मकवानपुर । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी सहित अन्य चार दलको संयुक्त सर्घष समितिले आव्हान गरेको बन्दको हेटौंडामा प्रभाव परेको छ । हिजो साँझ हेटौडाको लोकप्रिय चोकदेखी मउबासंघ चोकसम्म राके जुलुस निकालेर बन्दको आव्हान गरेपछि आज विहानै बाट पसलहरु खुलेका छैनन् । क्याम्पसका बसहरु पनि चलेनन् ।
बन्दको कारण हेटौंडा बजार बिहान प्राय सुनसान छ । निजि तथा सार्वजनिक केही सबारी साधन निर्वाध चलेका छन । केही दिन अघि सरकारले नेकपाका नेता बिप्लब सहित २५ जनालाई पक्राउ पुर्जी जारी गरेको थियो । सर्घष समितिले तत्काल पक्राउ पुर्जी फिर्तालिन सरकारलाई अल्टिमेटम दिदै मंगलबार नेपाल बन्दको घोषणा गरेको हो । बन्दको विकल्प खोज्न ब्यबसायीहरुले यसको बिरोध गरेका छन् ।
तत्कालीन केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकारले विप्लव नेतृत्वको नेकपासँग गरेको ३ बुँदे सहमति कार्यान्वयन नगरेर उल्टै आफ्ना नेता तथा कार्यकर्तालाई पक्राउ पूर्जी जारी गरेको, एमसीसी, महंगी र राष्ट्रघाती सन्धी सम्झौताविरुद्ध विप्लव नेतृत्वको नेकपासहितका चार दलले बन्दको आव्हान गरेका हुन् ।
बन्दकर्तामा नेकपासँगै ऋषि कट्टेल नेतृत्वको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी, आहुति नेतृत्वको वैज्ञानिक समाजवादी कम्युनिष्ट पार्टी र कर्णजित बुढाथोकी नेतृत्वको नेकपा माओवादी समाजवादी रहेका छन् ।


महिनावारी प्याड: न कर्मचारीलाई छ, न सेवाग्राहीलाई
Tags: No Comments
संविधानको धारा ३५ (३) मा ‘प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँचको हक हुनेछ’ भनिए पनि हेटौंडा उपमहानगरपालिका कार्यालयमा सेवाग्राही होस् वा कर्मचारी उनीहरुले आफ्नो पहुँचको आधारमा मात्रै सेवा पाएका छन् । अन्य कार्यालयमा सेनिटरी प्याडको उपलब्धता नै छैन । महिलाहरुले आफूहरुको अवस्था अनुसार सेवा प्रदायक संस्था तथा कार्यालयमा व्यवस्था नहुनु पनि विभेदकै रुप हाे ।
मकवानपुर । स्टपटाइफर्सले सताएपछि मकवानपुर जिल्ला मकवानपुरगढी गाउँपालिका–६ की सर्मिला कार्की हेटौंडा अस्पतालमा भर्ना भएकी थिइन् । भर्ना भएको दोस्रो दिन मध्यरातमा उनी महिनावारी भइन् । उनकी सासुआमाले अस्पतालमा प्याड खोजिन् तर पाइनन् । अस्पतालको फार्मेसीमा किन्न गई । त्यहाँ पनि सकिएको जानकारी पाइन् । अब उनी बजार निस्कनु पर्ने भयो, तर मध्यरातमा बजारका मेडिकलहरु बन्द हुने भएपछि कुनै उपाय नभएको भनेर उनी बिरामी तिरै फर्किइन् ।
बिरामी सर्मिलालाई जसरी पनि प्याड चाहिएको थियो । उनले जुत्ति लगाएर सासुआमालाई सुत्केरी वार्डमा प्याड खोज्न पठाइन् । सुत्केरी वार्डमा सुत्केरीका आफन्तले आफैं किनेर ल्याएको एउटा पिस प्याड सहयोग गरे । सर्मिलाको समस्या केही घण्टाको लागि ट-यो ।
खुट्टा भाँचिएर ५ दिनदेखि अस्पतालमा भर्ना भएकी हेटौंडा–१७ कि उर्मिला घलानलाई पनि त्यस्तै समस्या भयो । श्रीमान बैदेशिक रोजगारीमा छन् । उपचारको क्रममा दाजु विपिनसँग अस्पताल आइकी उर्मिलामा भर्ना भएको चौथोदिन महिनानवारी भइन् । प्याडको लागि नर्ससँग कुरा राखिन् तर पाइनन् । “दाईलाई भन्न पनि अफ्ठ्यारो लाग्यो, आफैं बिस्तारै खोज्न जाँउ, खुट्टा भाँचिएको छ” उनले भनिन् “बिरामीकै लागि त व्यवस्था हुनु पर्ने नि ।” समस्या नै परेपछि उनले दाजुलाई भनेर बजारबाट प्याड मगाएको बताइन् ।
