- आरपी गुरागाईं
कथा सङ्ग्रह ‘अ-विधवा‘
* ’अ-विधवा’ ( विधवा नहुने अवस्था) शिर्षकले नै समाजमा महिलाको स्थान, उनीहरूको अस्तित्व र वैवाहिक जीवनसँग जोडिएका सामाजिक दृष्टिकोणलाई उजागर गरेको जस्तै लाग्छ
* शैली: यस पुस्तकका कथाहरूले नेपाली समाजको यथार्थ, मानवीय संवेदना, डायस्पोरा (प्रवास) का अनुभव र विशेष गरी महिलाका विविध रङ्गीन तथा कारुणिक पाटाहरूलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। पुस्तकको कभरमा देखाइएको अमूर्त (Abstract) चित्रले पनि यसभित्रका कथाहरू गम्भीर र मर्मस्पर्शी छन् भन्ने सङ्केत गर्छ।
कथाकार लामो समयदेखि अमेरिकामा बसोबास गर्दै आएकाले उनका कथाहरूमा डायस्पोरा (प्रवासी जीवन) को अनुभव, पहिचानको सङ्कट र जन्मभूमिप्रतिको मोह प्रष्ट देखिन्छ। यस सङ्ग्रहमा नेपाली माटोको सुगन्ध र विदेशी भूमिको यथार्थ दुवैलाई सुन्दर ढङ्गले बुनिएको छ।
कथाकार प्रेरणाका पात्रहरू हाम्रै वरपरका साधारण मानिसहरू जस्ता लाग्छन्। उनले पात्रहरूको आन्तरिक मनोविज्ञान, द्वन्द्व, प्रेम, विछोड, र जीवनको उत्तराद्र्धमा देखिने एक्लोपनलाई बडो मार्मिक रूपमा चित्रण गरेका छन्।
अ-विधवा’ केवल एउटा कथाको सङ्ग्रह मात्र नभएर नेपाली समाजको विसंगति र मानवीय सम्बन्धका अनेकौँ रङहरूलाई उतारिएको एउटा जीवन्त ऐना हो। प्रेरणाका लामा कथाहरूको मुख्य विशेषता नै पत्र उप्काए झैँ कथाको गहिराइ खुल्दै जानु रहेको पाइन्छ ।
१. अ- विधवा ( शिर्षक कथा)
यो सङ्ग्रहको शीर्षकीय जसले समाजमा जरा गाडेर बसेको पितृसत्तात्मक सोच र महिलाको सामाजिक हैसियतमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
नेपाली वा परम्परागत हिन्दू समाजमा श्रीमान्को मृत्यु भएपछि महिलालाई ‘विधवा’ को ट्याग भिराइन्छ। विधवा हुनुलाई केवल एउटा अवस्था मात्र नमानेर समाजले उसलाई अमङ्गल, अधिकारविहीन, र रङ्गीन जीवनबाट बञ्चित गराउने माध्यम बनाउँछ।
तर कथाकारले यस शब्दको अगाडि ‘अ’ उपसर्ग जोडेर “जो विधवा होइन” वा “विधवा हुनु बाध्यता होइन” भन्ने नयाँ भाष्य निर्माण गरेका छन्। यो पुरुषप्रधान समाजले महिलामाथि थपेको पहिचान विरुद्धको एउटा भाषिक र वैचारिक विद्रोह हो। एउटा यस्ती महिला मृदुलाको कथा छ । जसले श्रीमान् गुमाएपछि पनि समाजले तोकिदिएका साँघुरा र कुरुप नियमहरूमा बाँधिन अस्वीकार गर्छे र संघर्षलाई देखाउँछ ।
समाजले सेतो लुगामा सिमित राख्न खोज्दा पनि आफ्नो इच्छाअनुसार बाँच्ने हिम्मत। श्रीमान्को मृत्युपछि महिलाको आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व समाप्त हुन्छ भन्ने भ्रमलाई कथाकी पात्रले चिरेकी छिन्। यौन मनोविज्ञानलाई समेत जोडेर लेखिएको कथाको पात्रको पहिलो श्रीमान विदेश मै मृत्यु भएको देखाएर अरुको श्रीमानसँग गरेको प्रेमलाई उजागर गरेको छ । उसको सम्बन्ध विच्छेद र पात्रसँग दोस्रो विवाह । त्यो पनि भगवानलाई स्वीकार नभएपछि भेटिएको स्कुलको साथीलाई उमेर ढल्किएपछि भेटिए पनि उसको समेत मृत्यु भएको कथा बुनिएको छ ।
