चौटा चुहिने डेक्ची
Tags: No Comments
डेक्ची कसले बनायो ? किन बनायो ? कसरी बनायो ? कहिले बनायो ? कहाँ बनायो ? भन्ने बहस गर्ने फुर्सद अहिलेसम्म कसैले पाएका छैनन् । डेक्चीका सम्बन्धमा अनुसन्धान गरेर नोबेल पुरस्कार पाउने स्थिति भए मानिस जसरी पनि समय निकालेर यतातिर लाग्थे होलान्, तर त्यो स्थिति पनि छैन । जे होस्, डेक्ची भान्छाका लागि सजिलो भाँडो हो । जो कोहीले सजिलोसँग चलाउन सक्ने साधन हो । डेक्ची आलमुनियमको पनि हुन्छ, स्टिलको पनि हुन्छ । यी चलनचल्तीका धातु हुन् डेक्ची बनाउनका लागि । होइन भने डेक्ची अरू धातुका पनि बन्छन् । डेक्ची सानाको घरमा पनि हुन्छ, ठूलाको घरमा पनि हुन्छ । आकारमा पनि यो ठूलोभन्दा ठूलोदेखि सानोभन्दा सानोसम्म पनि पाइन्छ, अरू सामान्य भाँडाकुँडा जस्तै ।
मलाई कहिलेकाहीँ सामान्यभन्दा सामान्य कुराले पनि अँगालो हाल्छ । थाहै नदिई आलिङ्गिन्छ । अनि, सोच्दै नसोचेको लहड एक्कासि मनमा पलाउँछ । बजार घुम्दै गर्दा अचानक त्यस्तै लहड अँगालियो मसँग एक दिन । मेरा आँखाहरू बजारमा बजारिइरहेछन् । चारैतिरको रामरमिता नियालिरहेछन् । बा आमाका पछि लागेर बिना पिरचिन्ता तिनै बा आमाका हात समाएर बजार घुम्दा ससाना केटाकेटीहरू जति रमाउँछन्, त्यसभन्दा बढी रमाइरहेका छन् मेरा दुवै आँखाहरू, त्यसरी बजार घुम्ने अवसर पाउँदा । त्यसैले पनि आँखाहरूलाई सन्तुष्टि दिलाउन म बिस्तारै हिँडिरहेछु । त्यसरी हिँडिरहँदा मलाई मानिसहरूले विरामीको अनुमान पनि गर्न सक्छन् । तर, स्थिति त्यस्तो छैन । म पूर्ण रूपमा स्वस्थ छु ।
म घरबाट ननिस्कीकन मेरा यी आँखाहरू कहिल्यै पनि बजार घुम्न निस्किन पाउन्नन् । म सधैँ बजार आउन्नँ । आक्कलझुक्कल यसरी बजार आएका समयमा यिनलाई सन्तुष्टि दिनु मेरो परम कर्तव्य हो भन्ने लाग्छ मलाई । म आफू जति स्वतन्त्रता खोज्छु, मेरा यी आँखाहरू पनि त्यत्तिकै स्वतन्त्रता खोज्दा हुन् भन्ने आभास हुन्छ । म मेरो गतिलाई बिस्तारै अघि बढाइरहेछु, जसरी सडकको सवारी जाममा परेका गाडीहरू घ्यार्रघुर्र, घ्यार्रघुर्र गर्दै प्रति किलोमिटर एक सय पचासको गतिमा दौडन सक्ने आफ्नो क्षमतालाई खुम्च्याएर शून्यभन्दा थोरै मात्र माथि उचालेर आफूलाई सडकमा अगाडि बढाइरहेका हुन्छन् ।
मेरा दुवै आँखा संयुक्त हेराइमा छन् । अपूर्वको एकता छ यिनमा । बुझ्नेका लागि अनुकरणीय एकता छ यिनको । यिनीहरू जता हेरे पनि सँगै हेर्छन्, जता फर्के पनि सँगै फर्किन्छन् । एउटाले एकातिर अर्काले अर्कातिर हेर्दैनन् । यता हेरे यता सँगै हुन्छन्, उता हेरे उता सँगै हुन्छन् । यता फर्के यता सँगै हुन्छन्, उता फर्के उता सँगै हुन्छन् । त्यही भएर पनि बजार चहारुन्जेल आज यिनलाई म कुनै किसिमको लगाम लगाउँदिनँ भन्ने लागिरहेछ मेरा मनमा । आँखालाई स्वतन्त्रता दिएकै कारण आज मेरा आफ्नै आँखा मेरो अधीनमा नभएर म आँखाका अधीनमा तिनैका पछि लागिरहेछु । तिनका पछि लाग्दा लाग्दै पनि म बजारको बीच भागतिर एक ठाउँमा गएर टक्क अडिन्छु ।
आँखाहरू छेउछाउको हेराइ खेती सकिएकाले मलाई अघि बढ्न भन्दै छन् । म तिनको आग्रह थाहा नपाएझैँ गरी मेरा मनरूपी आँखा खोलेर पसलमा फिँजाई राखेको एउटा आलमुनियमको साधारण डेक्चीमा नियालिरहेछु । त्यस डेक्चीसँग आफूलाई मिहिन तरिकाले दाँजिरहेछु । डेक्चीलाई गाउँ, बस्ती र समस्याग्रस्त झुपडीहरूमा लगेर तेर्स्याइरहेछु । तिनको शक्ति, चाहना र प्रयोगलाई केलाइरहेछु । मेरो मन यी डेक्चीहरू कहिल्यै अघाउन पाउन्नन् भन्ने अनुमानित निष्कर्षमा पुगिरहेछ ।