हेटौंडा अस्पतालको यो प्रतिनिधि समस्या हो । दैनिक ८ सय बिरामीले सेवा लिने यो अस्पतालमा महिनावारीको बेलामा प्रयोग गर्ने महिनावारी प्याड निःशुल्क छैन । ओपीडी सेवाको लागि आउने बिरामीलाई आपतकालीन प्याड चाहिदा स्वास्थ्य जाँचको लागि बसेको लाइन छोडेर प्याड किन्न दौडिनु पर्ने हुन्छ । मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका रजिष्टार तथा हेटौंडा अस्पताल विकास समितिका अध्यक्ष राजेश प्रसाईले अस्पतालमा निःशुल्क सेनिटरी प्याड राख्न नसकेको स्वीकार गरे । सरकारले अस्पतालबाट निःशुल्क प्रदान गर्ने औषधि नै अभाव रहेको अस्पतालमा सेनिटरी प्याडको byabasthaa नहुनु सामान्य भएको उनले बताए । “सेवा सुविधाको विस्तार गर्दै छौ, विस्तारै यि समस्या पनि सम्बोधन हुने आशा गरौं” प्रसाइले भने ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिकामा पनि दैनिक सयौं सेवाग्राहीहरु आइपुग्छन् । तर महिलालाई सेवा लिंदा आइपर्न सक्ने समस्या बारे उपमहानगरले चासो देखाएको छैन । नक्सा पासको लागि हेटौंडा उपमहानगरपालिका आइपुगेकी हेटौंडा –१३ कि कोपिला लामा सेनिटरी प्याड फेर्नकै लागि आधा घण्टा अलमलमा परिन् ।
काम तिर लागौं, प्याड फेर्न बितिसकेको छ, प्याड फेर्न तिर लागौ न नगरपालिकामा प्याडको उपलब्धता छ न शौचालयमा प्याड व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ नै । “नगरपालिका आइसकेको थिएँ, फेरी रिक्सा चढेर बजार फर्केर गएँ, प्याड ल्याएँ अनि फेरेर लाइनमा बसे” उनले भनिन् “जुन कार्यालय जाँदा नि हामीले स्वाभिमानका साथ सेवा लिन सक्दैनौ ।” आफूसँगै आएका दाजुभाइले काम भ्याएर फर्कदाँ कोपिला प्याड फेर्ने र व्यवस्थापन गर्ने काम भ्याएर बल्ल नक्सा शाखा पुगिन् ।
“समानताको कुरा सबैले गर्छन, यो पनि असमानतको एउटा उदाहरण हो, हामीलाई सेवा लिनमा आइपर्ने एउटा अड्चन हो यो पनि” उनले भनिन् । गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत उनी देख्दा सामान्य तर शंवेदनशिल कुरामा जनचेतना अभिवृद्धि तथा वकालत नपुगेको बताउँछिन् ।
“उपमहानगरपालिका प्रमुख महिला नै हुनुहुन्छ, यति त उहाँले चासो दिनुपर्ने हो नि, हामीले सम्झाउनु पर्ने कुरा हो र ?” सेवा लिन आएकी हेटौंडा –१७ कि सविता मल्लले भनिन् “घरदेखि यहाँ आइपुग्दा प्याड फेर्ने बेला भैसक्छ, किनेर फेरेर अनि कामको लागि लाइनमा बस्नुपर्छ” उनले भनिन् ।

उपमहानगरपालिकामा सेवाग्राहीको लागि सेनिटरी प्याडको सहज व्यवस्था छैन । आफ्नो आवश्यकता अनुसार झोलामै बोकेर आएकाहरुले पनि शौचालयमा गएर फेर्न सहज छैन, किनकी नगरपालिकाको शौचालयमा सेनिटरी प्याड व्यवस्थापन गर्ने छुट्टै ठाँउ पनि छैन । “आफैले ल्याएको प्याड फेर्दा पनि कहाँ फाल्ने, महिला शौचालयमा सेनिटरी प्याड व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ नै छैन” मल्लले भनिन् ।
