कात्तिक शुक्लपक्षको हरिबोधनी एकादशीलाई प्रबोधिनी एकादशी वा ठुली एकादशी भनिन्छ । ठूली एकादशीमा घरआँगनमा रोपिएका तुलसीको विधिपूर्वक विवाह गरिन्छ । तुलसीको मठलाई गोबर, माटोले लिपपोत गरी सेता, रातो, पहेलो वस्त्र तथा फूलमालाले सिँगार्नुका साथै विष्णुको प्रतीक लिङ्गो गाडी पूजा गरिन्छ ।
यो एकादशीका दिन विशेष गरेर तुलसीको विवाह सम्पन्न गरी व्रतालुले फलाहारका रूपमा पिँडालु र सक्खरखण्ड ग्रहण गर्दछन् । व्रत बस्नाले पापको नाश, पुण्यवृद्धि र मोक्ष प्राप्ति हुने तथा सो दिन उपवास बस्नाले हजार अश्वमेध तथा सय राजसूय यज्ञ गरे बराबरको फल प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता रहेको छ ।
पूजा विधि
- बिहान उठेर स्नान गरी व्रतको सङ्कल्प गर्ने
- भगवान् विष्णुको मूर्तिमा जल, अक्षता, फूल, तुलसीदल र दीप अर्पण गर्ने ।
- नमो भगवते वासुदेवाय मन्त्रको जप गर्ने
- दिनभर व्रत गरी फलाहार वा निर्जला व्रत गर्न गर्ने ।
- राति भजन, कीर्तन वा जागरण गर्नु शुभ मानिन्छ ।
- भोलिपल्ट द्वादशीको दिन पारण (भगवानको पूजा) गरी व्रत खोल्ने ।
एक पटक भगवान् नारायणसित लक्ष्मीले भनीन–‘हे नाथ ! अब हजुर दिन–रात जागा रहनु हुन्छ र सुत्नुभयो भने पनि लाखौँ–करोडौँ वर्षसम्म सुत्नुहुन्छ तथा त्यस समय समस्त चराचरको नाश पनि गर्नुहुन्छ । अतः हजुर नियमले प्रतिवर्ष आराम गरी निद्रा लिने गर्नुहवस् । यसबाट मैले पनि केही समय विश्राम गर्ने समय प्राप्त गर्नेछु ।’ लक्ष्मीका कुरा सुनेर नारायण मुस्काउनु भयो र भन्नुभयो–‘देवी’ ! तिमीले ठीक भन्यौ । म जागा रहेपछि सबै देवता र खासगरी तिमीलाई कष्ट हुन्छ । तिमीलाई मेरो सेवाबाट थोरै पनि अवकाश प्राप्त हुँदैन । त्यसैले, तिम्रो आग्रह अनुसार आजदेखि म हरेक वर्ष चार महिना वर्षा ऋतुमा शयन गर्नेछु । त्यस समय तिमीलाई र समस्त देवगणले अवकाश प्राप्त हुनेछ । मेरो यो निद्रा अल्पनिद्रा र प्रलयकालीन महानिद्रा नामबाट प्रख्यात हुनेछ । यो मेरो अल्पनिद्रा मेरा भक्तका निम्ति परम मंगलकारी उत्सवप्रद तथा पुण्यवर्धक बन्नेछ । यस कालमा मेरा जतिपनि भक्तले मेरो शयनका भावना अनुभव गरी मेरो सेवा गर्नेछन् तथा शयन र उत्पादनको उत्सव आनन्दपूर्वक आयोजित गर्नेछन् तिनको घरमा तिमीसमेत म निवास गर्नेछु । भगवान् विष्णुलाई चार महिनाको योग–निद्राबाट जगाउनका लागि घण्टा, शङ्ख, मृदंग आदि वाद्यका माङ्गलिक ध्वनिका बिच यी श्लोक पढेर जगाउनु पर्दछ ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठगोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते ।
त्वयि सुप्ते जगन्नाथ जगत् सुप्तमिदं भवेत् ।।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वाराह दंष्ट्रोद्धृत–वसुन्धरे ।
हिरण्याक्षप्राणघातिन्त्रैलोक्येमङ्गलम्कुरु ।।
यसै सन्दर्भमा जालन्धर नामक असुरकी पत्नी वृन्दा पतिव्रता स्त्री थिइन् । उनलाई भगवान् शिवको आशीर्वाद प्राप्त थियो जबसम्म उनको पतिव्रता व्रत भङ्ग हुँदैन उनको पति जालन्धर जीवित रहनेछ । जालन्धर पत्नीको पतिव्रतको प्रभावले विष्णुसित धेरै वर्षसम्म युद्धरत रह्यो तर पराजित भएन, अनि भगवान् विष्णुले जालन्धरको वेश धारण गरी वृन्दाका कक्षमा प्रवेश गरे तर उनलाई वृन्दाले चिन्न सकिनन् र उनको पतिव्रत भङ्ग भयो । वृन्दाको पतिव्रत भङ्ग भएपछि जालन्धर मारियो । विष्णुले वृन्दासित छद्मवेशद्वारा छल गरेको जब सत्य कुरो चाल पाइन, तिनले विष्णुलाई श्राप दिइन् । वृन्दाको श्रापबाट विष्णु पत्थर भए र उनी शालिग्रामका रूपमा परिवर्तित भए । विष्णुले आफूले गरेको गल्तीलाई स्वीकार गरे र त्यसै बेला त्यहाँ प्रकट भएर वृन्दासित भने तिम्रो शरीर गण्डकी नदीका रूपमा रहने छ तथा केश तुलसीका रूपमा पूजित हुनेछ । तिमी सदैव मेरा शिरमा शोभायमान रहने छौ एवं लक्ष्मीसरह मेरा निम्ति प्रिय रहने छौ, तिमीलाई हरिप्रिया नामले पनि चिनिने छ । कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन भगवान् शालिग्राम र तुलसीको विवाह गराउनाले कन्यादान गरे सरह फल प्राप्त हुन्छ र व्यक्तिलाई विष्णु भगवानसरह प्रसन्नता प्राप्त हुन्छ ।
हरिबोधनी एकादशीको दिनमा नेपालका विभिन्न धार्मिक स्थलहरुमा मेला लाग्ने गर्छ । यस दिन सुनसरीको बराह क्षेत्र र काठमाडौँको बुढानीलकण्ठ लगायत उपत्यकाका चार दिशामा रहेका चार नारायण मन्दिर चाँगुनारायण, विशङ्खुनारायण, इचङ्गुनारयण र शेष नारायणमा विशेष मेला लाग्छन् ।
रातोपाटीबाट
मकवानपुर । हिन्दु नेपालीहरुले मुख्य पर्वको रुपमा मनाउँदै आएको यमपञ्चक सुरु भइसकेको छ । यमपञ्चक सुरु हुनुभन्दा साता अगाडि नै विद्युतीय झिलिमिली बत्तिले शहरी बस्ति झलमल्ल छन् । शहर उन्मुख बजारमा पनि झिलिमिली बत्तिको उत्तिकै प्रभाव छ ।
घर घरमा लक्ष्मी पूजाको तयारी चल्दैछ । तर तिहारमा जुन रौनकता विगतमा देखिन्थ्यो त्यो विस्तारै हराउँदै गएको छ । यो वर्ष प्राकृतिक प्रकोपको कारण देशमा पीडा थपिएकोले यथार्थ एकातिर छ । तर गाँउघरको पर्वको मौलिकता पनि हराउँदो छ । “दशैं तिहार आउन लाग्यो भन्ने बितिकै बाबियो, बाँसको लिङ्गो, कमेरो माटोको खोजि सुरु हुन्थ्यो अहिले तिनीहरुको वास्तै हुदैन” मकवानपुरगढी ५ का लक्ष्मण घिमिरेले भन्नुभयो “अब ढुङ्गामाटोको घरहरु नै भेट्न गाह्रो छ।”
