु भएको यो यात्रा मेरो जीवनको एउटा सबैभन्दा लामो र विविधताले भरिएको क्षण थियो । चितवनको जैविक विविधता र लुम्बिनी क्षेत्रको आध्यात्मिक शान्तिले मनलाई एउटा छुट्टै ऊर्जा दिइसकेको थियो । तर यात्रा त्यतिमा मात्र सीमित कहाँ थियो र? पहाडकाे नागवेली सडकलाई पछाडी पार्नै अर्घाखाँचीको सुपा देउराली पुग्दा साझँकाे ७ बजेकाे थियो । गोरुसिंङ्गेबाटै बेलुकाकाे लागि केही सामान किनेर लाने भनिएकाेले त्यहाँ करिव ४५ मिनेट अलमल गरियो । अनी उज्यालो हुँदै सुपा पुग्ने हाम्राे योजना पुरा भएकाे थिएन ।
जेठ २ गते विहान । ६ बजे उठेर नित्यकर्म गर्दै मन्दिर तर्फ प्रस्तान गर्दा ६ः३० बजेकाे थियो । बसेकाे स्थानबाट करिब ५ मिनेटकाे हिडाइमा पुगिने सुपा देउराली नपुग्दै केही वर केही माथि लाहुरे टासेकाे भिर रहेछ । गोरखाबाट घुम्न आउनु भएकाे जेष्ठ नागरिकले चिनाइदिनु भएपछि श्रीराम दाहाल सर र मा करिब १० मिनेटकाे सिढीबाट भिरमै पुग्ने भनेर उकालियौं । त्यो भिर भन्दा केही तल लाहुरेकाे पूर्ण कदकाे शालिक सलाम गरेकाे मुद्रामा लाहुरेकाे पहिरनमै राखिएकाे रहेछ ।
एक युवकले आफू मनले चिताएको कुरा लाहुरे हुन सुपा देउराली देवीलाई भाकल गरेका थिए रे । मनोकामना पुरा भएपछि बिदामा घर फर्कँदा भाकल नचढाई देवीको बाटो छली भाग्न खोज्दा ती युवकको मृत्यु भएछ। देवीले भाकल गर्ने तर आफ्नो वेवास्ता गर्ने लाहुर लाई भिरमा टाँसिदिएको किम्बदन्ती रहेको हाेटल व्यवसायी विष्णु घिमिरे बताउँछन्। अहिले पनि उक्त भिर यथावत् रहेको छ। जुन लाहुरे टाँसिएको भिरको नामले प्रसिद्ध रहेको छ।

सुपा देउराली
सुपा देउराली झण्डै ४,५०० फिटको उचाइमा अवस्थित अर्घाखाँची जिल्लाको मध्यभागमा अवस्थित देवीस्थल हो। त्यस मार्गमा आवतजावत गर्ने धर्मात्माहरूको इच्छा पूरा गराइदिने सुपादेवी स्थानीय क्षेत्रमा आस्थाकी प्रतीक मानिन्छिन्। यो देवी मन्दिर सन्धिखर्क गोरुसिङ्गे राजमार्गस्थित सुपाखोलाको पश्चिम पाउमा अवस्थित छ । नरपानी र फलामे दुवै अग्ला महाभारतको बीच अधिक उचाइको भञ्ज्याङमा अवस्थित सुपा मन्दिर कहालीलाग्दो भीमकाय खोंचमा रहेको छ। सयौं फिटमाथिबाट मन्दिरको पूर्वमा खस्ने सुपा खोलाको आकर्षक प्राकृतिक छाँगोले प्रत्येक यात्रुको मन लोभ्याउँछ। तराइको सिरसिरे हावा यही सुपाको छेंडो भएर निरन्तर हिमालतर्फ बतासिने भएकोले सुपा देउराली सदावहार उच्च शिखर मानिन्छ। दुईटा फूल र ढुङ्गो चढाएर देउरालीप्रतिको सद्भाव दर्शाउने बटुवाहरूको सनातन परम्परा अझै छ।
जेठ २ गते विहान ७ बजे सुपा बाट हिड्यौ पाल्पाकाे लागि अनि भनियो सबैलाई अब पाल्पा स्याङ्जा हुदैं पोखरा बास वस्न पुगिनेछ । यस अघि सुपा पछि कता जाने हाेला भन्दै अलमल परेका साथीहरु समेत एक छिन छक्क पर्नु भएकाे थियाे । आज विहानकाे खाना रिडीमा खाने भन्दै हुनुहुन्थो शिक्षक मुकुन्द न्यौपाने । राम्राे पाइन्छ त्यहाँ मेरो कौतुहलता उहाँले म एक पटक आइसकेकाेले भनेकाे भनेर मेटाउनु भो । गुल्मीकाे रिडी ठाँउकाे कुनै एका तिरकाे स्थान हाेला भन्दै रुरु क्षेत्र पुगिन्छ भन्ने सोच नै आएन मनमा । तर रिडी रुरु क्षेत्र त मैले गुल्मी पाल्पा र स्याङजाकाे त्रिवेणी भनेर स्कुलदेखि सामन्य ज्ञानमा पढ्दै आएकाे थिए ।