कार्यालयकै कर्मचारीमा पनि सेवामा समानता छैन । मेयरको सचिवालय वा स्वास्थ्य शाखामा पहुँच पुग्ने कर्मचारीले मागेर सेवा लिन्छन्, तर जो त्यहाँसम्म माग्न जान आँट सबैले गर्दैनन् । बरु उनीहरु समस्या झेलेरै बस्छन् । “माग्दा सहजै पाइदैन, आफूलाई समस्या पर्दा कुरा मिल्ने साथीहरुसँग भए माग्ने हो, नत्र बजार निस्केर किन्ने हो” एक कार्यालय सहयोगिले भनिन् “आपत परेर किन्नको लागि बाहीर जान पनि कार्यालयमा खोजि होला की भनेर डराउनु पर्छ ।”
“मैले मेरो पहुँचको सदुपयोग गर्छु, एउटा दिनुस् भन्छु लिन्छु, साथीहरु के गर्नुहुन्छ थाहा छैन” कार्यालयको आर्थिक विकास महाशाखा प्रमुख गंगा चौलागाँईले भनिन्, “करार तथा ज्यालादारी कर्मचारी र सेवाग्राहीको लागि समस्या भयो भन्ने कुरा चाही म सम्म पनि आएको थियो अलि अघितिर, तर हाल के छ थाहा छैन ।”
मेयरको सचिवालयबाट कर्मचारी र सेवाग्राहीलाई समेत निःशुल्क सेनिटरी प्याड दिने गरिएको सचिवालय कर्मचारी रुपा बिडारीले बताइन् । “थाहा भएकाहरुले माग्छन, माग्नेलाई दिने गरिएको छ” बिडारीले भनिन् । तर सचिवालयमा पुगेर प्याड माग्न सर्वधारणको पहुँच पुग्दैन ।
पुनरावेदन उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलास नासु तिला ढकाल भन्छिन् “झोलामा बोक्न बिर्सेको दिन बेञ्चभरी लाग्छ, किन्न जाउँ पसल टाढा छ, सेवा ग्राहीको चापमा आफू निस्केर हिड्न पनि मिलेन, अफिसमा छैन, फेर्न नपाउँदा बिजोक धेरै पटक भोगेको छु ।”

उनले भनिन् “पटक पटक कर्मचारीको बैठकमा कुरा उठाएको छु तर सुनुवाइ नै भएको छैन ।” उच्च अदालत हेटौंडा इजलाशमा महिला कर्मचारी नै २ दर्जनबढी छन् । “कर्मचारीलाई नै छैन, सेवा ग्राहीको लागि झन् के हुनु” उनले भनिन् ।
जिल्ला अदालतमा तारिख लिन आएकी सिन्धुलीकी सम्झना कायस्थ आफूले अघिल्लो महिना आउँदा सेनिटरी प्याड खोज्दै बजार धाएको दुखेसो सुनाइन् । “म सिन्धुलीदेखि आएको मान्छे हेटौंडा बजारमा कता मेडीकल छ मेसो पाइन, झण्डै एक घण्टा समय खर्चेर प्याड खोजे” उनले भनिन् “शौचालयमा प्याडको व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ पनि रहेनछ ।”

“घरैमा हुँदा महिनावारी भएको भए त फेर्नको लागि झोलामा बोकेर आउने हो, ठ्याक्कै समय नभइकन महिनावारी भैदियो भने चै झोलामा पनि हुँदैन, किन्न निस्कने फुर्सद पनि हुँदैन अनि ज्यादै समस्या हुन्छ” जिल्ला अदालत मकवानपुरमा कार्यरत अधिवक्ता अप्सरा बस्नेतले भनिन् “सेनिटरी प्याड भनेको स्वास्थ्य सामग्री नै हो, अत्यावश्यक भित्र नै राखौं भन्ने बुझाइनै नहुँदा हामीले समस्या भोग्नु परेको छ ।”
जिल्ला अदालतले मकवानपुरले प्राथमिक उपचारको लागि अदालत परिसरमा फस्ट एड बक्स राखेर औषधिको जोहो गरेको छ । सेनिटरी प्याडको बारेमा आफूहरुको ध्यान नपुगेको कार्यालय प्रमुख स्रेस्तेदार तीर्थराज भट्टराइले स्वीकार गरे ।
जग्गा पासको लागि जिल्ला मालपोत कार्यालय मकवानपुर आइपुगेकी राक्सिराङ गाउँपालिका ३ कि कल्पना गोले जग्गा पास नसकिदै घर फर्किइन् । मोठमा कर्मचारीले बोलाउँदा उनी उपस्थित हुन नसकेपछि काम भोलीको लागि थान्किएको लेखापढीमा सहयोग गरेकी रञ्जिता बिष्टले बताइन् । “उहाँको काम आजै सकिन्थ्यो, तर महिनावारी भएको कारण समस्या भएपछि आफैं भोली आउँछु भनेर फर्किनु भयो” विष्टले भनिन् “हामी आफैं पनि महिनावारी हुँदा आधा दिनमै काम छोडेर घर जान्छौ, यस्तो त सामान्य हो यहाँको लागि ।”