अहिलेको पुस्तालाई कमेरो माटो खोज्ने, खन्ने र आसार्ने बारे जानकारी नै छैन । कमेरो माटो संकलन गर्न जमिन मूनि धेरै तलसम्म खाल्डो खन्नुपर्दा यो जोखिमपूर्ण पनि हुने गरेको उहाँको अनुभव छ । माटो खन्न खाल्डोभित्र पसेको बेलामा माटो भासिएर कतिको ज्यान जाने गरेले यो उच्च जोखिमको काम हो । त्यो भन्दा अहिले बजारमा पाइने रङहरु नै उपयोगि मान्नुहुन्छ उहाँ।
उबेलाको रमाइलो यस्तो थियो घिमिरे स्मरण गनुहुन्छ, “कमेरो र रातो माटोले घरको भित्तामा पोतिन्थो, विभिन्न चित्रहरु बनाएर काला भरिन्थ्यो, झ्याल ढोकाहरुमा ब्याट्रीको कालो धुललाई पानी र तेल मिसाएर फिटेर लगाउँथ्यौ अनि त घर त चिटिक्कै हुन्थ्यो ।”
कतैकतै कालो माटोले पनि घरको पिढीका भित्ताहरुमा थप आकर्षण र कला थपिने गरिएको उहाँ स्मरण गर्नुहुन्छ। अहिले उबेला जस्तो विभिन्न रङको माटोले घर पोत्ने रङ्ग्याउने चलन हराउँदै गए ।
हाल शहरका मात्रै हैन ग्रामिण घरहरु पनि सिमेन्टलगाएर बनाउने र चुन तथा आधुनिक रङको प्रयोग प्रचलन बढेको छ । यसैले गाउँघरमा दशैँ तिहारसँग जोडिएको माटोले घर रङ््ग्याउने चलन पनि हराउँदै गएको हो ।
माटोको जोडाइ र लिपपोत गरी बनाइएको घरमा विभिन्न रङका माटो प्रयोग गरी हुन्थ्यो घरको लिप पोतपछि दशै तिहार जस्ता पर्वको झल्को आउँथ्यो । घर लिपपोत गर्न घरदेखि घण्टौं लामो यात्रा गरेर वन, खोल्सी तथा डाँडापाखाबाट सेतो माटो (कमेरो) खोजेर ल्याउने र परिवारका सदस्य मिलेर लिपपोत गर्ने चलन अहिले भने क्रमशः हराउँदो छ ।
पछिल्लो समय आधुनिक सामग्रीको प्रयोगले घर सफा र आकर्षक बनाउन सहज भए पनि परम्परागत कमेरो लगाउने चलनसँग जोडिएको मौलिकता भने लोप हुँदै गएको छ । नयाँ पुस्ताले लिपपोत र कमेरो लगाउने घर निर्माणको अभ्याससँगै पुरानो शैलीको यस्ता परम्परागत चलन तथा अनुभव समेत ओझेलमा पर्दै गएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका १८ फुर्केचौरका ज्वाला पराजुली बताउँहुन्छ ।
अहिले घरहरु सिमेन्ट जडित हुने तथा बजारमा सहजै पाइने चुन तथा अन्य रङ प्रयोग गर्न थालिएपछि माटो खोज्नुपर्ने झन्झटै हटेको उहाँ पराजुली बताउँछन् । गाउँघरमा भएका माटो जडित घरहरुमा समेत बजारिया रङ नै प्रयोग गर्ने गरेकोले समेत माटोको प्रयोग कथा जस्तै बनेको छ ।
माटोको घरघर सितल हुन्थे, वातानुकुलित हुन्थे, अहिले कङ्क्रिटको निर्माणले तापक्रम समेत बढाएको छ । मकवानपुर भिमफेदी गाउँपालिका नामटारका इन्द्र बर्तौला भन्नुहुन्छ “सजिलोको लागि बनेका आवासहरुले विस्तारै मौलिकता पनि गुमाउँदै छन् ।”
समयसँगै घर निर्माणको शैली, मानिसको जीवनशैली र बजारमा उपलब्ध सामग्रीमा आएको परिवर्तनले पनि परम्परागत लिपपोत गर्ने अभ्यास हराउँदै गएको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
कमेरो लगाउने चलन केवल घर सजाउने माध्यममात्र नभई गाउँघरको संस्कृति, सामुदायिक एकता, सहकार्य, श्रम र पारिवारिक उत्साहसँग पनि जोडिएको परम्परा थियो । अब पहिले जस्तो एकअर्काको सुखदुखमा साथ दिनेहरु समेत कमै भेटिन्छन् हेटौंडा १८ सुकौराकी समित्रा पुडासैनी भन्नुहुन्छ “सामाजिक सञ्जालले वास्ताविका छिमेकी÷समाज, परिवारभित्रै समेत आपसी चासो कम गरेको छ।”
हराउँदै परम्परागत पिङहरू
पर्वहरुको आफ्नै मौलिक, सांस्कृतिक छ, यसको आफ्नै सामाजिक महत्व छ। दशैँ भन्नेबित्तिकै गाउँघरमा हालिने लिङ्गे पिङ र रोटे पिङको सम्झना सबैभन्दा पहिले आउँछ। तर पछिल्लो समय यो पनि हराउँदै छन् ।
प्रविधि, व्यस्त जीवन शैली र शहरीया रहनसहनले सामाजिक जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनसँगै लिङ्गे पिङहरु पनि हराउँदै छन् । गाउँघरमा सबै मिलेर बाबियो खोज्ने, लठ्ठा बाट्ने र बाँस खोज्ने पिङ हाल्ने फुर्सद अब छैन । पर्यटकीय स्थलहरुमा व्यवसायीक दृष्टिकोणमा सिमित छन् अहिले पिङहरु । गाउँघरमा पीङ देख्नै मुस्किल छ अचेल ।
बर्तौला भन्नुहुन्छ “रोटे पिङको झन् इतिहास नै खोज्न पर्ने भैसक्यो ।” डोरी र काठका ठूला खाम्बाहरू प्रयोग गरेर घुमाउने तरिकाले बनाइने रोटे पिङ निर्माण गर्न निकै सीप, धेरै मानिसहरूको श्रम तथा ठुलै खर्च आवश्यक हुन्छ । काठको अभाव, निर्माण गर्ने पुराना कालीगडहरूको कमी र आधुनिक मनोरञ्जनका साधनका कारण यो लगभग पूर्ण रूपमा लोप भइसकेको छ। लिङ्गे पिङ बाँसका चारवटा अग्ला लिङगा गाडेर बाबियो वा सनपाटको लठ्ठा (डोरी) बाटेर लिङ्गे पिङ हालिन्छ। दशैँ तिहारमा “एकपटक भए पनि भुइँ छाड्नुपर्छ, मरेपछि स्वर्ग पुगिन्छ भन्दै पिङ खेलिथ्यो” सुमित्रा भन्नुहुन्छ । अब त्यो जनविश्वास पनि रहेन । तर पछिल्लो समय बाँस र बाबियोको डोरीको सट्टा सुतली, प्लाष्टिक वा नायलोनको डोरी प्रयोग हुन थालेको छ ।
मौलिकतासँगै के हराए
दशैंमा माटोले घर लिपपोतमा गरिने कला र पिङ मात्रै हराएका छैनन् । यो सँग जोडिएका कला र परम्परा पनि हराउँदो छन् । प्रकृतिसँगको निकटता हराउँदो छ । ग्रामिण हस्तकलाहरु लोक हुँदैछन् । पिङमा प्रयोग हुने बाँस, बाबियो, डोरी र काठ सबै प्रकृतिका उपज हुन् । पिङमा मच्चिनुलाई धर्ती र आकाशबीचको सन्तुलन तथा प्रकृतिप्रतिको आभार व्यक्त गर्ने तरिका मानिने सस्कृतविद रामचन्द्र आचार्य फुर्सदी बताउनुहुन्छ।
लिङगे वा रोटे पिङ एक्लै बनाउन संभव हुदैन। बाबियो काट्ने, डोरी बाट्ने, बाँस काट्ने र ठड्याउने कार्यमा सिङ्गो चौतारी वा गाउँका मानिसहरू जुट्थे। यसले नेपाली समाजको श्रमदान र अर्मपर्म सामुहिकताको संस्कृतिलाई बलियो बनाउँथ्यो। यो परम्पारा पनि हराउँदो छ ।