अर्घाखाचीकाे पाणिनी गाउँपालिका छोडेर गुल्मी जिल्ला प्रवेश गरेकाे केही समय मै रिडी आइपुग्यौ । त्यो बाटो कालिगण्डकी करिडोरकाे बाटो रहेछ । रिडीमा खाना खाने हाेटलमा कुरा गरेकाे तपाईहरु मन्दिर पुगेर आउँदा तयारी हुन्छ भनिएकाेले हामीले अर्डर गरेर त्यतै लाग्यौ त्यही पुगेपछि मात्रै मैले पढेकाे रिडीकाे रुरु क्षेत्र थाहा पाए । पाल्पा स्याङ्जा र गुल्मीकाे संगम देखेपछि । यो चै मेरो लागि सप्राइज नै थियो । मैले रिडीमा खाना खाएर पाल्पाकाे रानी महल घुम्ने र तानसेन हुँदै सिद्धार्थ राजमार्ग समाएर पोखरा जाने मात्रै सोचेकाे थिए ।
बाटो मै तिर्थ त्यो पनि नेपालकाे चार धार्मिक क्षेत्र (रुरु क्षेत्र, बराह क्षेत्र, पशुपति क्षेत्र र मुक्ति क्षेत्र) मध्येकाे एक रुरु क्षेत्र । मुक्ति क्षेत्र पुग्न बाँकी रहेकाे मनमनै भन्दै त्रिवेणीमा कालीमा पुगेर पानी चडायौ, मुख धोयौ, शिरमा पानी छर्कियौ र स्याङ्जा समेत पुगेर फर्कियौं । होटल आउँदा खाना तयारी भएकाेले खाना पछि पाल्पाकाे रानी महल तर्फ गुल्मीलाई छोडेर अगाडी बढ्यौ ।
रुरु क्षेत्र रिडी
रुरु क्षेत्र जसलाई रिडीको नामले समेत चिन्ने गरिन्छ, नेपालको रिडी खोला र कालीगण्डकी नदीको किनारमा अवस्थित एक धार्मिक र सांस्कृतिक स्थान हो। यो स्थानको बारेमा हिन्दू पुराण तथा शास्त्रहरूमा उल्लेख भएको पाइन्छ। यो धार्मिक क्षेत्र गुल्मी, पाल्पा र स्याङ्जा जिल्लाको सङ्गममा अवस्थित रहेको छ। हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ बराह पुराणमा यस स्थानको पौराणिक इतिहास र स्वस्थानी किताबमा यहाँ सतीदेवीको दन्त पतन भएको वर्णन गरिएको छ। नेपालमा रहेका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको चार वटा धार्मिक क्षेत्रहरू (रुरु क्षेत्र, बराह क्षेत्र, पशुपति क्षेत्र र मुक्ति क्षेत्र) मध्ये यो पनि एक हो। यो स्थानलाई नेपालको बनारस भनेर चिन्ने गरिन्छ। लेखक पर्सिवल ल्यान्डनले स्वयं अनुसन्धान गरि लेखेको पुस्तक ‘नेपाल’मा बनारसमा उपलब्ध सम्पूर्ण विशेषताहरू यो स्थानसँग मेल खाने भएकोले यो क्षेत्रलाई ‘नेपालको बनारस’ भनेर उल्लेख गरेका छन्। यो धार्मिक स्थल हिन्दूहरूको लागि पवित्र घाट समेत हो। माघे सङ्क्रान्तिको तीन दिनसम्म यो क्षेत्रमा ‘रिडी मेला’ आयोजना गर्ने गरिन्छ। यहाँ आयोजना हुने मेलाको पहिलो, दोस्रो तथा तेस्रो दिनलाई क्रमशः जेठी सङ्क्रान्ति, माइली सङ्क्रान्ति र कान्छी सङ्क्रान्ति भन्ने गरिन्छ। भगवान विष्णुको प्रतीकको रूपमा रहेको शालिग्राम, यस क्षेत्र भएर बग्ने कालीगण्डकी नदीको तटीय क्षेत्रमा पाउने गरिन्छ।

रिडीबाट पाल्पाकाे तानसेन नगरपालिका प्रवेश गरे पश्चात करिब ३० मिनेटकाे दुरीमा बाटोबाट केही तल कालिगण्डकी किनारमा अवस्थित रहेछ रानी महल । हामीले नेपालकाे ताज महल भनेर सुन्दै, पढ्दै आएकाे महल । जुन कालीगण्डकीकाे किनारमा अवस्थित राणा कालिन दरबार हाे । युनानशैलीमा बेलायतका इन्जिनियरकाे डिजाइनमा खड्ग शमशेरले दिवङ्गत रानी तेजकुमारीको सम्झनामा दरबारको निर्माण गराएका थिए । यती चै याद थियो ।