मालपोत कार्यालयमा पनि महिनावारीको लागि प्रयोग गर्न सेनिटरी प्याडको व्यवस्था छैन । मालपोत कार्यालयमा रहेको शौचालयमा पनि सेनिटरी प्याडको व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ छैन ।
बागमती प्रदेश लोक सेवा आयोग कार्यालयमा पनि महिला कर्मचारी वा सेवाग्राही कसैलाई पनि सेनिटरी प्याडको व्यवस्था नभएको नासु नेस्मा पौडेलले बताइन् । “नियमित झोलामा बोक्ने हो, कहिले आफूलाई चाहिन्छ, कहिले साथीहरुलाई आपत पर्दा काम लाग्छ” पौडेलले भनिन् ।
यि कार्यालयका कर्मचारी र सेवा ग्राहीको पिडा प्रतिनिधि मात्रै हुन् । धेरै चाप हुने नापि कार्यालय, तथा प्रदेश सरकारको विभिन्न मान्त्रालयहरुमा समेत सेवाग्राहीको लागि लक्ष्यित गरेर सेनिटरी प्याड राखिएको छैन । जसले सहज सेवा प्राप्तिमा समस्या भएको महिलाहरुको गुनासो छ । नेपालको संविधानको धारा ३५ स्वास्थ्य सम्बन्धी हकमा ‘प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने हक हुनेछ’ भनिएको छ । तर महिलालाई यस प्रकारको आभारभुत सेवा प्राप्त नभएको सरोकारवालाहरुको गुनासो छ ।
संविधानको धारा ३५ (३) मा ‘प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँचको हक हुनेछ’ भनिए पनि हेटौंडा उपमहानगरपालिका कार्यालयमा सेवाग्राही होस् वा कर्मचारी उनीहरुले आफ्नो पहुँचको आधारमा मात्रै सेवा पाएका छन् । अन्य कार्यालयमा सेनिटरी प्याडको उपलब्धता नै छैन । महिलाहरुले आफूहरुको अवस्था अनुसार सेवा प्रदायक संस्था तथा कार्यालयमा व्यवस्था नहुनु पनि विभेदकै रुपमा लिन सकिने अधिकारकर्मीहरुको भनाई छ ।
महिनावारीकै कारण महिलाको स्वाभिमान र मर्यादामा असर पर्न नुहने बताउँछिन्, लेखक तथा मर्यादीत महिनावारी अभियन्ता राधा पौडेल । महिनावारीले मानव अधिकार, भावनात्मक, मानसिक, शारीरिक, सामाजिक स्वास्थ्यमा कस्ता असर पार्छ भन्नेबारे अनुसन्धान नै नभएकोले कार्यालयहरुलाई सहज सेवामा नल्याइएको उनको भनाई छ ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरमा पनि हर समय सेवाग्राहीको चाप हुन्छ, तर यहाँ पनि सेनिटरी प्याडको सुविधा छैन । महिला प्रहरीहरु स्वयम् समस्या खेप्दै आएका छन् । २ दिन अघि बागमती प्रदेश सभा सदस्य मुनु सिग्देलले महिला प्रहरीको लागि ३ हजार ८ सय पिस सेनिटरी प्याड सहयोग गरेपछि अब केही समयलाई आफूहरुलाई सहज हुने जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुर, महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरीक सेवा केन्द्र प्रमुख प्रहरी निरीक्षक चुडा खड्काले बताइन् ।
मर्यादीत महिनावारी व्यवस्थापन गर्न अभियान आवश्यक छः अभियन्ता पौडेल
मर्यादीत महिनावारी व्यवस्थापनबारे सरकारी कार्यालयहरुले बेवास्ता गर्ने गरेको लेखक तथा मर्यादीत महिनावारी अभियन्ता राधा पौडेल बताउँछिन् । नेपालमा सरकारीस्तरबाट मर्यादित महिनावारीको बहस सुरु भएको भर्खरै ५ वर्ष मात्रै भयो ।