दशैँ, तिहारमा घर फर्किएका परदेशी, गाउँले र आफन्तहरू पिङ खेल्ने बहानामा एकै ठाउँमा भेला हुन्थे। यसले मनमुटाव बिर्साएर सामाजिक एकता र सद्भाव अभिवृद्धि गथ्र्यो, त्यो पनि हराउँदो छ ।
काठका ठूला चक्रहरूलाई काठकै किला र चुकुलका भरमा अड्याएर घुमाउने रोटे पिङ र चारवटा बाँसको सन्तुलन मिलाएर उभ्याइने लिङ्गे पिङ नेपाली पुर्खाको मौलिक प्रविधिका उत्कृष्ट नमुना हुन्। अब गुमाउँदै छ गाउँले ।
वातावरणमैत्री सामग्री (बाँस, काठ, बाबियो) को प्रयोगले हाम्रो प्राचीन जीवनशैली प्रकृतिको प्रतिकूल नभई अनुकूल थियो भन्ने प्रमाण दिन्छ। “दशैं तथा तिहारको पिङ र लिपपोत परम्पारा लोप हुनु भनेको माटो, काठ वा बाँसको ढाँचा हराउनु मात्र होइन, यससँगै जोडिएको रैथाने सीप, सामूहिक श्रमको भावना, सामाजिक एकता र मौलिक पहिचान हराउँदै जानु हो” आचार्य भन्छन् ।
देउसी भैलोको लागि समय सिमा
चाडपर्वको समय हुनसक्ने आपाराधिक घटनाहरुलाई मध्ये जनर गर्दै जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरले रातको समयमा ढीलोसम्म देउसी भैलो खोल्न रोक लगाएको छ ।
रातको समयमा शान्ति सुरक्षामा प्रतिकुल असर नहोस् भनेर राती ९ बजेभन्दापछि देउसी भैलो खेल्न मनाही गरिएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी वसन्त अधिकारीले बताउनु भयो । संस्थागत रुपमा र दिउँसोको समयत अग्रीम पत्रचार गरेर आयोजना गरिने देउसी भैलो कार्यक्रमलाई भने प्रशासनले रोक लगाएको छैन ।
मकवानपुर प्रहरी प्रशासनले चाडपर्व सुरक्षा योजना अन्तरगत सवारी जाँचलाई कडाइ गरेको छ । लागु औषध ओसारपसार तथा प्रतिबन्धित पटाकाहरुमाथि निगरानी बढाएको प्रशासनले बताएको छ ।
बिहीबार बागमती प्रदेशको मुख्यमन्त्री नियुक्त हुनुभएको किरण थापा मगरको जीवन छोटो चर्चा
मुख्यमन्त्री किरण थापा मगरको जन्म वि.सं. २०३३ साल भदौ १४ गते भक्तपुरको सूर्यविनायक नगरपालिका–८ मा भएको हो। उहाँका पिता भैरवबहादुर थापा मगर र माता ललिता थापा मगर हुनुहुन्छ। सामान्य पारिवारिक पृष्ठभूमिमा जन्मिनुभएका मुख्यमन्त्री थापा मगर वि.सं. २०४७ सालदेखि नै राजनीति तथा सामाजिक सेवामा निरन्तर सक्रिय हुनुहुन्छ। उहाँको शैक्षिक योग्यता आइए तहसम्मको रहेको छ।
राजनीतिक तथा नेतृत्व अनुभव
मुख्यमन्त्री किरण थापा मगर नेकपा (एमाले) को भक्तपुर जिल्ला कमिटी सदस्य हुँदै हाल जिल्ला कमिटी उपाध्यक्षको जिम्मेवारीमा हुनुहुन्छ। उहाँ वि.सं. २०७४ सालमा सूर्यविनायक नगरपालिका–८ को वडाध्यक्षमा निर्वाचित हुनुभएको थियो। वडाध्यक्षको कार्यकालमा उहाँले सूर्यविनायक नगरपालिकाको सामाजिक विकास समितिको संयोजकको जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गर्नुभएको थियो। वि.सं. २०७९ सालमा भक्तपुर निर्वाचन क्षेत्र नं. २ (१) बाट प्रदेश सभा सदस्यमा निर्वाचित हुनुभएको हो।
उहाँले वि.सं. २०८१ साल साउन ९ गतेदेखि २०८३ साल असारसम्म बागमती प्रदेशको स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा दुईपटक जिम्मेवारी सम्हाल्नुभएको थियो। जनप्रतिनिधि तथा मन्त्रीका रूपमा उहाँले स्वास्थ्य, सामाजिक विकास, युवा तथा रोजगारीका क्षेत्रमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ।
सामाजिक सेवा तथा संघसंस्थामा संलग्नता
मुख्यमन्त्री थापा मगर सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय हुनुहुन्छ। केदारनाथको शिर डोलेश्वर महादेव मन्दिर संरक्षण समितिमा सचिव, उपाध्यक्ष हुँदै कार्यवाहक अध्यक्षसम्मको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभएको उहाँ विभिन्न सामाजिक तथा धार्मिक संस्थामार्फत समुदायसँग निरन्तर जोडिनुभएको छ।
उहाँ नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको एस्कर सदस्य हुनुका साथै नेपाल रेडक्रस सोसाइटी सिपाडोल उपशाखाको सभापति पदमा तीन कार्यकाल र नेपाल रेडक्रस सोसाइटी भक्तपुर शाखाको उपसभापति पदमा दुई कार्यकाल रहनुभएको छ। त्यस्तै, नेपाल तेक्वान्दो संघ बागमती प्रदेशको कोषाध्यक्ष, सूर्यविनायक उद्योग वाणिज्य संघको अध्यक्ष तथा विभिन्न खेलकुद र युवा क्लबहरूको संरक्षकका रूपमा समेत उहाँले जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुभएको छ।
उहाँ सिपाडोल क्षेत्र परोपकार समाज, सूर्यविनायक नगरपालिका–८, सिपाडोलका संरक्षक तथा आफ्नो घर आश्रम, सूर्यविनायक नगरपालिका–८, सिपाडोलका विशेष संरक्षकका रूपमा सामाजिक सेवामा संलग्न हुनुहुन्छ।
रोजगारी तथा आर्थिक योगदान
निजी व्यवसायमार्फत मुख्यमन्त्री थापा मगरले ५०० भन्दा बढी नेपाली नागरिकलाई प्रत्यक्ष रोजगारीको अवसर उपलब्ध गराइरहनु भएको छ। उहाँ युवा स्वरोजगारका लागि तालिम, सहजीकरण तथा लगानी प्रवर्धनका क्षेत्रमा समेत सक्रिय रहँदै आउनुभएको छ।
वडाध्यक्षका रूपमा कार्यरत रहँदा उहाँले आफूलाई प्राप्त हुने सरकारी भत्ता, पेट्रोल, फोनलगायतका सेवा–सुविधा नलिई सार्वजनिक सेवामा उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। वडाबाट प्राप्त सेवा–सुविधाबाट बचत भएको रकमसमेत सामाजिक हितमा प्रयोग गर्दै उहाँले १५ लाख बराबरको अक्षय कोष स्थापना गर्नुभएको थियो। उक्त अक्षय कोष हाल ४० लाख पुगेको छ।
विपद् तथा महामारीका समयमा नेतृत्व
मुख्यमन्त्री थापा मगरले विभिन्न विपद्का समयमा अग्रपंक्तिमा रहेर उद्धार तथा राहत कार्यमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ। वि.सं. २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्प तथा वि.सं. २०७५ सालको हनुमन्ते बाढीका क्रममा उहाँ उद्धार तथा राहत कार्यमा अग्रपंक्तिमा खटिनुभएको थियो।