फोटो भिडियोमा देखिएकाे महलसम्म प्रत्यक्ष पुग्दा रमाइलो अनुभूति त भयो नै इतिहासलाई समेत ताजा बनाइ दियो । महल घुम्म टिकटकाे व्यवस्था गरिएकाे रहेछ । अवलोकनमा आउनेहरुकाे कारण यसकाे मर्मत गर्नु पर्ने भएकाेले केही शुल्क लिन थालिएकाे हुन् सक्छ । महलकाे माथि गयौं कालिगण्डकीलाई नियाल्यौं । केही तस्विर र भिडियो लिदा करिव १ घण्टा त्यहाँ बितायौं ।
रानी महल पाल्पा
रानीमहल वि. सं १९५० मा शिलान्यास भई चार वर्षमा दरबार मन्दिर पाटीपौवासहितको निर्माण कार्य पूरा भएको बौघागुम्बा गाविस- २ मा अवस्थित रानीमहल दरबार नेपालकै ताजमहलका रूपमा कालीगण्डकी नदीको उत्तरतर्फ हानिने मोडमा विशाल चट्टानमाथि पश्चिमी कलाशैलीमा रहेको रानीमहल दरबारको बायाँतर्फ शीत्तलपाटी दरबार परिसरमा फोहराका लागि कुँदिएका ढुङ्गाले निर्मित दुईवटा पोखरी दाहिनेतर्फ पहरा दिने स्थल छ भने खुड्किलोको बायाँतर्फ एउटै किसिमको शिव र गङ्गाका दुई मन्दिर छन्।
यो महल युयानीशैलीमा बेलायती इन्जिनियरको डिजाइनमा बनाइएको हो। यस महलको पूर्व तिर खड्ग शमशेरको पूजा गर्ने कोठा, माथिल्लो तलामा बैठक कोठा र मध्य तलामा खड्ग शमशेरका कोठाहरू रहेका छन्। त्यस्तै वरिपरि रहेको बगैँचा र रानी पोखरीले महल आकर्षक देखाएको छ।
दरबारको मूलढोकाबाट कुँदिएको ढुङ्गा र इँट्टाबाट बनाइएको खुड्किलो तल सिधा कालीगण्डकी नदी कुण्डमा जोडिएको छ। प्रसिद्ध मुक्तिनाथ तिर्थ जाने मुख्यद्वार भएकाले तिर्थालुहरूलाई बस्ने सुविधा सहितका पौवा समेत निर्माण गरिएको थियो। आफ्नी दिवङ्गत रानी तेजकुमारीको सम्झनामा दरबारको निर्माण गरिए तापनि पाँच वर्षसम्म मात्र राज गर्न पाएको जानकारहरूको भनाइ छ।
जनरल खड्ग शमशेर आफ्नी अति प्यारी रानी तेजकुमारीको सम्झनामा इस १८९३ मा एकातर्फ बुर्जाको जग काली गण्डकी नदीमा नै गरहेको महल भित्र पानी पोखरी मन्दिर बगैँचा आदि रहेको अत्यन्त मनमोहक ५६ फिट चौडाइ ११२ फिट अग्ल्याई भएको चारतले भवन र त्यसको वरिपरिको वातावरणले सबैको मनमा साँच्चिकै आनन्द दिन्छ। पाल्पाको सदरमुकाम तानसेनबाट उत्तरपश्चिम २।३० घण्टामा पैदल यात्राबाट र २५।३० मिनेटमा गाडीको यात्राबाट पुग्न सकिने रानीमहलको वर्तमान पर्यटकीय सन्दर्भमा अत्यन्त महत्त्व राखेको छ।
विसं १९६० मा खड्ग शमशेरले श्री ३को पदसहित शासनसत्ताको बागडोर आफूले सञ्चालन गर्न खोज्यो भन्ने षड्यन्त्रको छनक पाएपछि चन्द्र शमशेरले पाल्पामा थप सेना पठाइ तैनाथी आफनो हातमा लिएका थिए। खड्गशमशेरले आफूमाथि थप खतरा उत्पन्न हुने त्रासमा दरबारमा रहेका सबै बहुमुल्य बस्तु छाडेर तीन साँचो र सरकारी ढुकुटी लिई भारत पलाएन भएपछि प्रेमको प्रतिक ठानिने रानीमहल बेवारिसे बन्न पुगेको स्थानिय वासिन्दाहरू बताउँछन्। दिवङ्गत रानीको सम्झनामा बनाइएकोले रानीमहल दरबारलाई ‘प्रेमको प्रतिक’ का रूपमा लिइने गरिन्छ।

आजै पोखरा पुग्नु पर्ने दबाबमा रहेका हामीलाई अझ बढी समय त्यहाँ बिताउन छुट थिएन । त्यहाँबाट पाल्पा तानसेनकाे लागि हिडियो । सल्लाघारी वनकाे ओरालो झर्दै बसले तानसेन नगरपालिका अगाडीकाे मैदानमा पुर्याउँदा तानसेन बजारलाई कता कता दार्जिलिङसँग तुलना गरे । त्यसो पहिले देश अनी विदेश भन्ने मलाई दार्जिलिङ समेत कस्तो छ थाहा थिएन । उही देखिएकाे फोटोकाे आधारमा अनुमान गरेकाे मात्रै हाे ।