सन् २०१७ मा सरकारले ‘मर्यादित महिनावारीको नीति’ मस्यौदा ग-यो । पछिल्लो ‘मर्यादित महिनावारी नीति २०७४’ मा कर छुट गर्नुपर्ने विषय समावेश गरियो । सन् २०१९ मा सामुदायिक विद्यालयमा महिनावारी प्याड वितरण गर्ने निर्णय पनि भयो । नेपालले मुलुकले पूर्वी अफ्रिकी देश केन्या र छिमेकी भारतभन्दा धेरै पछि मात्रै ‘मर्यादित महिनावारी’ का लागि नीति बनाउन थालेको बताउँछिन् अभियान्ता पौडेल ।
केन्यामा सन् २००४ मा र भारतमा सन् २०१० मा महिनावारीलाई ‘मर्यादित’ बनाउन प्याडमा अतिरिक्त कर कम गरेको थियो । अझ केन्यामा सन् २०१७ बाट सार्वजनिक विद्यालयमा महिनावारी प्याड निःशुल्क वितरण सुरु भयो । त्यसको सिको विस्तारै अन्य देशहरूले पनि गर्दैछ । ‘मर्यादित महिनावारी’ मानव अधिकारको विषय मात्र नभई सार्वजनिक सरोकारको विषय पनि हो ।
“यो एक जटिल, बहुआयामिक र जीवनचक्रीय रूपमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने तर प्राकृतिक प्रक्रिया हो” पौडेल भन्छिन् “तर ‘मर्यादित महिनावारी’ मैत्री विद्यालय, सार्वजनिक कार्यालय वा जहाँ सरकारले निःशुल्क सामग्री वितरण गरिरहेको छ, स्थानीय स्तरमा उत्पादन हुने / भएका सामग्रीहरूले प्राथमिकता पाउनैपर्छ ।”
प्रयोग सामग्री जेसुकै भएपनि त्यो हरेक महिनावारी हुने व्यक्तिलाई मर्यादित भएर बाँच्न सहयोग गर्ने खालको हुनुपर्ने बताउँछिन् पौडेल । “कुनै पनि विद्यालय/कार्यालयमा छिर्दा ‘मर्यादित महिनावारी मैत्री’ विद्यालय/कार्यालयमा स्वागत छ भनेर लेख्न सके त्यसले छोरी/ महिलामा गौरव र आत्मसम्मान बढ्न सक्छ” पौडेल भन्छिन् ।
प्याडमै पनि कमिसन
यता मकवानपुरको बकैया गाउँपालिकाले अघिल्लो आर्थिक वर्षमा सेनिटरी प्याड खरिदको क्रममा आर्थिक हिनामिना गरिएको पाइएको छ । गाउँपालिकाले पालिका भित्रको विद्यालयको लागि सेनिटरी प्याड खरिदमा कमिसनकै लोभमा चार गुणा धेरै मुल्यमा खरिद गरेको महालेखा परिक्षकको रिपोर्टमा सार्वजनिक गरिएको छ ।
गाउँपालिका क्षेत्रमा रहेको विद्यालयमा अध्ययनरत किशोरी तथा कार्यरत महिला शिक्षकले प्रयोग गर्नका लागि खरिद गरेको सेनिटरी प्याड खरिदमा पनि कमिसनको खेल रहेको पाइएको हो । सर्बसुलभ रुपमा प्राप्त गर्ने सेनिटरी प्याड गाउँपालिकाले सोझै पहिले खरिद गर्दा प्रतिपिस १० रुपैयाँमा खरिद गरेकोमा दरभाउ कर्ताले प्रतिपिस ४० रुपैयाँ कबोल गरेकोमा त्यही सामान खरिद गरेकोमा महालेखाले प्रश्न उठाएको हो ।
आर्थिक वर्ष २०७७/०७८ मा संघीय सरकारबाट प्राप्त रकमबाट सेनिटरी प्याड खरिद गर्दा अनियमिता भएकोमा महालेखा परिक्षकको कार्यालयले प्रश्न गरेको हो । सेनिटरी प्याड खरिदमा गाउँपालिकालाई नोक्सान हुनेगरी १२ लाख २१ हजार ६१ रुपैया बढी भुक्तानी दिएको महालेखा परिक्षकको कार्यालयले हालसालै सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । बकैयाँ गाउँपालिकाले बोलपत्र मार्फत खरिद गरेको सेनिटरी प्याड र सोझै खरिद गरेको सेनिटरी प्याड खरिदमा बढी रकम भुक्तानी गरेको महालेखा परिक्षकको कार्यालयले जनाएको छ । बकैयाँका बिद्यालयमा अध्यनरत किशोरी बिद्यार्थी महिनावारी हुँदा प्रयोग गर्ने सेनिटरी प्याड खरिदमा पनि प्रतिप्याकेट २४० रुपैयाँबढी रकम गाउँपालिकाले भुक्तानी गरेको जनाएको छ ।