तेस्रो पुरुषसँगको सम्बन्धलाई नजानिदो पाराले स्वीकार गर्न मनपर्ने परिकार बनाउँदै गर्दा अस्पतालको फोनले उतै पुर्याइएको छ । महिलाले एक्लो हुँदा पुरुषलाई कतै न कतै स्वीकार गरिरहेको देखाउँदा ती पात्र समेतको रहस्यमय मृत्युले अन्तिममा अरु कोही नभए पनि पहिलो प्रेम (श्रीमान) को फोटो हेर्दै आफू संगै भएकोले कहिल्यै विधवा नभएको स्वीकार गरेको छ ।
२. जुनु भाउजू
प्रेरणाको ‘जुनु भाउजू’ कथा विशेषगरी नेपाली समाजको पारिवारिक यथार्थ, सम्बन्धहरूको उतारचढाव र मानवीय मनोविज्ञानमा आधारित एउटा मर्मस्पर्शी कथा हो। कथाको मुख्य केन्द्रविन्दु ‘जुनु भाउजू’ को पात्र हो। उनी एक मध्यमवर्गीय नेपाली नारी हुन्। कथामा एउटी नेपाली महिलाले महिला हुनुको कसरी आफ्नो अस्तित्व र पहिचान खोज्ने प्रयास गर्छिन् भन्ने कुरा देखाइएको छ।
श्रीमान्को व्यस्तता र जीवनपद्धतिका कारण उनीभित्र उब्जने एक्लोपन (Homesickness) लाई कथाकारले बडो सूक्ष्म रूपमा चित्रण गरेका छन्। यो केवल जुनु भाउजूको मात्र कथा नभएर श्रीमान संग टाढा हुने हजारौँ नेपाली महिलाहरूको साझा प्रतिनिधि कथा हो। कथामा जुनु भाउजूले नेपाली संस्कार, मूल्यमान्यता र आधुनिकताबीच सन्तुलन मिलाउन गरेको संघर्ष देखिन्छ। ‘जुनु भाउजू’ कथाले परिवारभित्रको आन्तरिक प्रेम, सद्भाव तथा मानविय उमेरको मनोदशा समेतलाई केलाएको छ।
यस कथाले भौतिक सुखसुविधाले मात्र मानिस पूर्ण हुन सक्दैन भन्ने सन्देश दिन्छ। भौतिक सुख भए पनि मानिसलाई आत्मिक शान्ति, आफ्ना मान्छेको साथ चाहिन्छ। जुनु भाउजूको चरित्रमार्फत कथाकारले धैर्यता, आत्मसम्मान र परिवर्तनलाई स्विकार्ने क्षमता नै जीवन जिउने बलियो आधार हो भनी प्रष्ट पारेका छन्।
जुनु भाउजुको मा डेरामा बस्न आइपुग्ने किशोरले एक रात देखेको उनको देह र त्यसपछिको किशोरको लतको अवस्थालाई मिहिन ढंगले केलाईएको छ । जुनु भाउजुले तृष्णा मेटाउन देखाएको आशक्ती र किशोर त्यो घर छोडेर गएपछी आउँदा जुनु भाउजु नभेटिएको छट्पटी छ कथामा । त्यही किशोर जो उमेर ढल्कदै गएपछीको एक साझँ त्यही जुनु भाउजुसँग भेट हुँदा भाउजुले नै चिनेर नम्बर आदान प्रदान गरेपछिको अवस्थामा किशोर पुनः अतीतमा फर्किएको छ ।