केही बेरमा शिक्षक जीवन आचार्य आइपुग्नु भयो । तालसेन बजार आउनु केही अघी श्रमिक माविका हेडसर श्रीराम दाहालले ओजश्वी आचार्यकाे बुबासँग भेट्ने र एउटा स्कुल पुग्ने सुनाउनु भएकाे थियो । ओजश्वीकाे बाेल्ने शैली एक दुई पटक सुनेकाेले दमकडा माविका हुन भनेर सोधेकाे थिए । जीवन आचार्य समेत त्यही समूहमा मिसिन आइपुग्नु भयो । सबै साथीहरु भएर तानसेन नगरपालिका अगाडी रहेकाे करुवा समेत आउने गरी फोटो लियौं । विदाकाे दिन भए पनि केही कामकाे लागि केहीबेर खुलेकाे नगरपालिकाका कर्मचारीसँग गफियौं ।
सामुहिक फोटो पछि केही साथीहरु संग्राहलय घुम्न निस्कनु भयो । श्रीराम सर सहित ५-७ जना जीवन सरसँग नजिकै रहेकाे एउटा स्कुलमा पु्ग्यौ । स्कुलबारेमा छोटो अन्तरक्रिया गरियो । संग्राहलय जानु भएका साथीहरुलाई पर्खिदै चिया पानी खाएर गफियौं । जीवन सर भन्दै हुनुहुन्थ्यो अहिले तानसेन ओझेलमा परेकाे छ । सबै लाखापाखा लागे रोजगार र पढाइकाे लागि । पहाडी भिरालो स्थानमा रहेकाे शहर भएकाेले खासै विकास हुन पनि नसकेकाे र अन्य मार्गहरु बन्दै गएकाेले ओझेलमा पर्दै गएकाे सुनाउनु भयो । सबै जम्मा भएपछि तानसेनबाट पाल्पाली ढाकाटोपी लिने सल्लाह भयो । शनिबारकाे दिन बजार प्रायः बन्द हुने रहेछ । जीवन सरले चिनेका व्यवसायीलाई बोलाउनु भएपछि केही न केही सामान लियौं र सिद्धार्थ राजमार्गलाई समाएर पोखराकाे लागि अगाडी बढ्यौं ।
तानसेन
तानसेन नेपालको लुम्बिनी प्रदेशको पाल्पा जिल्लाको सदरमुकाम हो। पाल्पा जिल्लाको तत्कालिन पाल्पा तानसेन इलाकाका क्षेत्रहरूलाई समेटेर वि.सं. २०१४ जेष्ठ १७ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ लाई आधार बनाएर यो नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। तत्कालिन राजा महेन्द्र शाहले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते नेपालमा पञ्चायती व्यवस्था लागु गरेपछि तानसेन नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई ‘तानसेन नगरपञ्चायत’ भएको थियो। नेपालको संविधान २०७२ अनुसार वि.सं. २०७३ साल फाल्गुण २२ गते नेपालमा स्थानीय तह कायम गर्दा पाल्पा जिल्लामा साविक बराङ्दी (२-६), मदनपोखरा, तेल्घा, बन्दीपोखरा, बौघागुम्बा, बौघापोखराथोक र अर्गली गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो । पश्चिम नेपालको एक एतिहासिक सहर बुटवलदेखि पोखरा जाने सिद्धार्थ राजमार्गमै अवस्थित छ।

अबकाे गन्तव्य स्याङ्जाकाे गल्याङ हुनेवाला थियो । श्रीराम सर र मैले आजै विहान स्याङ्जाकाे बाटो नजिकै पर्ने नमूना विद्यालय भ्रमणकाे लागि गरेकाे सल्लाह अनुसार कार्यक्रम तय भएकाे थियो । तर तानसेन छोड्दै गर्दा विद्यालयमा कार्यरत स्टाफकाे आफन्तकाे मृत्यु भएकाेले गल्याङमा अलमलिने योजना सफल भएन । केहीबेरमा आइपुगेकाे गल्याङमा चिया खाने गरी बस रोकियो । यो स्थान कालिगण्डकी करिडोरकाे मिलन विन्दु समेत रहेछ ।