म कल्पनै कल्पनाका बीच जन्मभूमि भूगोलको कुनै एउटा कुनो नियालिरहेछु । त्यो कुनो सम्पन्न सहरकै हो, विपन्न गाउँको होइन । बस्तीकै अगाडि विगतमा खोला भन्ने गरिएको एउटा खोलो कालो पानी काखी च्यापेर अगाडि बढिरहेछ । पानी न छोउँ छोउँ जस्तो छ, न खाउँ खाउँ जस्तो छ । पानीको नाममा कलङ्क पानी । मानिसहरू यसलाई हेपेर पछिल्लो समय ढल पनि भन्दा रहेछन् । र पनि, पुर्ख्यौली विरासत दह्रिलो भएकाले यसले खोलाकै नाममा बग्न पाइरहेको छ । त्यही खोलाछेउको बस्तीमा म उभिइरहेछु । कतिपय मानिसहरू यसलाई सुकुम्बासी बस्ती भन्छन् । कतिपयले हुकुमबासी पनि भन्छन् । म अनौठो बस्तीमा आइपुगेको छु । अनौठो माटोमा टेकिरहेको छु । देखिने रूपमा न यहाँ कुनै पौरख छ, न कुनै लगनशीलता । न कुनै आकर्षक रोजगारी छ, न के ? कसले कसरी जीवन गुजारा गरिरहेछ थाहा छैन ।
सरकारको परिवार नियोजन कार्यक्रमले यहाँका यी घरमा प्रवेश पाएका छैनन् । परिणाम– चारैतिर च्याँच्याँ र चिँचिँ । ओछ्यानदेखि कोक्रोसम्म सबै भरिभराउ । मुख सबैका छन् । पेट सबैका छन् । तर गर्नेभन्दा कराउने बढी छन् । बाहिरबाट ल्याउनेभन्दा घरपिँढीमै बसेर ‘ले’ ‘ले’ भन्ने बढी छन् । मेरा आँखा कसरी यहाँ परे मलाई थाहा छैन । तर आँखा त्यही बस्तीमा टाँसिएको छ । गर्न केही नसके पनि मानवता नहराएकाले म यो बस्ती नजिकबाट पढिरहेछु । आँसुले आँखाबाट निकास खोज्दै छ । वल्लो घर पल्लो घर भन्नु छैन । जतापट्टि छिरे पनि गति त्यस्तै छ । जुन घरमा छिरे पनि अवस्था उस्तै छ । जसलाई सोधे पनि सबैको उत्तर उही छ ।
‘आमा तरकारी ।’
‘आमा तरकारी ।’
कराउँदै छन् ससाना बालबच्चा । आमा सबैका सामु डाडु घोप्ट्याउँदै छिन् तिनका थालथालमा ।
‘आमा चौटा ।’
‘आमा चौटा ।’
दोहोर्याउँदै छन् बालबच्चा । आमा भन्दै छिन्– आज हिजो जस्तै पकाउँदा पकाउँदै चौटा चुहियो । पख, भोलि अर्को डेक्ची ल्याउँछु । अनि भोलि नै खाऔला चौटा पनि ।
बाल जिज्ञासा थपिँदै छ ।
‘भोलि चौटा नचुहिने डेक्ची ल्याउने हो आमा ?’
‘हो’ भन्ने भावमा आमा मुन्टो हल्लाउँछिन् । केही बोल्दिनन् ।
ती आमासँग दाल, भात, तरकारी जे छ तिनलाई काँचोबाट पाकोमा रूपान्तरण गर्ने साधन छ– एउटा पातलो आलमुनियमको उमेर पाकेको साधारण डेक्ची । डेक्चीले कुनै पनि कुरा पकाउन रोजीछाडी गर्ने अवसर पाउन्न । उसले म यसलाई पकाउँछु, यसलाई पकाउँदिन भन्न पाउन्न । म भरि मात्र पकाउँछु, आधा पकाउँदिन भन्न पनि पाउँन्न । जे बसाल्यो त्यो पकाइदिनु उसको कर्तव्य ठहरिइरहेछ । अर्को डेक्ची ल्याएर चौटा नचुहिने हो र ! आमा मनमनै कुरा खेलाउँदै छिन् । यथार्थ थाहा हुँदाहुँदैै पनि उनी आफ्ना बालबच्चालाई ‘हो, भोलि अर्को डेक्ची ल्याउने’ भनेर थुम्थुम्याउँदै छिन् । बच्चाहरूले नसुन्ने गरी आमा गुनगुनाइरहिछिन् र भनिरहिछिन्– एक डाडु चौटामा एक पाथी पानी मिसाएर उमालेपछि चौटा कहाँ हुनु ? बिचरा ! यो रहस्य यिनलाई के थाहा ?
बालबच्चा भोलि अर्को डेक्ची ल्याउने र चौटा खान पाउने आसमा तातो झोलरूपी पानीसँग हानथाप गरेर सपासप खाना खाइरहेछन् । चौटा चुहिने, झोल नचुहिने कस्तो अचम्मको डेक्ची ! भनेर विश्लेषण गर्न सक्ने कोही छैनन्, त्यहाँ । पकाउने वस्तु कम भएर झोलले साम्राज्य जमाएको बुझ्ने कोही छैनन् । यो दृश्य म ताजुब मानेर नजिकबाट नियालिरहेछु । आमाले बालबच्चालाई थुम्थुम्याउन अचम्मको जुक्ति निकालेकी हुन् । मैले तिनको प्रशंसा गरेँ र मनमनै सोचेँ– कस्तो गजबको डेक्ची ! चौटा चुहिने, झोल नचुहिने !!
यही तर्कनाका बीच म झल्याँस्स बिउँझे झैँ भएछु । म बिउँझैमा सपना देखिरहेको रहेछु । अनि सोचेँ– चौटा चुहिने, झोल नचुहिने यस्ता डेक्ची मेरा घरमा पनि छन् । मेरो मनले अर्को उदेकलाग्दो तर्कना गर्यो र भन्यो– तँ आफैँ पनि त यही डेक्ची जस्तै चुहिने छस् नि । तँ र तेरो घरमा भएको चौटा चुहिने डेक्चीमा के नै फरक छ र ? समानता कि असमानता ?
मेरो मनले मलाई यो प्रश्न जानेर गर्यो, कि नजानेर ? बुझेर गर्यो, कि नबुझेर ? त्यो थाहा छैन । तर उसले मलाई फेरि पनि छिनभरमै दोहोर्याएर सोध्यो– ‘भन् न, किन चुप लाग्छस् ? तँ र तेरो घरको चौटा चुहिने डेक्चीमा के फरक छ ?