बिद्यालयमा सेनेटरी प्याड नष्ट गर्न समस्या
मकवानपुर/ महिनावारी हुँदा प्रयोगको लागि विद्यालयलाई निःशुल्क सेनिटरी प्याड वितरण गरियो तर प्रभावकारी रुपमा नष्ट गर्न नसक्दा समस्या देखिन थालेको छ । महिनावारी हुँदा प्रयोग गरिएको प्याड नष्ट गर्नको लागि सबै विद्यालयहरुमा इन्सुनेटरको व्यवस्थापन छैन ।
केही विद्यालयहरुले सेनिटरी प्याड नष्ट गर्नको लागि छात्रा शौचालयको पछिल्लो भागमा चेम्बर बनाएका छन् । चेम्बर भरिएपछि केमिकलको प्रयोग गरेर नष्ट गरिन्छ । तर धेरैजसो विद्यालयहरुले अझै पनि महिनावारी भएको बेला प्रयोग गरिएको प्याड बाल्टीलगायतमा संकलन गर्ने गरेका छन् । जसलाई नष्ट गर्न लामो समय लगाएर, मट्टितेललगायत प्रज्वलनशील पदार्थ राखेर जलाइन्छ । जुन वातावरणीय दृष्टिले स्वस्थ्यकर हैन ।
कुहिएर माटोमा नमिल्ने र सहजै नजल्ने भएकोले सेनिटरी प्याड नष्ट गर्न समस्या हुने गरेको छ । “प्याड नष्ट गर्नै समस्या छ, पहिले निःशुल्क प्याडको लागि अनुरोध गरियो अहिले नष्ट गर्ने उपकरण आवश्यक भएको छ” हेटौंडा १३ प्रतिभा निमाविका अध्यक्ष तेजबहादुर थिङले भने । हेटौंडाको बाल ज्योती माविले भने छात्रा शौचालयसँगै चेम्बर बनाएको छ, जसमा प्याड भरीएपछि केमीकल हालेर नष्ट गरिन्छ । प्याड इन्सुनेटर मिसेन खरिदको लागि साँढे २ लाखसम्म पर्ने भएकोले सबै विद्यालयले सहजै खरिद गर्न सक्ने अवस्था नभएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका विपद् प्रतिकार्य फोहरमैला व्यवस्थापन तथा वाताबरण शाखाका प्रमुख शान्ति बिश्वकर्माले बताइन् ।
यसैबीच हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले नगरको ६ वटा बिद्यालयलाई सेनेटरी प्याड इन्सुनेटर सहयोग गरेको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले ६ वटा बिद्यालयलाई सेनेटरी प्याड इन्सुनेटर उपलब्ध गराएको हो । उपमहानगर भित्र रहेका बिद्यालयका बिद्यार्थिहरुले महिनावारीको समयमा प्रयोग गरेको सेनेटरी प्याड व्यवस्थापनमा चुनौंति थपिएपछि पहिलो पटक ६ बिद्यालयलाई सेनेटरी प्याड इन्सुनेटर प्रदान गरीएको विपद् प्रतिकार्य फोहरमैला व्यवस्थापन तथा वाताबरण शाखाका प्रमुख शान्ति बिश्वकर्माले जानकारी दिइन् ।
पहिलो पटक हेटौंडा–१ को अमर माध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–४ को भुटनदेवी मध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–६ को बंशगोपाल माध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–१३ को महेन्द्र माध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–१८ को ज्योति माध्यमिक बिद्यालय र हेटौंडा–१९ को निर्मल माध्यमिक बिद्यालयमा सेनेटरी प्याड इन्सुनेटर हस्तान्तरण गरीएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका कार्यालयले जनाएको छ । २ लाख ६० हजार रुपियाँ लागत पर्ने यो मिसेन खरीद गरि विद्यालयलाई सहयोग गरिएको हो ।
मकवानपुर । जिल्ला अदालतले गर्ने कामहरू मध्येको एउटा हो ‘कोर्ट म्यारीज’ अर्थात् दर्ताद्वारा विवाह । काठमाडौ कपन निवासी प्रसिद्धि खड्का र मकवानपुर बागमती गाउंपालिका ६ का रमेश लामाले गत माघमा दर्ताद्वारा विवाह गरे ।