गल्याङ छोड्दा बेलुकाकाे ४ः३० बजेकाे थियो । अब भने पोखरा पुग्दा ८ बज्ने पक्का पक्की भएकाे थियो । सिद्धार्थ राजमार्गकाे स्याङ्जा खडकखण्ड समाएकाे केहीबेरमा वर्षा सुरु भएकाेले मौसम चिसो थियो । स्याङ्जाकाे वालिङ र पुतलीबजार नगर पालिकालाई पछाडी छोड्दै पोखराकाे बाटो छोट्याइ रह्यौं वर्षामा । यात्रामा गुल्मीको रिडी, पाल्पाको तानसेन र स्याङ्जाको सिद्धार्थ राजमार्गका दृश्यहरूले आँखालाई एक पल पनि थकित हुन दिएका थिएनन् । स्याङ्जा छोडेर कास्की प्रवेश गर्दै गर्दा साझँकाे ७ः३० बजेकाे थियो । तल उत्तरतर्फ बलेका झिलिमिल बत्तीले पोखरा आउन लागेकाे संकेत गर्दै थियो । तर केही ढिलो भएकाे सिद्धार्थ राजमार्गकाे स्याङ्जा तर्फबाट पोखरासम्मका दृश्यलाई भने उज्यालोमा देख्न पाइएन ।
तराईको विशालता र पहाडको गहिराइलाई एकाकार गर्दै यात्रा पोखराको दृश्यहरुमा पुगेकाे थियाे । बेलुका ८ः३० बजेकाे थियो दिउँसै फोनबाटै बन्दोबस्त गरिएकाे होटल प्रवेश गर्दा । लगेज थन्काएर लेकसाइड र फेवातालकाे किनारामा एकछिन टहलिन केही साथीहरु तम्तयार थिए । केही साथीहरु थकाइले आराम गर्ने तरखरमा लागे । पोखरा पुग्नु र बास बस्नु भनेकाे लेकसाइड नियाल्नु पनि हाे जस्तो लाग्छ । यो समेत केही पटक पोखरा पुग्दा एक पटक बाहेक लेकसाइड घुमेकाे छु । त्यहाँकाे रात्रीकालिन बजार नियालेकाे छु । केही बेर पानी परेर अवरुद्ध भए पनि यो पटक समेत लेकसाइड र फेवा किनारा घुम्यौ । केही व्यापार बढायौं ।
२०८३ जेठ ३ गते आइतबार । विहान ७ बजेमात्रै निन्द्रा खुलेकाे थियो । बेलुका केही ढिला सुतिएकाेले समेत हुन सक्छ । तालबाराही मन्दिर जाने भन्दै साथीहरु निस्की सक्दा हामी केही ढिला गरि पुग्यौं । ८ जनाकाे टोलीले ढुंगा लिएर मन्दिरलाई परिक्रमा लगायौं । करिब एक घण्टा फेवातालमा बिताएपछि यात्राले तनहुँकाे खैरनीटारकाे बाटो समायो । हिजै स्याङ्जाकाे गल्याङमा विद्यालय भ्रमणकाे मेसो नमिलेपछि तत्काल बनेकाे योजना पोखरा वा खैरनीटारकाे स्कुल भ्रमण थियो । खैरनीटार पुगेर खाना समेत खाने योजना बनाएकाेले समेत पोखरामा अरु नअलमलिने वातावरण मिलायौं । पोखरा छोड्दा विहानकाे ९ः३० बजेकाे थियो ।
शुक्लागण्डकी नगरपालिकाकाे खैरनीटार पोखरा मुग्लिङ सडक पृथ्वी राजमार्गकाे छेवैमा अवस्थित आइटी बेस स्कुलका विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष र प्रअ सहित केही बेर विद्यालयकाे भ्रमण र निरीक्षण पश्चात अनुभव साटासाट गरिए । हामीले सुनेर सहभागी बनेर बस्यौं । त्यहाँबाट विदा भएर निस्कदा ११ः३० बजेकाे थियो । पहिले नै भनिएकाे होटलमा खाना लिएर उज्यालो मै हेटौंडा पुग्ने भन्दै पृथ्वी राजमार्ग समाउन पुगेकाे थियो बस । तर चितवनमा केही बेर अलमलिने सल्लाह गरौं । नारायणीमा बाेटिङ्ग गर्ने की विद्यालय जाने भन्ने कुरा हुँदै थियो पहिले विद्यालय जाने समय रहे नारायणी नदी पुग्ने श्रीराम सरले बताउनु भयो । भोजाडकाे एउटा विद्यालयकाे आतिथ्यतामा लाग्यौं । अलिक बेर कार्यक्रम भयो । दिन ढल्किदै गएकाे र साँझ पर्दै गएकाे समयमा नारायणी नदीकाे यात्रा छोडेर हेटौंडाकाे यात्रा छोट्यायौं ।
शिक्षा क्षेत्रसँग हामी केही सरोकारवालहरुकाे समूहकाे यसपालीकाे यात्रा (करिब ८ सय किमी) मा हेटौंडादेखि रुपन्देही र पोखरादेखि हेटौंडासम्मकाे यात्रा बाहेक सबै नयाँ स्थान र नौलो परिवेश थियो । अनि लाग्यो नेपाल घुम्नु भनेको संसारकै सबैभन्दा सुन्दर क्यानभासमा रङ भर्नु पनि हाे ।