मैले भनेँ– तैँले मलाई किन यस्तो प्रश्न गरिस् ? मलाई थाहा छैन । तर म भन्छु– म र मेरो घरको चुहिने डेक्चीमा धेरै समानता छ । हामीबीच आपसमा मिल्दाजुल्दा धेरै विशेषता छन् । त्यसैले भावनात्मक सम्बन्ध छ, मेरो चौटा चुहिने, तर झोल नचुहिने डेक्चीसँग । म पनि त्यो डेक्ची जस्तै सद्धे भएर पनि पाइला पाइलामा चुहिरहेको छु । मबाट श्रम चुहिएको छैन, प्रतिफल चुहिरहेछ । मबाट म र मेरो परिवारको सुख चुहिरहेछ, दुःख चुहिएको छैन । मबाट परिवारका सबै सदस्यको माया र सद्भाव चुहिरहेछ । मबाट के के न प्राप्त हुन्छ र त्यसको उपभोग गरूँला भन्ने उनीहरूको आशा र भरोसा चुहिरहेछ । मबाट साथीभाइ भनाउदाको माया, सद्भाव, सकारात्मक हेराइ र मप्रतिको सम्मानजनक व्यवहार चुहिरहेछ । आफन्त र नजिकका अरू इष्टमित्र तथा टोल छिमेकीहरूको निकटता चुहिरहेछ । तिनीहरूको मीठो आत्मीयता चुहिरहेछ । दाजुभाइको बन्धुत्व चुहिरहेछ । अप्ठ्यारोमा प्राप्त हुनुपर्ने सरसहयोग र मीठो बोलीवचन चुहिरहेछ । आपसी खेलबाड चुहिरहेछ । दैनन्दिनको भेटघाट चुहिरहेछ । बाङ्गो मुख भएका आफूभन्दा माथिका हाकिम र तलका सहयोगीको आत्मीय व्यवहार चुहिरहेछ । अनि, तँ नै भन् त– ‘मेरो घरको त्यो चौटा चुहिने डेक्ची र ममा के फरक रहेछ ? कत्ति पनि फरक छैन । हामी दुवै समान छौँ यस अर्थमा ।’
मेरा आँखाहरू मलाई छिटो हिँड्, बिनाकाम यहाँ किन उभिइरहन्छस् ? भनेर ताकेता गरिरहेछन् । म भने अझै त्यहाँबाट डेग चल्ने अवस्थामा छैन, केही क्षणका लागि । बजारमा देखिएको आलमुनियमको साधारण डेक्चीलाई मेरो घरमा मात्र नभएर म यतिखेर उभिइरहेको बस्तीतिर पनि घुमाउँदै छु । आय कम भएका जनता जनार्दनका भान्सामा लगेर तेर्स्याउँदै छु । जता घुमाए पनि त्यो डेक्ची कतै पनि नचुहिने सावित हुन सकेन । जता लगे पनि चुहिएको छ, छ । चौटा चुहिएको छ, झोल चुहिएको छैन जहाँ लगे पनि, जता पुर्याए पनि । नचुहियोस् पनि किन ? राष्ट्रबाट रोजगारी चुहिएको छ, बेरोजगारी चुहिएको छैन । सस्तोपन दिन प्रतिदिन चुहिएको छ, महँगी चुहिएको छैन; बरु उल्टै दिन प्रतिदिन चुलिएको छ । खाने मुख र घर व्यवहारका सबै कुरा बढ्दो रूपमा जमेका छन्, तर आम्दानी नराम्रोसँग चुहिएको छ ।
म मलाई मात्र नियालिरहेको छैन, यतिखेर । टोल, छिमेक, समाज, राष्ट्र, परराष्ट्र सबै चहारिरहेछु । नियालिरहेछु । जताततै अनावश्यक चिज चुहिएको छैन, चाहिने चिजवस्तु सबै चुहिएको छ । यसरी नियाल्दा म देखिरहेछु– फूट कतै पनि चुहिएको छैन, एकता चुहिएको छ । दुस्मनी चुहिएको छैन, आपसी मेलमिलाप र सौहार्दता चुहिएको छ । सदाचार चुहिएको छ, भ्रष्टाचार चुहिएको छैन । घर परिवारलगायत सर्वत्रको अशान्ति चुहिएको छैन, शान्ति चुहिएको छ । आफूले गर्ने काम सबै चुहिएको छ, अर्काले गर्ने काम कहीँ कतै थोपासम्म पनि चुहिएको छैन । अधिकारका कुरा कतै चुहिएको छैन, कर्तव्यका कुरा पर्याप्त चुहिएको छ । नाराबाजी र भाषण चुहिएको छैन, काम प्रत्येक पाइलामा चुहिएको छ । निर्देशन चुहिएको छैन, परिणाम चुहिएको छ ।
गनाउने पानी बगिरहेको त्यो फोहर खोलाछेउ उभिएर नगर्नु कुरा गरिसकेपछि डेक्चीबाट चौटा चुहिने, झोल नचुहिने प्रसङ्गका केही व्यावहारिक कुरा पनि कोट्ट्याउँ जस्तो लाग्दैछ मलाई । म सोच्छु– डेक्चीबाट चौटाहरू किन चुहिन्छन् ? झोल किन चुहिन्न ? यसका मूर्त कारणहरू के के हुन् ? यसरी खोतल्दै जाने हो भने कुरा मात्र कोट्ट्याउनुपर्छ, बाँकी कुरा क्रमशः आउँदै जान्छन् । केही वर्षअघिसम्म पच्चीस तीसमा पाइने प्याज यतिखेर त्यस मूल्यमा पनि डेढसय जति थपेपछि मात्र भान्सामा भित्रिन मान्छ । पचास साठी पर्ने आलु यतिखेर भरखर तीन सय चानचुन मात्र भएको छ । कुनै बेला पाँच रूपैयाँमा आउने धनियाँ यतिखेर पाँच सय रूपैयाँमा पनि आउन हिच्किचाउँछ । मान्दैन । अझ उल्टै ग्राहकका अनुहारतिर फर्केर मलाई कम्ती ठानेको छस् ? भन्दै गजक्क पर्छ । सात सयमा आउने ग्यास सात तियाँ एक्काइस सय पार गरिसक्यो । अनि म र मजस्ता सर्वसाधारण जनताका घरका डेक्चीबाट चौटा नचुहिएर कसका घरका डेक्चीबाट चौटा चुहिन्छ त ?
जागिर छाड्दा बीस हजार पेन्सन आउने भयो भनेर मख्ख पर्ने कर्मचारी दश वर्षपछि रुवाबासीमा रूपान्तरित हुँदै झन्डै भन्डै सडकमा रुमाल ओछ्याएर हात पसार्न पर्ने स्थितिमा पुग्छ । अनि, उसका घरका डेक्चीबाट चौटा नचुहिएर कसका घरका डेक्चीबाट चौटा चुहिन्छ त ? पाइला पाइलाको रौँ बराबरको दूरीमा यही अवस्था छ । अनि यिनका घरका डेक्चीबाट चौटा नचुहिएर अरू कसका घरका डेक्चीबाट चौटा चुहिन्छन् त ? धारामा पानी नआए पनि धन्न जारवालाले दैलोमा पानी झार्दिन्छन् र डेक्चीमा झोल भए पनि नचुहिएर बसेको छ । होइन भने … !