‘जुनु भाउजू’ कथा सरल शैलीमा बुनिएको तर गहिरो अर्थ बोकेको कथा हो। यसले पाठकलाई भावुक मात्र बनाउँदैन, एक्लो जीवनको भित्री पाटो कस्तो हुन्छ भनेर गम्भीर भई सोच्न पनि बाध्य पार्छ। अझ रोचक कुरा कथामा स्थान मकवानपुरको हेटौंडा चौघडा लगायत छन् । कथाकार स्थानीय भएकेले समेत यसले प्राथमिकता पाएको छ ।
३. भिनाजुकाे काख
कथाले नेपाली समाजमा विद्यमान ‘साली-भिनाजु’ पारिवारिक नाताहरू बीचको आत्मियता र त्यसभित्र लुकेका भावनात्मक पाटाहरूलाई प्रस्तुत गर्दछ। भिनाजु शब्दले एकातिर पारिवारिक संरक्षण, भरोसा र अभिभावकत्व हो भने अर्कोतिर समाजले हेर्ने दृष्टिकोण र नाताहरू भित्र उब्जने सूक्ष्म मानसिक वा भावनात्मक द्वन्द्वलाई पनि संकेत गर्दछ।
यस कथामा पनि समाजमा एउटी महिलाले आफन्त वा परिवारभित्र खोज्ने भरोसा, स्नेह र सुरक्षाको भावनालाई प्रस्तुत गरिएको छ। कहिलेकाहीँ परिस्थिति र समयका कारण सम्बन्धहरूमा आउने परिवर्तन र त्यसले मनमा पार्ने प्रभावलाई कथाले मिहिन ढंगले केलाएको छ।
कथाले प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा समाजको त्यो सोच्ने शैलीमाथि पनि प्रश्न उठाउँछ, जहाँ एउटा पवित्र पारिवारिक स्नेह वा सम्बन्धलाई पनि सामाजिक सङ्कीर्णताको चश्माले हेर्ने गरिन्छ। पात्रहरूको आन्तरिक द्वन्द्व र सामाजिक बाध्यताका बीच कथा अगाडि बढ्छ।
‘भिनाजुको काख’ पारिवारिक नाता, स्नेह, र मानवीय संवेदनाको एउटा यस्तो सामाजिक-मनोवैज्ञानिक चित्र हो, जसले पाठकलाई सम्बन्धहरूको मर्यादा र तिनले जीवनमा पार्ने प्रभाव समेत भन्न खोजेको छ ।
महिलाको मनोविज्ञान, आफ्नै कारण आफ्नै बहिनी संग आफ्नो पुरुषलाई विवाह गराउनु । अर्को देशको pr पाइने लोभ लाग्नु तर बहिनी र श्रीमानलाई संकाले मात्रै हेर्नू । अन्त्यमा सालीले अर्को केटा लिएर घर आउनु र श्रीमान्लाई हुत्ती भएको भए पो काखमा राख्नु हुन्थ्यो त भन्ने व्यंग्य हान्नु पनि रहस्य नै देखिन्छ । श्रीमान परदेशिय पछिको छ्टपटी आशका एका तिर कथामा पाइन्छ भने महिलाको साथ नहुदा परदेशमा महिलासंग कसरी फसिन्छ भन्ने पनि कथाले सन्देश दिन्छ ।
अमेरिकाको परिवेश र व्यस्त दैनिकीलाई नेपाल बसेर अनुमान लगाउने स्वर्ग जस्तै ठान्ने र त्यहाँ गएकालाई उल्कै ठूलो मान्ने नेपाली समुदायको धारणालाई समेत कथामा उजागर गरेको छ ।
४. पूर्व प्रेमिकासँग एक साँझ
यो कथाले विगतको प्रेम, वर्तमान यथार्थ र मानवीय भावनाको द्वन्द्वलाई प्रस्तुत गरेको छ। कथामा मुख्य पात्र र उनकी पूर्व प्रेमिकाको लामो समयपछि भएको भेटलाई केन्द्रमा राखिएको छ।
कलेज पढ्दै गर्दा भेट भएको डेरामा बस्ने केटासँग तरकारी किन्न जादाँ बोलिएको शब्दले सँगै घर भएकी महिलासँगको अन्तरङ कथामा मिहिन ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ । उमेर मिल्दो भएपनि अविवाहित र विवाहित गाउँ र शहरको प्रेम । विवाहित महिलाको पुरुषको वेवास्तालाई देखाएर टाढाकोसँग प्रेम । घरमा बोलाएर मन खुलेर कुरा र बेडरुमसम्म जान पाउने वातावरण बनाउदै गरिएको प्रेमिल प्रसँङ्ग छ कथामा ।