अर्घाखाँचीको प्रख्यात सुपा देउराली देवी मन्दिर । सुपा देउराली मन्दिर अर्घाखाँचीकाे शितगंगा नगरपालिका २ र सन्धिखर्क नगरपालिका ७ को सिमाना देउरालीमा पर्दछ । यो मन्दिर पूर्व पश्चिम राजमार्गको कपिलवस्तु जिल्लाको गोरुसिङ्गेबाट उत्तरतर्फ ४९.२ किलोमिटरको दुरीमा दाहिनेतर्फ सुपा खोलाको उच्च भागमा रहेको छ। मन्दिरको दुवैतर्फ अग्ला अग्ला सुन्दर महाभारत पहाड रहेका छन्। गोरुसिङ्गे सन्धिखर्क सडक खण्डमा यो मन्दिर रहेको र पक्की सडक भएकाले आवतजावत गर्न सजिलो छ ।
समुन्द्र सतहबाट ४ हजार ५ सय फिटको उचाइमा अवस्थित यस मन्दिरको निर्माण वि.स. १६०० सालमा खाँचीका राजा विश्व पाल शाहले छोरी सुवर्ण कुमारीको नाममा निर्माण गर्न लगाई देवी भगवतीलाई स्थापना गरिएको हाे । सुपा देउराली देवीको मूर्ति पहिले भैसीभेला पहाडको फेदी अर्थात् सुपा खोलाको भिरमा रहेको थियो । त्यति बेला शिलालाई सुपा देउराली देवी मानी विशेष गरी त्यस भेगका लाहुरेहरू आवतजावत गर्दा उक्त देवीलाई दक्षिणा मात्र चढाइने गरिन्थ्यो र यस देवीमा त्यति बेला कुनै पनि किसिमको विशेष पूजा अर्चना गर्ने चलन थिएन।
प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण यो मन्दिर प्यागोडा शैलीको निकै नै कलात्मक र आकर्षक रहेको छ। यस मन्दिरमा सुपा देउराली देवी लगायत गणेश, नवदुर्गा महाकाली, महालक्ष्मी, शिव लगायत विभिन्न देव देवताहरूको मूर्तिहरू रहेका छन्। सुपा देउरालीलाई अर्घाखाँचीकाे मुख्य देवीको रूपमा मानिएको छ। यस मन्दिरमा दैनिक नित्य पूजा हुने गर्दछ। यस देवीको पूजा अर्चना गर्नाले आफ्नो मनले चिताएको कुराहरू पुरा हुने जनविश्वास समेत रहेको छ । मन्दिरमा बलि दिने प्रथा समेत रहेको छ। औँसी, श्रीपंचमी, ऋषि पञ्चमी, कृष्ण जन्माष्टमी, एकादशी, राम नवमी र अक्षय तृतीयाका दिन बलि चढाइँदैन।
मन्दिरमा शनिवार लगायत विभिन्न पर्व र विजयादशमीमा भक्तजनहरूको अत्यधिक भिड हुने गर्दछ। यस देवीको पूजा अर्चना गर्न नेपालका विभिन्न स्थल लगायत छिमेकी राष्ट्र भारतका विभिन्न स्थानबाट भक्तजनहरू आउने गर्दछन्। मनोकामना पूरा होस भन्दै नरिवल, परेवा, जिन्सी समानहरु मन्दिरमा चढाउने चलन रहेको छ ।
२०४२ सालमा मन्दिर निर्माण भएपनि परापूर्वकालदेखि पूजा–आजा गर्ने शक्तिपीठको रुपमा सुपा देउराली चर्चित रहेको छ । यहाँ भाकल गरेपछि मनोकाँक्षा पूरा हुने र भाकल अनुसार पुजा गर्ने चलन छ ।

लाहुरे टाँसेकाे भिर
सुपा देउराली नजिकै एउटा भीर रहेको छ, जसलाई लाहुरे टाँसिएको भीरको नामबाट पुकारिन्छ । यो भीरको नाम यस्तो रहनुको पछाडि सुपा देउरालीसँग सम्बन्धित किम्बदन्ती रहेको छ । प्राचीन कालमा मनले चिताएको कुरा पुरा गर्न एक युवकले आफू लाहुरे हुन सुपा देउराली देवीलाई भाकल गरेको र मनोकामना पुरा भएपछि बिदामा घर फर्कँदा भाकल नचढाई देवीको बाटो छली भाग्न खोज्दा ती युवकको मृत्यु भएछ। देवीले भाकल गर्नेलाई भिरमा टाँसिदिएको किम्बदन्ती रहेको छ। अहिले पनि उक्त भिर यथावत् रहेको छ। जुन लाहुरे टाँसिएको भिरको नामले निकै नै प्रसिद्ध रहेको छ।