कोरोना महामारीका समयमा समेत उहाँले संक्रमित तथा प्रभावित नागरिकको सहयोगमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो। निःशुल्क पीसीआर परीक्षणको व्यवस्था तथा समन्वयमा सक्रिय रहनुभएका उहाँले संक्रमितहरूका लागि घरमै अक्सिजन तथा औषधि पुर्याउने, टोल–टोलमा स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वयंसेवक परिचालन गर्ने र १०० शैयाको क्वारेन्टाइन स्थापना गर्ने कार्यमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो। त्यस्तै, अलपत्र परेका तथा घर फर्किन चाहने श्रमिकहरूका लागि यातायातको व्यवस्थासमेत मिलाउनुभएको थियो।
सामान्य पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट सामाजिक सेवा हुँदै सक्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्नुभएका किरण थापा मगरले स्थानीय तहको नेतृत्वदेखि प्रदेश सभा सदस्य तथा प्रदेश सरकारको मन्त्रीसम्मको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आउनुभएको छ। जनप्रतिनिधिका रूपमा स्थानीय विकास, सामाजिक सेवा, स्वास्थ्य तथा विपद् व्यवस्थापनका क्षेत्रमा सक्रिय रहनुभएका उहाँले विभिन्न सामाजिक संघसंस्थाको नेतृत्वमार्फत समेत समुदायसँग नजिक रहेर काम गर्दै आउनुभएको छ। राजनीतिक तथा सामाजिक यात्रामा प्राप्त अनुभवलाई प्रदेशको विकास, जनसेवा र सामाजिक रूपान्तरणमा उपयोग गर्ने उहाँको प्रयास निरन्तर रहँदै आएको छ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेश प्रमुख दीपक प्रसाद देवकोटाले शक्तिशाली राष्ट्र भवनले नभई मानवताको सम्मानले बन्ने बताउनु भएको छ ।
‘समृद्ध समाज भौतिक पूर्वाधारले होइन, न्यायले चिनिन्छ, सभ्य देश त्यो हो, जहाँ सबैभन्दा कमजोर नागरिकले पनि आफू सुरक्षित महसुस गर्छ’ प्रदेश प्रमुख देवकोटाले भन्नुभयो ।
जीवन मर्यादा समानता र स्वतन्त्रताको अधिकार दीगो शान्ति र समृद्धिको आधार भन्ने नाराका साथ राष्ट्रिय मानव अधिकारको २६ औ बार्षिक उत्सव विशेष कार्यक्रममा उहाँले यस्तो बताउनुभएको हो ।
आयोग बागमती प्रदेशले आयोजना गरेको बार्षिकोत्सव कार्यक्रममा बागमती प्रदेश प्रमुख देवकोटाकोले मानव अधिकार प्रत्येक मानवको जन्मसिद्ध अधिकार भएकोले कुनै व्यक्ति शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत कुराहरूबाट वञ्चित हुन नहुने बताउनुभयो ।
‘कुनै महिला हिंसाको शिकार हुन्छिन्, कुनै नागरिक अन्यायमा पर्छ, कुनै व्यक्ति फरक पृष्ठभुमि भएकै कारणले विभेदको शिकार हुन्छ, त्यतिबेला केवल एउटा व्यक्ति पीडित हुँदैन,पुरै राष्ट्रको आत्मा आहत हुन्छ’ देवकोटाले भन्नुभयो ।
राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले विगत २६ वर्षदेखि पीडाको आवाज सुन्ने, अन्यायको विरुद्ध उभिने र मानवताको पक्षमा दृढतापूर्वक बोल्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै आएकोमा देवकोटाले आयोगप्रती आभार व्यक्त गर्नुभयो ।
‘आयोग केवल एउटा संवैधानिक निकाय होइन, यो नागरिकको आशा र न्यायप्रतिको विश्वासको प्रतीक हो’ उहाँले भन्नुभयो। विश्व तीव्र परिवर्तनको यात्रामा रहेको उल्लेख गर्दै उहाँले भन्नुभयो ‘विकास तीव्र छ, तर मानव संवेदनशीलता कमजोर हुँदै गएको चुनौती पनि हामीसामु छ ।’
सामाजिक संजाल र एआइको प्रयोग बढेसङ्गै मानव अधिकार हननका रूप फेरिने र दायरा बढ्ने जोखिम बढेको उहाँको धारण थियो । ‘यस्तो अवस्थामा मानव अधिकारको रक्षा गर्नु भनेको केवल कानुन पालन गर्नु होइन, मानवता जोगाउनु हो’ उहाँले भन्नुभयो।
आयोगको बागमती प्रदेश कार्यालयम आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा हालसम्म नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार अन्तरगत ८ वटा, आर्थिक समाजिक तथा साँस्कृतिक अधिकारमा ४ वटा, यातना तथा क्रुर अमानवीय व्यवहार विरुद्धको अधिकारमा १ वटा, बाल अधिकार सम्बन्धी १, महिला अधिकार १, आप्रवासी कामदारहरुको अधिकारमा १, ज्येष्ठ नागरिकको अधिकारमा २, आदिवासी जनजातिको अधिकारमा १ वटा उजुरी गरी जम्मा १९ वटा उजुरी दर्ता भई अनुसन्धानको क्रममा रहेको आयोगका निमित्त प्रमुख चन्द्रकान्त चापागाँईले बताउनुभयो।
आयोगको यस बागमति प्रदेश कार्यालयमा मौजुदा उजुरी ५२० र यस वर्षको १९ उजुरीहरुसमेत गरी ५३९ उजुरी रहेको उहाँले बताउँनु भयो । आयोगका अनुसार यो अवधिमा विविध सवालमा आयोगमा आउने ६६ जना सेवाग्राहीहरुलाई परामर्श प्रदान गरि पठाइएको छ । जसमा ४६ जना पुरुष र १९ जना महिला साथै १ जना यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यकका रहेका थिए ।
त्यसैगरी २ जना महिला र १ जना बालकलाई स्थानिय प्रहरी प्रशासन एवम् संञ्चारकर्मी तथा अधिकारको क्षेत्रमा कृयाशिल संस्था समेत सँगको समन्वय तथा सहकार्यमा निजहरुकै घरमा पूनःस्थापित गराउने कार्य भएको छ ।
कार्यक्रममा सामाजिक विकास मन्त्रालयका सचिब खुबिराम अधिकारीले मानव अधिकारको लागि प्रदेश सरकार सदा प्रतिबद्ध रहेको बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा आन्तरिक मामिला सचिब कृष्ण बहादुर शाहि, गैसस मकवानपुर अध्यक्ष रमिला सापकोटालगायत विभिन्न सामाजिक संस्थाको प्रमुख तथा प्रतिनिधिको उपस्थिति रहेको मानव अधिकार अधिकृत कृष्णप्रसाद मिश्रले बताउनुभयो ।