यसरी चुहिने डेक्चीहरू विस्थापित गरी नचुहिने डेक्ची व्यवस्थापन गर्नुपर्ने दायित्व बोकेको राजनीति कान नसुन्ने नाटकको अभिनयमा छ । यसैको हैकममा चल्ने प्रशासन आँखा नदेख्ने अवस्थामा छ । यसैका आडमा अघि बढ्नुपर्ने विकास खोरन्डो छ । आपसी मेलमिलाप धापमा सीमित छ, बातमा विहीन छ । धमिलो पानीमा माछा मार्न पल्केका व्यापारीहरू रातमा लाटोकोसेरो र दिनमा बाज जस्ता भएर चौबीसै घण्टा मौकामा चौका हान्न व्यस्त छन् । ठेकेदार र माफियाका खल्तीमा को को छन् ? अझै यकिन छैन । जनसरोकारका प्रत्येक कार्यालय बिचौलियाको राजधानी बनेका छन् । यी सबै कुरा विश्लेषण गर्दा म र मजस्ताका भान्छाका डेक्चीबाट चौटा चुहिएको तर झोल नचुहिएको घटना अनौठो लागेन । बरु, यस्तै स्थिति कायम भइरहने हो भने म र मजस्ता जनताका भान्साका त्यस्ता डेक्चीबाट चौटा मात्र होइन, थोपो पनि बाँकी नरही झोल पनि चुहिन थाल्नेछन् पछिल्ला समयका कुनै दिनमा । र, समयक्रममा सबैका घर कोठामा चौटा चुहिने डेक्चीहरूले क्रमशः निर्बाध रूपमा प्रवेश पाउँदै जान थाल्नेछन् ।
काठमाडौं
१ लाख ११ राशीको भैरव पुरस्कारबाट रिजाल सम्मानित
Tags: No Comments
मकवानपुर । मकवानपुरका अग्रज साहित्यकार तथा हास्यव्यङ्गयकार आरसी रिजाल १ लाख ११ हजार राशीको भैरव पुरस्कार–२०८३ बाट सम्मानित हुनुभएको छ ।
आइतबार काठमाडौंमा भैरव पुरस्कार गुठीले एक लाख ११ हजार १११ रुपैयाँ नगदसहित रिजाललाई सम्मानित गरेको हो । भैरव अर्यालको ५० औं स्मृति दिवसको सन्दर्भमा मकवानपुरका रिजालसँगै अन्य दुई जना पनि सम्मानित हुनु भएको छ ।
भैरव वाङ्मय पुरस्कारबाट टेकवीर मुखिया सम्मानित हुनु भएको छ । यस्तै भैरव प्रतिभा पुरस्कारबाट देवीप्रसाद चापागाई सम्मानित हुनुभएको छ । मुखिया १ लाख १ हजार रुपैयाँ नगद तथा चापागाई ५१ हजार १११ रुपैयाँ नगदको उक्त पुरस्कारबाट सम्मानित हुनुभएको हो ।
रिजाल सिस्नुपानी नेपाल मकवानपुरका संस्थापक, साहित्य संगम मकवानपुरका पूर्वअध्यक्ष बुढ्यौली साहित्य समाज मकवानपुरका अध्यक्ष हुनुहुन्छ । हाँस्यव्यंग्यकार रिजालको हाँस्यव्यंग्य कृति समेत प्रकाशित छन् ।
भैरव पुरस्कार गुठीका अध्यक्ष रोचक घिमिरेको अध्यक्षता तथा भैरव अर्यालका छोरा दीपक अर्याल र छोरी रश्मि अर्यालको उपस्थितीमा काठमाडौंको गोकर्णेश्वर जोरपाटीस्थित भैरव स्मृति भवनको सभाकक्षमा सम्मान कार्यक्रम भएको हो ।
मकवानपुर । मकवानपुरको भीमफेदी गाउँपालिकाले आयोजना गरेको राष्ट्रिय कविता प्रतियोगितामा गुठचौर गाउँपालिका-४, जुम्लाका हेमप्रकाश मञ्जिल प्रथम भएका छन्।
‘छुटेपछि देश’ शीर्षकको कविता प्रथम भएको हो। प्रतियोगितामा प्रथम हुँदै कवि मञ्जिलले नगद रु ५० हजार प्राप्त गरे। यसैगरी पालिकाले आइतबार गरेको साहित्यकार तुल्सी थापाको स्मृतिमा आयोजना गरेको कविता प्रतियोगितामा लालबन्दी नगरपालिका-४, सर्लाहीका सुमन घिमिरेको ‘म देश कसरी बनाउँ ?’ शीर्षकको कविता द्वितीय ३० हजार रुपैयाँ पुरस्कार प्राप्त गरे ।
यस्तै अर्जुनधारा नगरपालिका-५, झापाका योगराज पौडेलको ‘मातृगाथा’ कविता तृतीय भई २० हजार रुपैयाँ प्राप्त गरे। प्रतियोगितामा काठमाडौँका चेतना शर्माको ‘रातो क्यानभास’ कविता र भीमदत्त नगरपालिका-१८, कञ्चनपुरका धीरज नाथको ‘बगैँचा’ कवितालाई प्रोत्साहन स्वरुप १०-१० हजार रुपैयाँ प्रदान गरिएको छ।
विजयी सबैलाई गाउँपालिकाका अध्यक्ष हिदम लामाले पुरस्कार प्रदान गरेका थिए । पालिकाले नेपाली साहित्यको उत्थानमा साहित्यकार तुल्सी थापाको योगदानको स्मरणसहित राष्ट्रियस्तरको कविता प्रतियोगिता आयोजना गरेको हो ।
प्रतियोगिताको लागि सातै प्रदेशबाट प्राप्त ४९२ मध्येबाट छानिएका उत्कृष्ट १० कविता वाचन गराएर नतिजा प्रकाशन गरिएको थियो । पालिकाले गत साउन १२ गते सूचना प्रकाशित गरी प्रतियोगितामा सहभागी हुन आह्वान गरेको थियो।
पालिकाको आयोजना एवं बुढ्यौली साहित्य समाज नेपाल, मकवानपुरको व्यवस्थापनमा भएको प्रतियोगितामा कवि श्रवण मुकारुङ्, साहित्यकार आभाषलगायत उपस्थिति थियो।