लुम्बिनी प्रदेशका १२ जिल्लामध्ये अर्घाखाँची एउटा सुन्दर पहाडी जिल्ला हो । अर्घा र खाँची दुई पुराना चौबीसे राज्य थिए । दुबैलाई मिलाएर अर्घाखाँची नामाकरण गरिएको हो । प्राकृतिक दृष्टिले सुन्दर छ यो जिल्ला । पर्यटकीय स्थलहरू पनि धेरैछन् । सुपा देउराली मन्दिरको महिमा निकै फैलिएको छ । सुपा देउराली अर्घाखाँचीमा मात्र नभई पश्चिम नेपालको एउटा प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा विकास र विस्तार भईरहेको छ । स्वदेशका विभिन्न भाग र छिमेकी देश भारतका विभिन्न भागबाट समेत मानिसहरू पूजा अर्चना गर्न सुपा देउराली पुग्ने गर्दछन् ।
यसको महिमा गुल्मी र अर्घाखाँची जिल्लामा निकै फैलिएको छ । गुल्मी र अर्घाखाँचीका विभिन्न स्थानमा सुपादेउराली मन्दिरका शाखा मन्दिरहरू स्थापना गरिएका छन् । कपिलबस्तु जिल्लाको पिपरामा समेत शाखा मन्दिर स्थापना गरिएको छ । यही सुपादेउराली मन्दिरको फैलिदोँ महिमाका कारण खाँचीकोट र नरपानी डाँडामा सानोतिनो बजार नै विकास भएको छ । पर्यटकीय पूर्वाधार सडक, होटल तथा रेष्टुरेन्ट एवं रिसोर्टहरू स्थापना गर्ने क्रम दिन प्रतिदिन बढ्दो छ । नरपानी डाँडामा राम्रैसँग पर्यटकीय पूर्वाधारहरू विकास भएका छन् । शितल हावापानी पाइने नरपानी आफैमा एउटा सुन्दर डाँडा हो । यहाँबाट डाँडाकाँडा र प्राकृतिक दृश्यहरू अवलोकन गर्न पाइन्छ । शितल हावापानी भएकोले सुपादेउराली देवीको दर्शन गरी शितलताको आनन्द लिन नेपालको तराईका विभिन्न भाग र भारतबाट समेत गर्मी मौसममा ठूलो सङ्ख्यामा पर्यटकहरू पुग्ने गर्दछन् ।
किम्बदन्ती
सुपादेउराली मन्दिरकाे ऐतिहासिक प्रमाण र किम्बदन्ती छन् । किम्बदन्ती अनुसार वि.सं. १६०० मा खाँचीको राजकुलमा सुपादेउराली देवीले जन्म लिएकी थिइन् । १६१९ मा भारतको बलरामपुरको राजकुलमा उनको बिहे भयो । यो बिवाह उनको मन्जुरी विनाको थियो । डोलीमा बोकेर भारततर्फ लैजाने क्रममा देवी स्वरूपा दुलहीले आत्महत्या गरिन् । हालको मन्दिर रहेको स्थानमा पुग्दा डोलीबाट रगत चुहेको देखियो । त्यसै क्षेत्रमा उनको दाहसंस्कार गरी सबै आ–आफ्नो घरतर्फ लागे । यो घटनापछि खाँची राजकुलमा ठूलो हलचल भयो । गाउँमा रोग व्याधी पनि फैलियो । धेरै धामी झाँक्रीहरू डाकेर सोधियो । एक जना खनाल थरका धामीले राजकुमारीको इच्छा विपरित विवाह गरीदिइएकाले यस्तो घटना भएको बताउँदै रगत चुहेको स्थानमा कालो पाठी अर्पण गरेमा राजकुमारीको आत्माले शान्ति पाउने भनेपछि सोही अनुसार गरियो । त्यसपछि गाउँमा रोग व्याधी पनि हरायो । देवी शिलाको रूपमा प्रकट भईन । त्यसपछि त्यहाँ देवीको पुजाद्वारा अर्चना गर्न शुरु गरियो ।
सँस्कृतिविद राजेन्द्र आचार्यका अनुसार ऐतिहासिक प्रमाण अनुसार खाँचीका राजा ध्वजन शाहको छोरी लिलावतीका रूपमा उनको जन्म भएको थियो । खाँचीका राजबंशको बंशावली टिप्पन अनुसार वि.सं. १६२७ देखि १६६९ सम्म ध्वजन शाहले खाँचीमा राजकाज सञ्चालन गरेका थिए । लिलावती सानैदेखि एकान्तप्रिय र बैरागी जस्ती एवं देवी देवताको पूजा प्रार्थना गर्ने स्वभावकी थिइन । उनको विवाह हालको गण्डकी प्रदेश अन्तर्गतको गोर्खाका राजा राम शाहसँग भयो । उनको यो विवाह इच्छा विपरित गरिदिइएको थियो ।