बिहानको कलिलो घामको किरणसँगै जब गाडीले हेटौंडाकाे मुख्य बजार छाडेर महेन्द्र राजमार्गलाई समात्यो, मेरो मनमा एउटा छुट्टै किसिमकाे उत्सुकता र कम्पन सुरु भइसकेको थियो । हेटौंडाको हरियाली र सफा सडकलाई पृष्ठभूमिमा छाड्दै बस पश्चिम दिशमा अगाडी बढ्दै जाँदा मनमा रोमाञ्चक यात्राको खाका कोरिदै थियो ।
यो गर्मी मौसममा हामी जादैं गरेकाे गन्तव्य कस्तो होला ? बाटाे र त्यहाँकाे भूगोल कस्तो देखिएला ? रातीकाे वातावरण कस्तो हाेला? एक निन्द्रा सुत्न सहजता छ कि छैन? यी र यस्तै प्रश्नहरूको ज्वारभाटा मनमा खेलाउँदै नटेकिएकाे र प्रत्यक्ष नदेखिएकाे भूगोलतर्फ अगाडि बढिरहेका थियौं । गत दशैं तिहार पछिकाे एक समय वर्षकाे एक पटक स्फुर्तीकाे लागि समेत भ्रमणमा जानु पर्ने कुरो भएकाे थियो अफिसका सहकर्मीहरुसँग । भ्रमण जान उपयुक्त समय असोज कार्तिक मंसिर भए पनि ती समय आ-आफ्नै काम विशेषले हिड्न मिलिरहेकाे थिएन । जान त जाने कता जाने ? कसैले राखेकाे जिज्ञासामा मैले फ्याट्टै बाेलेकाे थिए पश्चिम नेपाल । अनि स्थान पछि तोक्ने गरी दिशा मात्रै फिक्स भएको थियो ।

हरेक यात्रा केवल एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्नु मात्र होइन, बरु आफैँभित्रको एउटा नयाँ पाटोलाई ब्युँझाउनु पनि हो भन्ने लागेर नै नपुगेकाे स्थानलाई नै गन्तव्य बनाउने निधो गरिएकाे थियाे मनले । लामो समयदेखिको योजना र पर्खाइपछि अन्ततः त्यो दिन आएको थियो । म माेवाइलकाे नोट प्याडमा भ्रमणकाे अनुभव र देखिएका स्थानकाे बर्णन शब्दमा उतार्न तम्तयार थिएँ । २०८३ साल जेठ १ गते शुक्रबार, हामीले तय गरेकाे यात्राको मिति । यस अघि बैशाख महिनाकाे ३० गतेलाई लेखिएकाे मितिलाई अफिसकाे कामकाे चापले मैले नै जेठ १ काे लागि सारेकाे थिए ।
घरको चौखट काट्नु भनेको भूगोल बदल्नु मात्र होइन, सोचको क्षितिज फराकिलो पार्नु पनि हो । जब गाडीको चक्का निरन्तर महेन्द्र राजमार्गमा गुडिरह्यो लाग्थ्यो हाम्रा दैनिक जिम्मेवारी र तनावहरू धेरै पछाडि छुट्दै छन् । यात्राको सुरुवाती क्षण सधैँ अलिकति डर र धेरै उत्सुकताको अनौठो मिश्रण हुन्छ । नौलो ठाउँ, अपरिचित अनुहारहरू र कहिल्यै नदेखेको प्राकृतिक छटालाई आँखामा कैद गर्ने अभिलाषा बोकेर सुरु भएको यो यात्रा मेरो जीवनको डायरीमा एउटा सुनौलो पाना बन्ने कुरामा ढुक्क थिएँ । जेठ १ गते शुक्रबार विहान हामीले चडेकाे बसले पश्चिम दिशाकाे यात्रा सुरु गर्दा समेत यात्रामा सहभागी अधिकांशलाई कहाँसम्मकाे यात्रा भन्ने नै थाहा थिएन । सुपा देउराली जाने चै सबैलाई भनिएकाे थियो तर अन्य स्थानका बारेमा म लगायत केही र चालकलाई थाहा थियो ।
म हिड्न ज्यादै रुचाउने भए पनि धेरै कुराकाे चाँजाेपाँजाे नमिलाई यात्रामा सहभागी हुन समस्या हुने भएकाेले समेत ३ दिनकाे यात्रामा २ दिन सार्वजनिक विदाकाे समय तय गरिएकाे थियो । जेठ १ देखि ३ गतेसम्मकाे यात्रा बुटबट कटेर पश्चिम नलागेकाे मलाई अनौठो र उत्सुकता लाग्नु स्वाभाविक मानेकाे थिए । बसवालासँग कुरो पक्का गर्दा नै भैरहवा हुदै लुम्विनि कपिलवस्तु गोरुसिंङ्गे निस्केर जादा सजिलो हुने बताएका थिए । साेही अनुसार रोड परमिड लिइएकाे थियो । बुटवलबाट महेन्द्र राजमार्गकाे मर्मत कार्य भइरहेकाेले केही अवरोध हुने र समय समेत बढी लाग्ने भएकाेले त्यो रुट समाउने निधो गरिएकाे थियो । तर मलाई बुटवल हुँदै गए पनि भैरहवा हुँदै गए पनि दुबै नयाँ थियाे ।
मकवानपुरलाई छोडेर चितवन पूर्वी नवलपरासी पश्चिम नवलपरासी भैरहवा हुँदै लुम्विनी पुग्दा दिउँसोकाे ३ बजेकाे थियो । विहानकाे खाना नारायणी नदीकाे पुल तरेर केही पश्चिम लागेपछि थुम्सीमा लियौं । यात्रा अवधीमा बसमा यात्रा गर्दै सबै गर्दा २८ जना थियौं । संख्या धेरै भएकाेले खाना अर्डर गरेकाे ३० मिनेट पछि मात्रै पालो आएकाे थियो । राजमार्गका हाेटलहरु प्रायः राम्रो खानेकुरा दिदैनन् भन्ने भएर नै केही सफा सुग्घर र राम्राे खाना पाइने भएकाेले पनि ३० मिनेट खास बढी समय थिएन तर विहानकाे ११ वजिसकेकाेले समेत हामीलाई हतार भने भएकाे थियो ।
यो केवल एउटा यात्रा थिएन, बरु तराईको समथर मैदानदेखि भित्री मधेस, बुद्धको पावन भूमि, र महाभारत शृङ्खलाका पहाडी घुम्तीहरू छिचोल्दै तालहरूको सहर पोखरासम्म पुग्ने एउटा भौगोलिक उत्सव थियो । चितवनको जङ्गल, नवलपरासी र भैरहवाको तातो हावा, कपिलवस्तुको इतिहास, अनि अर्घाखाँची, गुल्मी, पाल्पा र स्याङ्जाका भिराला पाखाहरू हुँदै पोखरा र तनहुँसम्मको यो लामो मार्गले मलाई फरक भूगोल, संस्कृति र मान्छेसँग साक्षात्कार गराउनेवाला थाहा पाउँदा कताकता एउटा मीठो छटपटी र उत्साह जागिरहेको थियो । बुटवल हुँदै पोखरासम्मकाे बाटो विल्कुल नयाँ थियाे मेरा लागि । यात्राका कतिपय यात्रीहरु समेत म जस्तै रहेछन् भन्दै हुनुहुन्थ्यो ।

लाहुरे टाँसेकाे भीर सुपा अर्घाखाची
नारायणी नदी पार गरेर बर्दघाट सुनवल भैरहवा र बुद्धको क्रिडास्थल कपिलवस्तुको समथर भूमिसम्म यात्रा एउटा लयमा बगिरहेको थियो । दाउन्नेकाे उकालोमा केही बेर जाममा परियो, बाटो निर्माण भइरहेकाे कारण । तराईको न्यानो आतिथ्य र ऐतिहासिक सुगन्धलाई मनमा संग्रहित गर्दै जब गाडी कपिलवस्तुकाे गोरुसिंङ्गे भन्दा केही उत्तरबाट अर्घाखाँचीकाे पहाडी उकालोतिर मोडियो, मौसम र दृश्य दुवै बदलिए । तराईको गर्मीलाई शीतलतामा बदल्दै अर्घाखाचीका पहाडी गाउँहरूले हाम्रो स्वागत गरे । पहाडका यी फेरिने घुम्तीहरू पार गर्दै गर्दा हाम्रो पहिलो गन्तव्य सुपा देउराली मलाई गन्तव्यमा पुग्नुअगावै मन्त्रमुग्ध बनाइसकेकाे थिए ।