थापाको अर्धकदको प्रतिमा अनावरण
मकवानपुरको भैसेमा जन्मनु भएका तुल्सी थापाको तेस्रो स्मृति विवसको अवसरमा अर्ध कदको प्रतिमा अनावरण गरिएको छ ।
साहित्य, शिक्षा र सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा योगदान गर्नुभएका थापाको भीमफेदी गाउँपालिका–२, भैँसेस्थित कृष्ण माध्यमिक विद्यालय परिसरमा अर्धकदको प्रतिमा स्थापना गरिएको हो ।
थापाले साहित्यकारसँगै शिक्षा र सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय योगदान गरेका छन् । थापाले साहित्यको नाटक विधा र नवसिर्जनामा पनि दाना कविता लेख्नु भएको र नाटक लेखनसँगै निर्देशन समेत गरेका थिए ।
थापाले कृष्ण माध्यमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापकको रुपमा जिम्मेवारी सम्हाल्नुभएको थियो ।
कहिले कुन र कहिले कुन विषयमा घोत्लिनु मानवीय विशेषता हो । यो सबै भूगोल र प्रकृतिका मानिसमा लागु हुन्छ । घोत्लकको यस किसिमको घोत्ल्याइँले जुन विषयमा ऊ घोत्लिएको हो त्यस विषयमा केही न केही निष्कर्ष निकाल्छ । त्यस्तो निष्कर्ष कसैलाई मान्य होला, कसैलाई नहोला । व्यक्तिले निकालेको निष्कर्ष समूहका लागि पाच्य हुन पनि सक्छ, नहुन पनि सक्छ । पाच्य भए मान्य होला, नभए नहोला । विभिन्न अनुसन्धानबाट विज्ञानले निकालेको निचोडमा त अनेक किसिमका तर्क वितर्क हुन्छन् र परिणाममा नयाँ सिद्धान्त प्रतिपादन हुन्छन् भने व्यक्ति केन्द्रित विषयमा विमति हुनु कुनै अनौठो विषय होइन ।
मेरो मनले मृत्युका विषयमा मानसिक बहस गरेको दशकभन्दा बढी समय व्यतीत भइसकेको छ । म अलिकति फुर्सद भयो कि मृत्युका विषयमा सोच्न पुगिहाल्छु । मृत्यु के हो ? कस्तो अवस्थामा मानिसको मृत्यु हुन्छ ? यस सृष्टिभित्र मानिसको मात्र मृत्यु हुन्छ कि अरूको पनि मृत्यु हुन्छ ? प्राण भएकाको मात्र मृत्यु हुन्छ कि प्राण नभएका चिज वस्तुको पनि मृत्यु हुन्छ ? मृत्युको कुनै निश्चित समय हुन्छ कि हुँदैन ? मृत्यु सधैँ असामयिक मात्र हुन्छ कि सामयिक पनि हुन्छ ? यी यावत् जिज्ञासाले म कहिलेकाहीँ आफैँमा निकै रोमाञ्चित हुन्छु । रोमाञ्चित यस अर्थमा कि म कसैले मन नपराउने यस्तो अनावश्यक र अप्रासङ्गिक विषयमा पनि घन्टौँ घोत्लिएर आफूलाई भुलाउन सक्छु । यो अनौठो अवसर र अनुभूति हो मेरा लागि ।
मृत्युका विषयमा केन्द्रित भएर मनमा अनेकौँ बहस भइरहँदा म कतिखेर निद्रामा छु कि अनिद्रामा छु ? भन्ने पनि चाल पाइरहेको हुन्नँ । यस स्थितिमा कसैले चाल नपाउने गरी मेरा मनमा एकाएक भित्रभित्रै हाँसो उम्लिन्छ । अनि मनमनै सोच्छु– कतै मेरो दिमाग सामान्य अवस्थाबाट गुज्रिएर असन्तुलित भएको त छैन ? तत्काल त्यस्तो अवस्था उत्पन्न भएको छैन भने पनि कि यो मेरो दिमाग असन्तुलितताको पूर्वावस्था हो ? एकपछि अर्को गरी भित्रभित्रै यस्तै यस्तै जिज्ञासाको खात लाग्छ मेरा मनमा । तर, यो मेरो मानसिक अन्तद्र्वन्द्वको अवस्था कसैले चाल पाउन्नन् । यी सबै विषयवस्तु मेरै नियन्त्रणमा हुन्छन् । मैले कुनै पनि विषयमा नियन्त्रण गुमाएको हुन्नँ । यसले मेरा मनमा सन्तोषको अवस्था सिर्जना गर्छ । म मनमनै सन्तुष्टिन्छु र त्यसैमा परम आनन्दको अनुभूति पनि गर्छु ।
एक समय आकाशवाणी भए जस्तै अवस्थामा एक्कासि म एउटा अमूर्त वार्तालापमा होमिन्छु । यस वार्तामा कुनै बनिबनाउको अवस्था हुन्न । उताबाट जसरी फटाफट जिज्ञासा आउँछ, उसरी नै म पनि फटाफट त्यसको प्रत्युत्तरमा उत्रिन्छु । यस अनौठो वार्तालापीय क्षणको अवस्था यस्तो रहन्छ–
‘तँ मरेर पनि अझै यहाँ !?’
‘को मर्यो ? को मरेर पनि यहाँ ? के भनेको त्यस्तो !?’
‘सही बोल्दै छु । तँ मरिसकिस् । तँ कसरी यहाँ ?’
‘म कदापि मरेको छैन । म यहीँ छु ।’
‘होइन । तँ सरासर भ्रममा छस् । तँ हिजै मरिसकिस् । तैँले पत्याए पनि, नपत्याए पनि तेरा लागि यो तितो यथार्थ हो । तैँले मृत्यु वरण गरेको आज पुरापुर दुई दिन भइसक्यो । म साँचो भन्दै छु । तैँले यस विषयमा थप शङ्का र बहस गरिरहनुको कुनै अर्थ छैन । बुझिस् ?’