केटा कलेज छोडी परदेशीय पछि सकिएको ठानिएकाे प्रेम । तर प्रेमीलाई सामाजिक संजाल मार्फत खोजी गरेको र च्याटमा कुरा हुने गरेको कथामा प्रस्तुत गरिएको छ। पूर्व प्रेमिकाले पटक पटक आग्रह गर्दा भेट्टन नमान्दा एक साँझ भेटौ भन्दा पुरुष पात्रले भेटघाटमा पुराना सम्झना, छुटेका अवसर र जीवनका अनुभवहरूलाई सम्झने अवसरको रुपमा लिन्छन् । जब भेट हुन्छ प्रेमिकाले घर लैजान्छन ।
आत्मियता आतिथ्यता पुरानै देखाउँछ्न घरको बेडरूम देखाउन लैजान्छिन । प्रेमी प्रेमीका हुँदा जस्तो सबै हुदैन । केबल प्रेमीलाई पुरानो सम्झना दिलाएर प्रेमिकाले सजाय दिलाएको भाव पाइन्छ । कथाको अन्तमा केटो निस्कन्छ विदा भएर । उसले सोच्दै नसोचेको व्यवहारले मनमा खेलेको कुरा र फालिएको बस्तुको सम्बन्ध कथाको विच तिर कनेक्सन गराएको छ ।
समयसँगै मानिसको जीवन बदलिन्छ, तर केही सम्झनाहरू मनमा गहिरो रूपमा रहिरहन्छन्। पात्रहरूबीच पहिलेको प्रेम भावना पूर्ण रूपमा समाप्त नभए पनि उनीहरू वर्तमान यथार्थलाई स्वीकार गर्न बाध्य हुन्छन्। यसले प्रेमको परिपक्व रूप, जीवनका बाध्यता र सम्बन्धको परिवर्तनशीलतालाई उजागर गर्छ। यो कथा केवल प्रेमकथा मात्र होइन, समय, स्मृति र जीवनका यथार्थबीचको सम्बन्धको चित्रण हो ।
५ “सङ्क्रान्ति बजार होटल एण्ड लज”
यस कथाको सुरुआतमा म पात्र र किशोरबीच “सङ्क्रान्ति बजार” जाने कुरा हुन्छ। कुराकानीबाट थाहा हुन्छ कि सङ्क्रान्ति बजार होटल एण्ड लज । यो केवल एउटा भौगोलिक स्थानको मात्रै नभई पात्रको स्मृति, स्वाद, अनुभव र विगतसँग जोडिएको ठाउँ हो। किशोरले त्यहाँको तानेको तोङ्बाको स्वाद र फिलिङ्स सम्झिरहेको देखिन्छ।
अतीतप्रतिको आकर्षण कथाको प्रमुख विषय हो। मानिसले कुनै ठाउँलाई त्यसको भौतिक स्वरूपका कारण मात्र होइन, त्यहाँ जोडिएका अनुभव र सम्बन्धका कारण पनि सम्झिरहन्छ भन्ने कुरा कथाले देखाउँछ।
“सङ्क्रान्ति बजार होटल एण्ड लज” एउटा प्रतीकका रूपमा आएको छ, जहाँ पात्रहरूको जीवनका केही महत्त्वपूर्ण क्षणहरू गाँसिएका छन्।जस्तो गाउँको रहेको होटलमा केही दिन बासबस्नु मदन मेलामा सहभागी हुनु र उमेरको असरले आकर्षित हुनु र सम्बन्ध रहनु ।
आधुनिक जीवनको व्यस्तता र पुराना सम्झनाबीचको सम्बन्ध कथामा झल्किन्छ।
मानिसको मनमा बस्ने स्थान, स्वाद, साथीभाइ र विगतका अनुभवहरूको प्रभाव बारे केन्द्रित देखिन्छ। कुनै ठाउँ परिवर्तन भए पनि त्यससँग जोडिएका स्मृतिहरू भने मानिसको मनमा जीवित रहन्छन् । त्यो स्मृति कहिँ न कहिँ पोखिएको हुन्छ पोखिन्छ भन्ने भाव कथामा छ। जसरी पोखिएको छ शहरको “सङ्क्रान्ति बजार होटल एण्ड लज” मा तोङ्वा खादाँ लागेको मात जोवनको मात बनेर ।