हेटौंडाबाट सुरु भएको यो यात्रा मेरो जीवनको एउटा सबैभन्दा लामो र विविधताले भरिएको क्षण थियो । चितवनको जैविक विविधता र लुम्बिनी क्षेत्रको आध्यात्मिक शान्तिले मनलाई एउटा छुट्टै ऊर्जा दिइसकेको थियो । तर यात्रा त्यतिमा मात्र सीमित कहाँ थियो र? पहाडकाे नागवेली सडकलाई पछाडी पार्नै अर्घाखाँचीको सुपा देउराली पुग्दा साझँकाे ७ बजेकाे थियो । गोरुसिंङ्गेबाटै बेलुकाकाे लागि केही सामान किनेर लाने भनिएकाेले त्यहाँ करिव ४५ मिनेट अलमल गरियो । अनी उज्यालो हुँदै सुपा पुग्ने हाम्राे योजना पुरा भएकाे थिएन ।
जेठ २ गते विहान । ६ बजे उठेर नित्यकर्म गर्दै मन्दिर तर्फ प्रस्तान गर्दा ६ः३० बजेकाे थियो । बसेकाे स्थानबाट करिब ५ मिनेटकाे हिडाइमा पुगिने सुपा देउराली नपुग्दै केही वर केही माथि लाहुरे टासेकाे भिर रहेछ । गोरखाबाट घुम्न आउनु भएकाे जेष्ठ नागरिकले चिनाइदिनु भएपछि श्रीराम दाहाल सर र मा करिब १० मिनेटकाे सिढीबाट भिरमै पुग्ने भनेर उकालियौं । त्यो भिर भन्दा केही तल लाहुरेकाे पूर्ण कदकाे शालिक सलाम गरेकाे मुद्रामा लाहुरेकाे पहिरनमै राखिएकाे रहेछ ।
एक युवकले आफू मनले चिताएको कुरा लाहुरे हुन सुपा देउराली देवीलाई भाकल गरेका थिए रे । मनोकामना पुरा भएपछि बिदामा घर फर्कँदा भाकल नचढाई देवीको बाटो छली भाग्न खोज्दा ती युवकको मृत्यु भएछ। देवीले भाकल गर्ने तर आफ्नो वेवास्ता गर्ने लाहुर लाई भिरमा टाँसिदिएको किम्बदन्ती रहेको हाेटल व्यवसायी विष्णु घिमिरे बताउँछन्। अहिले पनि उक्त भिर यथावत् रहेको छ। जुन लाहुरे टाँसिएको भिरको नामले प्रसिद्ध रहेको छ।

सुपा देउराली
सुपा देउराली झण्डै ४,५०० फिटको उचाइमा अवस्थित अर्घाखाँची जिल्लाको मध्यभागमा अवस्थित देवीस्थल हो। त्यस मार्गमा आवतजावत गर्ने धर्मात्माहरूको इच्छा पूरा गराइदिने सुपादेवी स्थानीय क्षेत्रमा आस्थाकी प्रतीक मानिन्छिन्। यो देवी मन्दिर सन्धिखर्क गोरुसिङ्गे राजमार्गस्थित सुपाखोलाको पश्चिम पाउमा अवस्थित छ । नरपानी र फलामे दुवै अग्ला महाभारतको बीच अधिक उचाइको भञ्ज्याङमा अवस्थित सुपा मन्दिर कहालीलाग्दो भीमकाय खोंचमा रहेको छ। सयौं फिटमाथिबाट मन्दिरको पूर्वमा खस्ने सुपा खोलाको आकर्षक प्राकृतिक छाँगोले प्रत्येक यात्रुको मन लोभ्याउँछ। तराइको सिरसिरे हावा यही सुपाको छेंडो भएर निरन्तर हिमालतर्फ बतासिने भएकोले सुपा देउराली सदावहार उच्च शिखर मानिन्छ। दुईटा फूल र ढुङ्गो चढाएर देउरालीप्रतिको सद्भाव दर्शाउने बटुवाहरूको सनातन परम्परा अझै छ।
जेठ २ गते विहान ७ बजे सुपा बाट हिड्यौ पाल्पाकाे लागि अनि भनियो सबैलाई अब पाल्पा स्याङ्जा हुदैं पोखरा बास वस्न पुगिनेछ । यस अघि सुपा पछि कता जाने हाेला भन्दै अलमल परेका साथीहरु समेत एक छिन छक्क पर्नु भएकाे थियाे । आज विहानकाे खाना रिडीमा खाने भन्दै हुनुहुन्थो शिक्षक मुकुन्द न्यौपाने । राम्राे पाइन्छ त्यहाँ मेरो कौतुहलता उहाँले म एक पटक आइसकेकाेले भनेकाे भनेर मेटाउनु भो । गुल्मीकाे रिडी ठाँउकाे कुनै एका तिरकाे स्थान हाेला भन्दै रुरु क्षेत्र पुगिन्छ भन्ने सोच नै आएन मनमा । तर रिडी रुरु क्षेत्र त मैले गुल्मी पाल्पा र स्याङजाकाे त्रिवेणी भनेर स्कुलदेखि सामन्य ज्ञानमा पढ्दै आएकाे थिए ।
अर्घाखाचीकाे पाणिनी गाउँपालिका छोडेर गुल्मी जिल्ला प्रवेश गरेकाे केही समय मै रिडी आइपुग्यौ । त्यो बाटो कालिगण्डकी करिडोरकाे बाटो रहेछ । रिडीमा खाना खाने हाेटलमा कुरा गरेकाे तपाईहरु मन्दिर पुगेर आउँदा तयारी हुन्छ भनिएकाेले हामीले अर्डर गरेर त्यतै लाग्यौ त्यही पुगेपछि मात्रै मैले पढेकाे रिडीकाे रुरु क्षेत्र थाहा पाए । पाल्पा स्याङ्जा र गुल्मीकाे संगम देखेपछि । यो चै मेरो लागि सप्राइज नै थियो । मैले रिडीमा खाना खाएर पाल्पाकाे रानी महल घुम्ने र तानसेन हुँदै सिद्धार्थ राजमार्ग समाएर पोखरा जाने मात्रै सोचेकाे थिए ।
बाटो मै तिर्थ त्यो पनि नेपालकाे चार धार्मिक क्षेत्र (रुरु क्षेत्र, बराह क्षेत्र, पशुपति क्षेत्र र मुक्ति क्षेत्र) मध्येकाे एक रुरु क्षेत्र । मुक्ति क्षेत्र पुग्न बाँकी रहेकाे मनमनै भन्दै त्रिवेणीमा कालीमा पुगेर पानी चडायौ, मुख धोयौ, शिरमा पानी छर्कियौ र स्याङ्जा समेत पुगेर फर्कियौं । होटल आउँदा खाना तयारी भएकाेले खाना पछि पाल्पाकाे रानी महल तर्फ गुल्मीलाई छोडेर अगाडी बढ्यौ ।
रुरु क्षेत्र रिडी
रुरु क्षेत्र जसलाई रिडीको नामले समेत चिन्ने गरिन्छ, नेपालको रिडी खोला र कालीगण्डकी नदीको किनारमा अवस्थित एक धार्मिक र सांस्कृतिक स्थान हो। यो स्थानको बारेमा हिन्दू पुराण तथा शास्त्रहरूमा उल्लेख भएको पाइन्छ। यो धार्मिक क्षेत्र गुल्मी, पाल्पा र स्याङ्जा जिल्लाको सङ्गममा अवस्थित रहेको छ। हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ बराह पुराणमा यस स्थानको पौराणिक इतिहास र स्वस्थानी किताबमा यहाँ सतीदेवीको दन्त पतन भएको वर्णन गरिएको छ। नेपालमा रहेका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको चार वटा धार्मिक क्षेत्रहरू (रुरु क्षेत्र, बराह क्षेत्र, पशुपति क्षेत्र र मुक्ति क्षेत्र) मध्ये यो पनि एक हो। यो स्थानलाई नेपालको बनारस भनेर चिन्ने गरिन्छ। लेखक पर्सिवल ल्यान्डनले स्वयं अनुसन्धान गरि लेखेको पुस्तक ‘नेपाल’मा बनारसमा उपलब्ध सम्पूर्ण विशेषताहरू यो स्थानसँग मेल खाने भएकोले यो क्षेत्रलाई ‘नेपालको बनारस’ भनेर उल्लेख गरेका छन्। यो धार्मिक स्थल हिन्दूहरूको लागि पवित्र घाट समेत हो। माघे सङ्क्रान्तिको तीन दिनसम्म यो क्षेत्रमा ‘रिडी मेला’ आयोजना गर्ने गरिन्छ। यहाँ आयोजना हुने मेलाको पहिलो, दोस्रो तथा तेस्रो दिनलाई क्रमशः जेठी सङ्क्रान्ति, माइली सङ्क्रान्ति र कान्छी सङ्क्रान्ति भन्ने गरिन्छ। भगवान विष्णुको प्रतीकको रूपमा रहेको शालिग्राम, यस क्षेत्र भएर बग्ने कालीगण्डकी नदीको तटीय क्षेत्रमा पाउने गरिन्छ।