म झसङ्ग भएँ । म कसरी आफैँले पनि पत्तो नपाई एकाएक मरिसकिछु । आफू मरेको दुई दिन हुँदा पनि पत्तो नपाउने म कति हुस्सू ? कति अचम्मको मृत्यु मेरो ? अर्को अर्थमा आफैँले आप्mनो मृत्युको चाल नपाउने म कति भाग्यमानी ? आहा ! मृत्यु होस् त यस्तो पो होस् । मेरो जस्तो मृत्यु ।
मरेको दुई दिन हुँदा समेत आफू मरेको आफैँ थाहा नपाउने कस्तो मृतक म ? सोधूँ, कसलाई सोधूँ ? मरिसकेको छु । मलाई थाहा छ, मरेको मानिस र जिउँदो मानिसका बिच कुनै किसिमको वार्ता हुन सक्तैन । आपसी संवाद र तर्क वितर्क हुन सक्तैन । आपसी छलफल र परामर्श हुन सक्ने अवस्था नै हुँदा पनि कहाँको मृत्युलोक ? कहाँको मत्र्यलोक ? न भाषामा तादात्म्यता, न भेषभुषामा । न चालचलनमा, न रहनसहनमा । त्यसैले आफू मरेका कुरामा म विश्वस्त भएँ र जिउँदो अवस्थामा जस्तै मनमनै फेरि घोत्लिन थालेँ, उही मृत्युका विषयमा ।
सामान्यतया जिउँदा मानिसहरू प्राणीको शरीरबाट सदाका लागि प्राण निस्कनुलाई मृत्यु भन्ने गर्छन् । कसैले यस्तो अवस्थालाई मृत्यु वरण भन्छन् । तर मृत्यु कसैको रोजाइमा हुन्न । रोजाइमा नहुने कुरा कसरी वरण हुन सक्छ ? रोजाइमा नहुने कुरा अँगाल्न पर्नु भनेको बाध्यता हो वरण होइन । यो सबैका लागि बहसको विषय बन्ला । यसर्थ मृत्यु वरण वा बाध्यता जे भए पनि जीवमा रहेको भनिएको प्राण एक पटक उसबाट निस्किएपछि उसैमा फेरि फर्केर आउँदैन । यही भएर उनीहरू प्राणीको यस्तो अवस्थालाई जीवनको अन्त्य मान्छन् र यथार्थ पनि यही हो । यस किसिमको तितो यथार्थ बोध हुँदाहुँदै पनि कोही कसैको मृत्यु वा प्राण त्यागमा बचेका जिउँदा मानिसहरू पुनः आफैँमा अनावश्यक रोइकराइ गर्छन् । पुनः प्राप्ति नहुने कुराको खोजी गर्छन् र क्षणिक वा दीर्घकालका लागि आफूलाई दुःखको भुमरीमा पुर्याउँछन् ।
फुर्सदमा छु । किनकि, म मरिसकेको छु । आज मलाई घर, परिवार, समाज, टोल, देश, विदेश, गाँस, बास, हिँडाइ, डुलाइ कुनै कुराको चिन्ता छैन । न मलाई सामाजिक सञ्जालमा छरिएका विविध जानकारी बटुलेर दिमागलाई दिग्भ्रमित पार्नु छ, न आफूले सम्पादन गर्नुपर्ने कुनै काम हतारिएर सम्हाल्नु वा टार्नु छ । कुनै भय, त्रास, आशा, अपेक्षा, जिम्मेवारी, कर्तव्य निर्वाह, दायित्वबोध, उत्तरदायित्वको अवस्था केही नभएपछिको आनन्दित क्षणमा छु म अहिले । यी सबै सांसारिक विषयवस्तु र बन्धनबाट पूर्ण रूपमा मुक्त छु । यो मेरो पुरापुर व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको अवस्था हो । बन्धनरहितताको पल हो । चरम सुखको क्षण हो । म यतिखेर दायाँ बायाँ केही नसोची आकाशलाई गन्तव्य बनाएर एकपछि अर्को गरी नयाँ नयाँ चङ्गा उडाउँदाको क्षणमा जस्तै चिन्तारहित उमङ्गमा छु ।
अहो ! मृत्यु कति पीडादायी हुँदो रहेछ । कति छटपटाहटयुक्त हुँदो रहेछ । कति कष्टकर हुँदो रहेछ । यी सबैको आआफ्नो मृत्युमा आआफ्नो तौल होला । मराइको प्रकृति फरक होला । तर मृत्यु सबैको उस्तै हो । यस्तो डरलाग्दो अवस्थालाई छलेर मैले भने आफैँले पनि थाहा नपाउने गरी लुसुक्क मृत्युलाई अँगाल्न पाइछु । जिउँदो अवस्थामा केही गर्न नसकेर मृत्यु जस्तै जीवन बाँचिरहेको मलाई धन्न कसैले तँ मरिसकिस् भनेर भनिदियो र मैले आफू मरेको चाल पाएँ । होइन भने म मरेर पनि यहाँ हिँडिरहको हुने रहेछु । अरूलाई अनाहकमा हँसाइरहने रहेछु । त्यतिखेर सृष्टिको नियम भाँचिने रहेछ । तोडिने रहेछ । त्यसैले सृष्टिको नियम नभाँचियोस्, नतोडियोस् भन्नैका लागि कसैले मलाई म मरिसकेको जनाउ दियो र ऊ मेरो धन्यवादको पात्र बन्न सफल भयो ।
लामो समयदेखिको सांसारिक काम, क्रोध, लोभ, मोह आदिबाट पुरापुर छुटकारा पाएको छु । यतिखेर म मनमनै कल्पना गरिरहेछु– मेरा लागि यो भन्दा आनन्दित क्षण अरू के नै होला र ? यस दुनियाँमा । सायद मानिसहरूले भन्ने गरेको मोक्षको अवस्था पनि यही हो, जो जिउँदो अवस्थामा चाहेर पनि जो कोही मानिसले कसै गरी प्राप्त गर्न सकिरहेका हुँदैनन् ।