६. सुनसान वस्तिमा अन्तिम संवाद
कथाको पात्र आफ्नो जन्मिएको हुर्किएको गाउँ गएको छ । एक्लै तर रातको समयमा पुग्छ । गाउँ सुनसान छ । खण्डहर जस्तै बस्ती देख्छ । गाउँ प्रवेश निशेध देख्छ । अर्को पात्र भेटिन्छ । उहीँ सँग गाउँको विगत सुन्दै अगाडि बढ्छ । चौतारो, पानी, धारा, स्कुल, बैद्यको औंषधी पसल, गाउँको किराना पसल, माइजुको सिलाई बुनाई भएको घर आँखामा खेल्छन् ।
जो गाउँ ढुलाउदैछ अँध्यारो मै ढुलाउदैछ । एक स्थानमा उस्को आकार वर्णन गरिएको छ कहिले धरहरा जत्रो कहिले बामपुड्के । उस्लाई पात्रले रातको दृस्ठि भ्रमको रुपमा लिन्छ ।
गाउँ माओवादी जन्युद्धको कारण सरकार पक्ष र विद्रोही पक्ष समेतबाट तहसनस भएको बताइ रहन्छ एक पछि अर्को स्थान पुग्दा ।
आफ्नो घर पुग्दा झिलिमिली देख्छ । आमाको माया बाको प्यार र बहिनीको स्नेहमा लुट्पुटिन्छ । जब बत्ती निभ्छ । उज्यालो हुने संकेतले ढुलाइ हिड्ने पात्र जोड्ले दौडन्छ । उ पछि पछि दौदिन्छ । अन्त्य कसरी हुन्छ भने दुबै पात्र मरि सकेको भन्दै रहस्य मै छोडेर बिलाउँछ्न । कथामा कौतुहलता कथाको अन्त्य सम्म रहिरहन्छ । जनयुद्ध कालिन समयपछिका समय विविध कारण गाउँ रित्तिएको कथा व्यङ्ग्यत्मक रुपमा आएको छ । अतितकाेस्मृती र स्वरैकल्पनालाई कथाकारले कथामा प्रस्तुत गर्नु भएकाे छ ।
७. स्वप्नवत
यस कथाको मुख्य विषयवस्तु मानवीय संवेदना, सामाजिक यथार्थ, जीवनका आकांक्षा र तिनको विफलतासँग सम्बन्धित छ। कथाकारले सरल भाषा, प्रतीकात्मक शैली र मनोवैज्ञानिक चित्रणमार्फत जीवनको गहिरो सत्य प्रस्तुत गरेका छन्।
२०३६ सालको सुरुवाती समय देखाएर सुरु गरिएको कथाले कथाकारको उमेरलाई नै प्रतिनिधिन्व गरेको जस्तै लाग्छ । जनमत संग्रहको लागि भएको मतदान र प्रजातन्त्र प्राप्ति । त्यस विचमा शाह परिवारसँग कामिनीको सम्बन्ध यसरी अगाडी बढेको कथा आशा बोकेर टुंगिएको छ ।
भलै राजनीति गरेर केही गर्ने कामिनीको सपना शाह परिवारबाट लुटिएको देखाइएको छ ।
- राजनीतिमा जनमत संग्रह, पन्चायती शासन, प्रजातन्त्र पछिका परिवर्तन निराशा र अन्तिम आशा
- प्रेम (राजनीतिमा सुरुवाती समयमा सँगसँगै डोर्याइएकीसँग समलिङ्गी सम्बन्ध र पुरुषसँग नचाहेरै भएको सम्पर्क तथा सामाजिक परिवेश
- राजनीतिले पुर्याएको हानी
- राजनीति भन्दा पनि राजनेता गलत नभए परिवर्तनको संभावना राजनीति मै देखाइएको छ ।
- राजनीतिक भविश्यलाई सपना जसरी मिहिन ढंगले उजागर गरेको छ ।
- आशा जगाउने कथा ।
कथा संग्रहमा