रिडीबाट पाल्पाकाे तानसेन नगरपालिका प्रवेश गरे पश्चात करिब ३० मिनेटकाे दुरीमा बाटोबाट केही तल कालिगण्डकी किनारमा अवस्थित रहेछ रानी महल । हामीले नेपालकाे ताज महल भनेर सुन्दै, पढ्दै आएकाे महल । जुन कालीगण्डकीकाे किनारमा अवस्थित राणा कालिन दरबार हाे । युनानशैलीमा बेलायतका इन्जिनियरकाे डिजाइनमा खड्ग शमशेरले दिवङ्गत रानी तेजकुमारीको सम्झनामा दरबारको निर्माण गराएका थिए । यती चै याद थियो ।
फोटो भिडियोमा देखिएकाे महलसम्म प्रत्यक्ष पुग्दा रमाइलो अनुभूति त भयो नै इतिहासलाई समेत ताजा बनाइ दियो । महल घुम्म टिकटकाे व्यवस्था गरिएकाे रहेछ । अवलोकनमा आउनेहरुकाे कारण यसकाे मर्मत गर्नु पर्ने भएकाेले केही शुल्क लिन थालिएकाे हुन् सक्छ । महलकाे माथि गयौं कालिगण्डकीलाई नियाल्यौं । केही तस्विर र भिडियो लिदा करिव १ घण्टा त्यहाँ बितायौं ।
रानी महल पाल्पा
रानीमहल वि. सं १९५० मा शिलान्यास भई चार वर्षमा दरबार मन्दिर पाटीपौवासहितको निर्माण कार्य पूरा भएको बौघागुम्बा गाविस- २ मा अवस्थित रानीमहल दरबार नेपालकै ताजमहलका रूपमा कालीगण्डकी नदीको उत्तरतर्फ हानिने मोडमा विशाल चट्टानमाथि पश्चिमी कलाशैलीमा रहेको रानीमहल दरबारको बायाँतर्फ शीत्तलपाटी दरबार परिसरमा फोहराका लागि कुँदिएका ढुङ्गाले निर्मित दुईवटा पोखरी दाहिनेतर्फ पहरा दिने स्थल छ भने खुड्किलोको बायाँतर्फ एउटै किसिमको शिव र गङ्गाका दुई मन्दिर छन्।
यो महल युयानीशैलीमा बेलायती इन्जिनियरको डिजाइनमा बनाइएको हो। यस महलको पूर्व तिर खड्ग शमशेरको पूजा गर्ने कोठा, माथिल्लो तलामा बैठक कोठा र मध्य तलामा खड्ग शमशेरका कोठाहरू रहेका छन्। त्यस्तै वरिपरि रहेको बगैँचा र रानी पोखरीले महल आकर्षक देखाएको छ।
दरबारको मूलढोकाबाट कुँदिएको ढुङ्गा र इँट्टाबाट बनाइएको खुड्किलो तल सिधा कालीगण्डकी नदी कुण्डमा जोडिएको छ। प्रसिद्ध मुक्तिनाथ तिर्थ जाने मुख्यद्वार भएकाले तिर्थालुहरूलाई बस्ने सुविधा सहितका पौवा समेत निर्माण गरिएको थियो। आफ्नी दिवङ्गत रानी तेजकुमारीको सम्झनामा दरबारको निर्माण गरिए तापनि पाँच वर्षसम्म मात्र राज गर्न पाएको जानकारहरूको भनाइ छ।
जनरल खड्ग शमशेर आफ्नी अति प्यारी रानी तेजकुमारीको सम्झनामा इस १८९३ मा एकातर्फ बुर्जाको जग काली गण्डकी नदीमा नै गरहेको महल भित्र पानी पोखरी मन्दिर बगैँचा आदि रहेको अत्यन्त मनमोहक ५६ फिट चौडाइ ११२ फिट अग्ल्याई भएको चारतले भवन र त्यसको वरिपरिको वातावरणले सबैको मनमा साँच्चिकै आनन्द दिन्छ। पाल्पाको सदरमुकाम तानसेनबाट उत्तरपश्चिम २।३० घण्टामा पैदल यात्राबाट र २५।३० मिनेटमा गाडीको यात्राबाट पुग्न सकिने रानीमहलको वर्तमान पर्यटकीय सन्दर्भमा अत्यन्त महत्त्व राखेको छ।
विसं १९६० मा खड्ग शमशेरले श्री ३को पदसहित शासनसत्ताको बागडोर आफूले सञ्चालन गर्न खोज्यो भन्ने षड्यन्त्रको छनक पाएपछि चन्द्र शमशेरले पाल्पामा थप सेना पठाइ तैनाथी आफनो हातमा लिएका थिए। खड्गशमशेरले आफूमाथि थप खतरा उत्पन्न हुने त्रासमा दरबारमा रहेका सबै बहुमुल्य बस्तु छाडेर तीन साँचो र सरकारी ढुकुटी लिई भारत पलाएन भएपछि प्रेमको प्रतिक ठानिने रानीमहल बेवारिसे बन्न पुगेको स्थानिय वासिन्दाहरू बताउँछन्। दिवङ्गत रानीको सम्झनामा बनाइएकोले रानीमहल दरबारलाई ‘प्रेमको प्रतिक’ का रूपमा लिइने गरिन्छ।

आजै पोखरा पुग्नु पर्ने दबाबमा रहेका हामीलाई अझ बढी समय त्यहाँ बिताउन छुट थिएन । त्यहाँबाट पाल्पा तानसेनकाे लागि हिडियो । सल्लाघारी वनकाे ओरालो झर्दै बसले तानसेन नगरपालिका अगाडीकाे मैदानमा पुर्याउँदा तानसेन बजारलाई कता कता दार्जिलिङसँग तुलना गरे । त्यसो पहिले देश अनी विदेश भन्ने मलाई दार्जिलिङ समेत कस्तो छ थाहा थिएन । उही देखिएकाे फोटोकाे आधारमा अनुमान गरेकाे मात्रै हाे ।
केही बेरमा शिक्षक जीवन आचार्य आइपुग्नु भयो । तालसेन बजार आउनु केही अघी श्रमिक माविका हेडसर श्रीराम दाहालले ओजश्वी आचार्यकाे बुबासँग भेट्ने र एउटा स्कुल पुग्ने सुनाउनु भएकाे थियो । ओजश्वीकाे बाेल्ने शैली एक दुई पटक सुनेकाेले दमकडा माविका हुन भनेर सोधेकाे थिए । जीवन आचार्य समेत त्यही समूहमा मिसिन आइपुग्नु भयो । सबै साथीहरु भएर तानसेन नगरपालिका अगाडी रहेकाे करुवा समेत आउने गरी फोटो लियौं । विदाकाे दिन भए पनि केही कामकाे लागि केहीबेर खुलेकाे नगरपालिकाका कर्मचारीसँग गफियौं ।
सामुहिक फोटो पछि केही साथीहरु संग्राहलय घुम्न निस्कनु भयो । श्रीराम सर सहित ५-७ जना जीवन सरसँग नजिकै रहेकाे एउटा स्कुलमा पु्ग्यौ । स्कुलबारेमा छोटो अन्तरक्रिया गरियो । संग्राहलय जानु भएका साथीहरुलाई पर्खिदै चिया पानी खाएर गफियौं । जीवन सर भन्दै हुनुहुन्थ्यो अहिले तानसेन ओझेलमा परेकाे छ । सबै लाखापाखा लागे रोजगार र पढाइकाे लागि । पहाडी भिरालो स्थानमा रहेकाे शहर भएकाेले खासै विकास हुन पनि नसकेकाे र अन्य मार्गहरु बन्दै गएकाेले ओझेलमा पर्दै गएकाे सुनाउनु भयो । सबै जम्मा भएपछि तानसेनबाट पाल्पाली ढाकाटोपी लिने सल्लाह भयो । शनिबारकाे दिन बजार प्रायः बन्द हुने रहेछ । जीवन सरले चिनेका व्यवसायीलाई बोलाउनु भएपछि केही न केही सामान लियौं र सिद्धार्थ राजमार्गलाई समाएर पोखराकाे लागि अगाडी बढ्यौं ।