मृत्युपछि पनि म फेरि मृत्युकै विषयमा चिन्तन गर्छु । मनमनै सोच्छु– के मृत्यु मान्छेको मात्र हुन्छ ? पशुपक्षीको मात्र हुन्छ ? कीटपतङ्गको मात्र हुन्छ ? रुख बिरुवाको मात्र हुन्छ ? अथवा, समग्रमा सृष्टिका प्राणी मात्रको हुन्छ, अरूको हुँदैन ? घोत्ल्याइँलाई निरन्तरता दिन्छु र फेरि सोच्छु– मैले केही समयअघि सोचेका कुराहरूको अहिले मृत्यु भइसकेको छ । पुराना विचारको मृत्यु भएपछि नयाँ विचारहरूको जन्म हुँदो रहेछ । यस निष्कर्षपछि मैले निचोड निकालेँ– विचारहरूको पनि प्राणीहरूको जस्तै मृत्यु हुँदो रहेछ । यति मात्र होइन, हिँड्दा पछिल्लो पाइलाको मृत्यु हुँदो रहेछ र अगाडिको पाइला जन्मिदो रहेछ । मानवीय जीवनका प्रत्येक पलका आशा, अपेक्षा, अभिलाषा, अभीष्ट जति अगाडि बढ्यो उति मर्दै जाँदा रहेछन् र नयाँ नयाँको जन्म हुँदो रहेछ । एउटा सडकको मृत्यु भएपछि अर्को सडक भेटिँदो रहेछ । भेटिएको अर्को सडकको मृत्यु भएपछि पुनः अर्को सडक भेटिँदो रहेछ । जन्म मृत्यु, मृत्यु जन्म यो क्रम निरन्तर चलिरहँदो रहेछ ।
म मेरा अगाडि शालीन अवस्थामा बगिरहेको समुद्रतिर नियाल्छु । सोच्छु– समुद्र सृष्टि मात्र नभएर महासृष्टि रहेछ । आकाशबाट बर्सिएको पानीको मृत्यु भएपछि ऊ पृथ्वीमा भेल बनेर दौडिँदो रहेछ । भेलहरू जम्मा भएर आफूलाई मृत्युमा परिणत गराएपछि खोल्सा बन्दारहेछन् । खोल्साहरूको मृत्यु भएपछि खोलो बन्दो रहेछ । यसरी जन्मिएका पाइला पाइलाका खोलाको ठाउँ ठाउँमा मृत्यु हुँदै गएपछि समुद्र बन्दो रहेछ । कस्तो अचम्मको मृत्यु ? सोच्दासोच्दै म कता हराएँ, हराएँ । फेरि सोचेँ– यस किसिमको हराइ पनि अर्को मृत्यु हो । आफूसँग भएका जुनसुकै चिज वस्तु रित्तिनु तिनको मृत्यु हो । तिनको स्थान नयाँले लिँदै जान्छन्, र ती पनि कालान्तरमा मर्दै जान्छन् । अन्ततः समुद्रलाई पनि बादलले रित्याएपछि उसको पनि मृत्यु हुँदो रहेछ । यसरी हेर्दा यस सांसारिक जगत्मा चिरञ्जीवी कोही नहुँदा रहेछन् । सबैको मृत्यु हुँदो रहेछ ।
एउटा झोलुङ्गे पुलको मृत्यु भएपछि अर्को त्यस्तै वा भिन्न प्रकृतिको पुलको जन्म हुँदो रहेछ । खोलामा बग्दै गरेको पानीको एउटा झोँक्काको मृत्यु भएपछि त्यसका स्थानमा लगत्तै अर्को झोँक्काले स्थान लिँदो रहेछ र क्षणभरमै त्यसको पनि मृत्यु हुँदो रहेछ । रातको मृत्युपछि बिहानको जन्म हुँदो रहेछ । बिहानको मृत्युपछि क्रमशः मध्याह्न, अपराह्नको जन्म हुँदो रहेछ । यी दुवैको मृत्युपछि साँझको जन्म र साँझको पनि मृत्युपछि पुनः रात जन्मिदो रहेछ । सोचेँ– सृष्टिको चक्रीय प्रणाली भनेको सायद यही नै होला ।
म हिजै मरिसकेको मान्छे । कसैले देख्ने कुरा भएन । जहाँ उभिए वा बसे पनि फरक नपर्ने हुँदाहुँदै पनि म जिउँदो अवस्थामा जस्तै सडकका छेउमा उभिएको छु । मानिसको भिड छ । गाडीको आवतजावत त्यत्तिकै छ । यत्तिकैमा अलिक परबाट जिन्दावाद र मुर्दावादको नारा लगाउँदै एक हुल मानिस आए । केही समय पूर्ववत नाराबाजी गरेपछि ती सबै भाषणमा उत्रिए । यस बीचमा थप के के क्रियाकलाप भए थाहा छैन । चारैतिरबाट सुरक्षाकर्मीले भिडलाई तितरबितर पार्न खोजे । लाठीचार्ज, पानीको फोहरा, अश्रुग्यास, गोली सबैले एकपछि अर्को गरी उपस्थिति जनाए । कोही ढले, कोही च्यापिए, कोही मरे, कोही अपाङ्ग बनेर मूल सडकबाट बाहिरिए ।
म मृत्युका विषयमा सोचिरहेकाले मृत्युका दृष्टिले मात्र ती परिदृश्यलाई नियालिरहेँ, अरू गतिविधिमा खासै ध्यान दिइनँ । मेरो नियालाइले के निष्कर्ष निकाल्यो भने यस जुलुसको मृत्युपछि यही ठाउँमा अर्को जुलुसको जन्म हुन्छ । जुलुसमा उपस्थित भिडको मृत्युपछि छिन्नभिन्न अवस्थाको जन्म हुन्छ । यहाँ पनि छिन्नभिन्न अवस्थाको जन्माइअघि सुरक्षाकर्मीबाट बर्साइएका प्रत्येक लाठीको मृत्यु भयो । पानीका फोहराको मृत्यु भयो । छाडिएका अश्रुग्यासको मृत्यु भयो । हानिएका प्रत्येक गोलीको मृत्यु भयो । गोलीको मृत्युपछि मात्र जुलुसमा सम्मिलित केहीको मृत्यु भयो । म अचम्ममा परेँ । म मरिसकेको हुँदा ती कुनै पनि प्रहारको प्रभाव ममा परेन । तर मेरो मृत मनले भन्यो– अहो ! कहिल्यै नटुङ्गिने मृत्युको कत्रो महाभारत ? पार पाइनसक्नुको कहालीलाग्दो शृङ्खला ।