१. किशोर, युवा,अधबैंसे प्रौढ उमेर समेत अवस्थालाई यौनसंग तुलना गरेर लेखिएको कथा ।
( यी अबस्था आउँछ जान्छ त्यस भित्र अनायासै आउने परिस्थितिले कसरी क्षणिक सन्तुष्टि, विचलन र परिपक्व बनाउछ बन्ने पाइन्छ )
२. यौन मनोविज्ञान भित्र ग्रामीण र शहरी परिवेश देश तथा विदेश, हुँदा पनि र नहुँदा पनिको मानसिक असन्तुष्टी, जानेर वा नजानेर गरिएको प्रयोगको प्रभाव लगायत छन् ।
३. ती कुरा समय संगै कसरी वदलिन्छ । जिवनको ढल्कदो उमेरमा ती कुराले कसरी अतीत र रमाइलो नरमाइलो पललाई सम्झना गराउछ ।
४. जो संग जसरी प्रेममा परेको भएपनि पहिलो प्रेम, पहिलो सम्पर्क जीवन भर भुल्न नसकिने देखाइएकाे छ ।
५. कथामा बग्दै जादाँ कल्पना गर्नै सकिदैन तर अन्त्यमा सपनाबाट बिउँझिए झै लाग्छ ।
नेपाली साहित्यको कथा बिधा, लामो कथा र लेखकको बारेमा धेरै कुरा लामो कथा लेखन परम्पराका मानक कथा भूमिकामा प्रा. डा लक्ष्मणप्रसाद गौतमले लेख्नु भएको छ ।
कथाकार गोविन्द गिरी ‘प्रेरणा’ को परिचय
गोविन्द गिरी ‘प्रेरणा’ नेपाली साहित्यका एक स्थापित, बहुमुखी र निरन्तर साधनारत साहित्यकार हुनुहुन्छ।
* जन्म: वि.सं. २०१५ वैशाख ५ गते मकवानपुरमा जन्मनुभएका प्रेरणाको पहिलो कथा वि.सं. २०३४ सालमा किनारा शिर्षकको कथा प्रकाशित भएको थियो। आफ्नो लेखनको सुरुवाती समयमा पाठकहरूबाट पाएको हौसलाका कारण उहाँले आफ्नो नामको पछाडि ‘प्रेरणा’ उपनाम जोड्नुभएको हो।
* बहुविधाका धनी: उहाँ केवल कथाकार मात्र नभई उपन्यासकार, कवि, नियात्राकार र अनुवादक पनि हुनुहुन्छ। उहाँका २५ भन्दा बढी मौलिक कृतिहरू प्रकाशित छन्।
- प्रमुख कृतिहरू:
◦ कथा सङ्ग्रह:सुतेको समुद्र (पहिलो सङ्ग्रह – २०४०), अन्तराल, यात्रा अनन्त, घोराही शून्य किलोमिटर, छड्के तिलहरी, र गन्तव्य गणबहाल।
◦ उपन्यास:उत्खनन, पाखण्ड पर्व, अन्तिम खाडल, मात्र एक रात, र लिभिङ टुगेदर।
◦ नियात्रा र जीवनी:फेरो (पुरस्कृत नियात्रा), गुडबाई अमेरिका र पारिजातको जीवनीमा आधारित सुश्री पारिजात।
* पुरस्कार तथा सम्मान: उहाँ नेपाली साहित्यमा पुर्याएको योगदानबापत ‘युवा वर्ष मोती पुरस्कार’, ‘मैनाली कथा पुरस्कार’, ‘वासुशशी स्मृति पुरस्कार’ लगायतका प्रतिष्ठित पुरस्कारहरूबाट सम्मानित भइसक्नुभएको छ।
लामो समयदेखि अमेरिकामा बसोबास गर्दै आउनुभएका प्रेरणाले प्रवासमा रहेर पनि नेपाली भाषा र साहित्यको प्रवर्द्धनमा ठूलो योगदानदिइरहनुभएको छ। उहाँले ‘विश्वपरिक्रमा’ पत्रिका र अनलाइनमार्फत डायस्पोराका लेखकहरूलाई जोड्ने काम पनि गर्दै आउनुभएको छ।
२०८३ साल जेठ २७ गते बुधबार हेटौंडामा साहित्य संगम मकवानपुरले आयोजना गरेकाे अ-विधवा माथि गरिएकाे परिसंवादमा पुस्तकका बारेमा राखिएकाे प्रतिक्रिया