परम्पराले अन्तरजातीय भनेर उनीहरूको प्रेम सम्बन्धलाई स्वीकार नगर्ने छनक पाएपछि आफ्नो सम्बन्धलाई कानुनी रूप दिएर झन् कसिलो बनाएको बताउँछन् रमेश । “बाबा ममिले आफ्नो जातकोसंग लभ गर्नु पर्थ्यो भन्न थाल्नु भयो, अनि हामी सुटुक्क कोर्ट म्यारीज गर्यौ” प्रसिद्धिले भनिन् ।
कानुनतः विवाहको लागि तोकिएको बीस बर्ष उमेर पुरा भएका जोडिले अभिभावक बिनानै अदालतबाट यस्तो सुविधा लिन सक्छन् ।
दर्ताद्वारा विवाह गर्दा मुलुकी देवानी संहिता २०७४, र मुलुकी देवानी कायविधि संहिता २०७४ ले तोकेको कानुनी प्रकृया पुरा गरेको हुनु पर्दछ । जिल्ला अदालत मकवानपुरले आर्थिक बर्ष २०७७।०७८ मा यस्ता ५० जोडिको कानूनि विवाह गराएको सम्बन्ध स्थापित गराएको तथ्यांक छ ।
तर अदालतको तथ्यांकअनुसार सम्बन्ध स्थापित गर्ने भन्दा सम्बन्ध तोड्नेहरूको संङ्ख्या १७ गुणा बढि छ । विभिन्न घटनाक्रम तथा आपसि बेमेलको कारण देखाउदै जिल्ला अदालत मकवानपुरबाट गत आर्थिक बर्षमा ८५९ जोडिले सम्बन्ध विच्छेदको प्रक्रियामा छन् । यो सङ्ख्या अदालतको सेवा लिएर विवाह गर्नेको तुलनामा १७ गुणाभन्दा बढि हुन आउँछ ।
जिल्ला अदालत मकवानपुरको प्रमुख स्रेस्तेदार तीर्थराज भट्टराईका अनुसार ८५९ मध्ये ६७९ वटा फैसला भैसकेको छ । “बाकी मुद्दा चालु आवमा फैसला हुनेछ” भट्टराईले भने ।
सम्बन्ध विच्छेद गर्ने ९० प्रतिशतले अंश विना नै सम्बन्ध विच्छेद गरेको उनले बताए । पछिल्लो समय सानो तिनो बेमेलमा नै बैवाहिक सम्बन्ध तोड्नहरु बढेको पाइन्छ । “निहु केही हुदैन, स्वतन्त्र हुन चाहन्छु भन्दै डिभोर्सको लागि आउनुहुन्छ” भट्टराइले भने ।
बैदेशि रोजगारको कारण पारिवारीक सम्बन्ध कमजोर बन्दै आएको बढी मुद्दाहरु अदालत आउने गरेका छन् ।
मकवानपुर । आगामी २०८० मंसिरसम्म हेटौंडा उपमहानगरपालिकालाई बाल मैत्री घोषणा गर्ने तयारी थालिएको छ ।
बालमैत्री स्थानीय शासन लागु भएको स्थानीय तहको रुपमा घोषणा गर्ने तयारी स्वरुप विभिन्न समूहरु गठन गर्ने र प्रतिवद्धता जनाउने कार्यक्रम सुरु भएको हो ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिकालाई आगामि बर्ष २०८० मंसिरसम्म बालमैत्री घोषणा गर्ने निर्णय भएसंगै अभिमुखिकरण कार्यक्रमहरु पनि थालिएको उपमहानगरका प्रमुख मिनाकुमारी लामाले बताइन् ।
लामाले उपमहानगरपालिकाको सबैभन्दा चुनौतीको रुपमा रहेको बालश्रम अन्त्य गर्न सामुहिक प्रतिवद्धता आवश्यक रहेको बताइन् ।
बालमैत्री घोषणा गर्ने तयारीका लागि हेटौंडा उपमहानगरका प्रमुख मिनाकुमारी लामाको संयोजकत्वमा उपप्रमुख राजेश बानियाँ, प्रमुख प्रशासकिय अधिकृत शिबराज चौलागाई नगरका सम्पुर्ण वडाका अध्यक्षहरु, उपमहानगरका शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक बिकास महाशाखा, बिषयगत संघसस्था, बिद्यालयका प्रधानाध्यापकहरु सम्मिलित समिति निर्माण गरिएको छ।
समितिका सदस्य सचिव तथा उपमहानगरपालिकाका महिला तथा वालवालिका महाशाखा प्रमुख बिष्णुकुमारी लामिछानेले अब रफ्तारमा काम गरिने बताइन् ।
अस्ति कृष्णअष्ठमीको दिन एकजना छिमेकी दिदीको छोरा खुब रोइरहेको सुनेँ । सोधे: “किन रुवाउनु भएको बाबुलाई ?”