उनले अभिभावकसँग मेरो विवाह नगरीदिनुहोस् सिद्ध भएर बस्छु भनेकी थिइन । उनी गोर्खामा विवाह भएर रानी बनेपनि राजकाजमा भन्दा देवी देवताको पूजा प्रार्थनाप्रति इच्छा गर्ने सिद्धिका रानीको रूपमा प्रख्यात भईन । देहावशानपछि उनी मनकामना देवीको रूपमा प्रकट भईन । गृह देश गोर्खामा मनकामना देवीका रूपमा र माइती देश खाँचीमा सुपादेउराली देवीका रूपमा प्रकट भईन । पछि यसले किम्बदन्तीको रूप लियो । यिनलाई जगदम्बा देवीको रूपमा मानिन्छ ।
ऐतिहासिक प्रमाण र किम्बदन्ती अनुसार सुपादेउराली मन्दिर १७ औं शताब्दीदेखि प्रचलनमा आएको मानिन्छ । यस प्रसिद्ध धार्मिक मन्दिरको स्थापना कहिले र कसरी भयो भन्ने सान्दर्भमा विभिन्न किम्वदन्तिहरूका आधार र पहरामा लाहुरे टाँसिएको, भगवान रामकी पत्नि सीताले बनाएको चुलो, जाँतो आदीका शिलाहरूबाट त्रेता युगदेखि नै यहाँ शक्ति थियो भन्न सकिन्छ । गोर्खाको मनकामना मन्दिर मनोकामना सिद्ध गरिदिने देवीका रूपमा लोकमा पुज्य छ । त्यस्तै अर्घाखाँचीको सुपादेउराली मन्दिर पनि मनोकामना सिद्ध गरिदिने देवीका रूपमा पुजिदै आएको छ ।

सुपा देउराली मन्दिरमा असोजदेखि मङ्सिर महिनासम्म पूजाका लागि निकै भिड लाग्छ । यो मौसममा दैनिक ७ हजार जनासम्म भक्तजन आउँछन् । सुपादउराली मन्दिरले सनातन धर्म संस्कृतिको प्रबद्र्धनमा टेवा त पु¥याएको छ नै, सामाजिक क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिएको बताउँछन् शितगंगा २ लाहुरेका हाेटल संचालक विष्णु प्रसाद घिमिरे । सुपा देउराली मन्दिर पश्चिम नेपालमा एक धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा प्रबद्र्धन हुँदै गइरहेको छ । यसले धार्मिक र सामाजिक दुबै क्षेत्रमा योगदान दिईरहेको छ ।
यस स्थल पर्यटकीय दृष्टिकोणले निकै नै महत्त्वपूर्ण समेत रहेको छ। पर्यटकहरूले दृश्यावलोकन गर्नको लागि पहाडको उच्च भागमा सस पेन्सन ब्रिज डिभिजन कार्यालयले २०७८ सालमा २७२.८५ मिटर लामो झोलुगें पुलको समेत निर्माण गरिएकाे छ । सयौं फिटमाथिबाट मन्दिरको पूर्वमा खस्ने सुपा खोलाको आकर्षक प्राकृतिक छाँगोले प्रत्येक यात्रुको मन लोभ्याउँछ। तराइको सिरसिरे हावा यही सुपाको छेंडो भएर निरन्तर हिमालतर्फ बतासिने भएकोले सुपा देउराली सदावहार उच्च शिखर मानिन्छ। दुईटा फूल र ढुङ्गो चढाएर देउरालीप्रतिको सद्भाव दर्शाउने बटुवाहरूको सनातन परम्परा अहिले पनि छ।
दैनिक गोरुसिङ्गे पत्थरकोट गर्ने पचासौँ सवारी साधनका यात्रुहरू सुपा देउरालीमा दान, भेटी चढाएर यात्रा गन्तव्य गर्नु नैसर्गिक धर्म ठान्दछन्। परापूर्वकालदेखि बटुवा, लाहुरे विद्यार्थीको चाहना पूरा गर्दै आएकी देवीको मन्दिरमा खस्ने धारोको पानी अचाएर घण्ट बजाउँदै मन्दिर परिक्रमा गर्दा शरीरमा उच्छवास सञ्चार हुने सुपा देउराली देवीको अपार दैवी शक्ति रहेको मानिन्छ। मन्दिर प्राङ्गणका विश्रामस्थल देवी देउरालीका भगिनी शृङ्गार रहेका छन्।
मन्दिरकै आयस्रोतको आधारमा नित्य साँझ-बिहान पाठ-पूजा गर्न ब्राह्मणको व्यवस्थासमेत गरिएको सुपा देउराली मन्दिर एक मात्र जिल्लाको सदावहार मन्दिर हो। पिउने पानी, यात्रु आश्रयको लागि विश्रामको व्यवस्था भएको सुपा देउराली मन्दिर अर्घाखाँचीको सम्पदा धरोहर धार्मिक शृङ्गार हो। चाहनाअनुसार प्रत्येक यात्रुहरूको इच्छाशक्ति पूरा गराइदिने दैवी शक्तिको केन्द्र पनि हो सुपाको देवी देउराली मन्दिर।