तानसेन
तानसेन नेपालको लुम्बिनी प्रदेशको पाल्पा जिल्लाको सदरमुकाम हो। पाल्पा जिल्लाको तत्कालिन पाल्पा तानसेन इलाकाका क्षेत्रहरूलाई समेटेर वि.सं. २०१४ जेष्ठ १७ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ लाई आधार बनाएर यो नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। तत्कालिन राजा महेन्द्र शाहले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते नेपालमा पञ्चायती व्यवस्था लागु गरेपछि तानसेन नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई ‘तानसेन नगरपञ्चायत’ भएको थियो। नेपालको संविधान २०७२ अनुसार वि.सं. २०७३ साल फाल्गुण २२ गते नेपालमा स्थानीय तह कायम गर्दा पाल्पा जिल्लामा साविक बराङ्दी (२-६), मदनपोखरा, तेल्घा, बन्दीपोखरा, बौघागुम्बा, बौघापोखराथोक र अर्गली गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो । पश्चिम नेपालको एक एतिहासिक सहर बुटवलदेखि पोखरा जाने सिद्धार्थ राजमार्गमै अवस्थित छ।

अबकाे गन्तव्य स्याङ्जाकाे गल्याङ हुनेवाला थियो । श्रीराम सर र मैले आजै विहान स्याङ्जाकाे बाटो नजिकै पर्ने नमूना विद्यालय भ्रमणकाे लागि गरेकाे सल्लाह अनुसार कार्यक्रम तय भएकाे थियो । तर तानसेन छोड्दै गर्दा विद्यालयमा कार्यरत स्टाफकाे आफन्तकाे मृत्यु भएकाेले गल्याङमा अलमलिने योजना सफल भएन । केहीबेरमा आइपुगेकाे गल्याङमा चिया खाने गरी बस रोकियो । यो स्थान कालिगण्डकी करिडोरकाे मिलन विन्दु समेत रहेछ ।
गल्याङ छोड्दा बेलुकाकाे ४ः३० बजेकाे थियो । अब भने पोखरा पुग्दा ८ बज्ने पक्का पक्की भएकाे थियो । सिद्धार्थ राजमार्गकाे स्याङ्जा खडकखण्ड समाएकाे केहीबेरमा वर्षा सुरु भएकाेले मौसम चिसो थियो । स्याङ्जाकाे वालिङ र पुतलीबजार नगर पालिकालाई पछाडी छोड्दै पोखराकाे बाटो छोट्याइ रह्यौं वर्षामा । यात्रामा गुल्मीको रिडी, पाल्पाको तानसेन र स्याङ्जाको सिद्धार्थ राजमार्गका दृश्यहरूले आँखालाई एक पल पनि थकित हुन दिएका थिएनन् । स्याङ्जा छोडेर कास्की प्रवेश गर्दै गर्दा साझँकाे ७ः३० बजेकाे थियो । तल उत्तरतर्फ बलेका झिलिमिल बत्तीले पोखरा आउन लागेकाे संकेत गर्दै थियो । तर केही ढिलो भएकाे सिद्धार्थ राजमार्गकाे स्याङ्जा तर्फबाट पोखरासम्मका दृश्यलाई भने उज्यालोमा देख्न पाइएन ।
तराईको विशालता र पहाडको गहिराइलाई एकाकार गर्दै यात्रा पोखराको दृश्यहरुमा पुगेकाे थियाे । बेलुका ८ः३० बजेकाे थियो दिउँसै फोनबाटै बन्दोबस्त गरिएकाे होटल प्रवेश गर्दा । लगेज थन्काएर लेकसाइड र फेवातालकाे किनारामा एकछिन टहलिन केही साथीहरु तम्तयार थिए । केही साथीहरु थकाइले आराम गर्ने तरखरमा लागे । पोखरा पुग्नु र बास बस्नु भनेकाे लेकसाइड नियाल्नु पनि हाे जस्तो लाग्छ । यो समेत केही पटक पोखरा पुग्दा एक पटक बाहेक लेकसाइड घुमेकाे छु । त्यहाँकाे रात्रीकालिन बजार नियालेकाे छु । केही बेर पानी परेर अवरुद्ध भए पनि यो पटक समेत लेकसाइड र फेवा किनारा घुम्यौ । केही व्यापार बढायौं ।
२०८३ जेठ ३ गते आइतबार । विहान ७ बजेमात्रै निन्द्रा खुलेकाे थियो । बेलुका केही ढिला सुतिएकाेले समेत हुन सक्छ । तालबाराही मन्दिर जाने भन्दै साथीहरु निस्की सक्दा हामी केही ढिला गरि पुग्यौं । ८ जनाकाे टोलीले ढुंगा लिएर मन्दिरलाई परिक्रमा लगायौं । करिब एक घण्टा फेवातालमा बिताएपछि यात्राले तनहुँकाे खैरनीटारकाे बाटो समायो । हिजै स्याङ्जाकाे गल्याङमा विद्यालय भ्रमणकाे मेसो नमिलेपछि तत्काल बनेकाे योजना पोखरा वा खैरनीटारकाे स्कुल भ्रमण थियो । खैरनीटार पुगेर खाना समेत खाने योजना बनाएकाेले समेत पोखरामा अरु नअलमलिने वातावरण मिलायौं । पोखरा छोड्दा विहानकाे ९ः३० बजेकाे थियो ।
शुक्लागण्डकी नगरपालिकाकाे खैरनीटार पोखरा मुग्लिङ सडक पृथ्वी राजमार्गकाे छेवैमा अवस्थित आइटी बेस स्कुलका विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष र प्रअ सहित केही बेर विद्यालयकाे भ्रमण र निरीक्षण पश्चात अनुभव साटासाट गरिए । हामीले सुनेर सहभागी बनेर बस्यौं । त्यहाँबाट विदा भएर निस्कदा ११ः३० बजेकाे थियो । पहिले नै भनिएकाे होटलमा खाना लिएर उज्यालो मै हेटौंडा पुग्ने भन्दै पृथ्वी राजमार्ग समाउन पुगेकाे थियो बस । तर चितवनमा केही बेर अलमलिने सल्लाह गरौं । नारायणीमा बाेटिङ्ग गर्ने की विद्यालय जाने भन्ने कुरा हुँदै थियो पहिले विद्यालय जाने समय रहे नारायणी नदी पुग्ने श्रीराम सरले बताउनु भयो । भोजाडकाे एउटा विद्यालयकाे आतिथ्यतामा लाग्यौं । अलिक बेर कार्यक्रम भयो । दिन ढल्किदै गएकाे र साँझ पर्दै गएकाे समयमा नारायणी नदीकाे यात्रा छोडेर हेटौंडाकाे यात्रा छोट्यायौं ।
शिक्षा क्षेत्रसँग हामी केही सरोकारवालहरुकाे समूहकाे यसपालीकाे यात्रा (करिब ८ सय किमी) मा हेटौंडादेखि रुपन्देही र पोखरादेखि हेटौंडासम्मकाे यात्रा बाहेक सबै नयाँ स्थान र नौलो परिवेश थियो । अनि लाग्यो नेपाल घुम्नु भनेको संसारकै सबैभन्दा सुन्दर क्यानभासमा रङ भर्नु पनि हाे ।