आँखा खुला गरेर उभिइरहेको म आँखा चिम्लेर ध्यानमग्न भएँ । पुराना सोच मर्दै गए । नयाँ जन्मिँदै गए । सोचेँ– भूकम्पले घरहरूको मृत्यु हुन्छ । बाढी र पहिरोले बस्तीहरूको मृत्यु हुन्छ । सडकको मृत्यु हुन्छ । फाँटका फाँट अन्नबालीको मृत्यु हुन्छ । बर्सौँ लगाएर हुर्काएको वन जङ्गलको मृत्यु हुन्छ । फेरि सोचेँ– एउटा सत्ताको मृत्युपछि अर्को सत्ताको जन्म हुन्छ । उसको मृत्युपछि पुनः अर्को सत्ताको जन्म र मृत्यु हुन्छ । मृत्युका मुखमा मुलुकका राजनीतिक व्यवस्था पर्छन्, संविधान पर्छन्, कानुन, नियम, आदेश, परमादेश सबै मृत्युका मुखमा पर्छन् । म नै सबैथोक हुँ भन्ने अभिमानीको मृत्यु हुन्छ । यस क्रममा राज्यका कतिपय शक्तिशाली मानिएका पदको मृत्यु हुन्छ । स्वयं शक्ति र उसमा रहेको अभिमानको मृत्यु हुन्छ । समय बलवान् छ भनिन्छ, तर त्यसको पनि पाइला पाइलामा मृत्यु भइरहेको हुन्छ । एउटा राज्यको मृत्युपछि ऊ अर्को राज्यमा गाभिन पुग्छ । यस्तो अवस्थामा त्यहाँका जनताको स्वपहिचान र आत्मगौरवको मृत्यु हुन्छ । उसले पाएको नागरिकताको मृत्यु हुन्छ । त्यतिखेर स्वयं उसको ठडिएको नाकको मृत्यु हुन्छ । स्वाभिमानको मृत्यु हुन्छ ।
यी यावत् कुराको विश्लेषणपछि मलाई लाग्यो– अहो ! मृत्यु कति पीडादायी हुँदो रहेछ । कति छटपटाहटयुक्त हुँदो रहेछ । कति कष्टकर हुँदो रहेछ । यी सबैको आआफ्नो मृत्युमा आआफ्नो तौल होला । मराइको प्रकृति फरक होला । तर मृत्यु सबैको उस्तै हो । यस्तो डरलाग्दो अवस्थालाई छलेर मैले भने आफैँले पनि थाहा नपाउने गरी लुसुक्क मृत्युलाई अँगाल्न पाइछु । जिउँदो अवस्थामा केही गर्न नसकेर मृत्यु जस्तै जीवन बाँचिरहेको मलाई धन्न कसैले तँ मरिसकिस् भनेर भनिदियो र मैले आफू मरेको चाल पाएँ । होइन भने म मरेर पनि यहाँ हिँडिरहको हुने रहेछु । अरूलाई अनाहकमा हँसाइरहने रहेछु । त्यतिखेर सृष्टिको नियम भाँचिने रहेछ । तोडिने रहेछ । त्यसैले सृष्टिको नियम नभाँचियोस्, नतोडियोस् भन्नैका लागि कसैले मलाई म मरिसकेको जनाउ दियो र ऊ मेरो धन्यवादको पात्र बन्न सफल भयो ।
सुलेख, २०८३ वैशाख ।
मकवानपुर । नवसर्जक साहित्य चाैतारी नेपालकाे ४४ औं मासिक शृङ्खलामा अनुज्ञा नेपाल र समर्पण न्याैपानेकाे संयुक्त कविता वाचन एवम् विमर्श कार्यक्रम भएकाे छ ।
भक्तपुरका अनुज्ञाले ‘म हुँ सिर्जना’, ‘म र मेराे माटाे’, ‘चरा’, ‘म बन्छु लिम्पियाधुरा’ र ‘देशै जलेकाे दिन’ शीर्षकमा फरकफरक छन्दका पाँच वटा कविता प्रस्तुत गर्नु भएकाे थियो । यसैगरी मकवानपुरका समर्पणले ‘नानीहरू ब्युँझने समय’, ‘प्रकृति : निर्विकल्प’, ‘यात्रीप्रति’, ‘चम्किला सपनाहरूकाे नाममा’, भत्कनलाई मान्छेहरू’ शीर्षकका पाँचवटा गद्य कविता वाचन गर्नु भएकाे थियो । अनुज्ञा नेपालकाे ‘हामी गर्न सक्छाैँ’ र ‘उज्यालोकाे खाेजीमा’ छन्द कविता सङ्ग्र प्रकाशित छन् भने समर्पणकाे ‘अभियुक्त समय’ नामक गद्य कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छ ।
अनुज्ञाले प्रस्तुत गरेका कविताकाे कवि पुरुषाेत्तम आचार्यले समिक्षात्मक टिप्पणी गर्नु भएकाे थियो । यस्तै समर्पणका कविताकाे कवि सुवास खनालले समिक्षा प्रस्तुत गर्नु भएकाे हाे । दुवै कविमा राम्राे सम्भावना रहेकाे ओैंल्याउनु भएकाे थियो । कविद्वयका विषयमा चाैतारीका संरक्षक एवम् परिकल्पनाकार दीपक गाैतमले जानकारी दिनु भएकाे थियो । कवि तुलसी घिमिरे एवम् कवि समालोचक निमेष निखिलले ओजपूर्ण कविता र कार्यक्रमका लागि कविद्वय बधाई दिनु भएकाे थियो ।
२५ वर्षमुनिका नवसर्जककाे नेतृत्वमा सञ्चालित चाैतारीले साेही उमेरसमूहका सशक्त नवसर्जकद्वयलाई एउटै मञ्चमा उभ्याएर कार्यक्रम आयाेजना गरिएकाे संस्थाकी महासचिव स्वस्तिका दाहालले जानकारी दिनु भयो । चाैतारीले २/२ वर्षमा राष्ट्रिय नवसर्जक उत्सव, प्रत्येक वर्ष प्रादेशिक नवसर्जक उत्सव, हरेक महिना नवसर्जक मासिक शृङ्खला आयाेजना गर्नुका साथै नियमित रूपमा हरेक वर्ष नवसर्जक कार्यशाला सञ्चालन गर्दै आएकाे छ ।
२०७७ पुसमा स्थापना भएकाे चाैतारीले २०० भन्दा बढी भाैतिक तथा भर्चुअल कार्यक्रम सम्पन्न गरिसकेकाे र आगामी दिनमा अझ सशक्त रूपमा कार्यक्रम अघि बढाउने संस्थाकी अध्यक्ष कृतिका लाैडारीले जानकारी दिइन् । नवसर्जक साहित्य चाैतारी नेपालकी अध्यक्ष कृतिका लाैडारीकाे अध्यक्षता एवम् साहित्यकार निमेष निखिलकाे प्रमुख आतिथ्यमा भएकाे कार्यक्रमलाई महासचिव स्वस्तिका दाहालले सहजीकरण गर्नु भएकाे हाे ।