“कृष्णको लुगा चाहियो रे, कहाँबाट ल्याइदिनू ?” दिदिको दिक्दारिपुर्ण उत्तर आयो ।
“काठमाण्डौमा डेरामा बसेर दैनिकी चलाउन यति कठिन छ । महङ्गीले आक्रान्त पारेको बेला हरेक महिनाजसो आउने यस्ता पर्वमा नयाँ कपडा किन्न कसरी सम्भव हुन्छ ?”
दिदिले एकै श्वासमा पीडा ओकल्न भयो । म सुनिरहे ।
“सक्नेले गर्छन् त !” मेरो मनमा कुरा खुल्यो । “के यो समाज नसक्नेहरूको चाहिँ होइन ?” फेरि मनमा प्रश्न उठ्यो ।
आफ्नो काममा ध्यान मोड्न खोजे । स्मृतिमा बिगत फर्कियो । ……म यस्तो परिवारको प्रतिनिधित्व गर्छु जहाँ वर्षमा एक पटक दशैँमा नयाँ लुगा किन्नु भनेको ठूलै आर्थिक भार हुन्थ्यो । दशैँमा नयाँ लुगा किन्नै पर्ने नियम किन राखिएको होला ? भन्ने प्रश्न मेरो बाल मष्तिस्कमा धेरै पटक खेलेको पनि हो उबेलै पनि । त्यसैले अरुको भड्किलो जीवनशैलीले गरिब परिवारमा पर्ने असर म बुझ्न सक्छु ।
अहिलेको समाज हेर्छु । कृष्णअष्ठमीमा बच्चालाई राधाकृष्णको पोषाक र मेकप, क्रिसमस् आयो कि सान्टाको गेटअप । हामी पहिला फागु पुर्णिमामा सबैभन्दा पुरानो कपडा लगाएर खेल्थ्यौँ, ताकी नियमित लगाउने लुगा नबिग्रीयोस । अहिले नयाँ सेता कपडा लगाउने चलन छ। विवाह, व्रतबन्ध, पास्नी, जन्म दिनजस्ता कार्यक्रम आयोजना गर्दा अभिभावकलाई पर्ने आर्थिक भार ! त्यस्ता कार्यक्रममा जान लायक कपडाको जोहोमा लाग्ने खर्च ! सम्झँदा पनि आङ जिरिङ्ग हुन्छ मेरो।
चाडवर्प र जीवनका महत्वपूर्ण उत्सव हुन् । यिन्खरूको आफ्नो मर्यादा र महत्त्व छ । पक्कै मनाउनु पर्छ चाडपर्व । तर हाम्रा सँस्कृति छाडेर हामी तडकभडक र देखासिकीमा पर्व मनाउंछौ । यसरी आफ्नो मौलिकता बिर्सेर हामी, हामी रहन पक्कै सक्दैनौँ ।
तर हामीले सँस्कृतिको नाममा पच्छ्याइरहेको अहिलेको चलन कतै समाजको लागि हानिकारक त बन्दै गइरहेको छैन ? यसबारे हामीले कहिले सोच्ने ? कृष्णअष्ठमीमा व्रत बसेर, कृष्णको भजनकृतन गरेर मनाउने चलन थियो हामी सानो छँदा । यो बालबालिकाहरूलाई नै राधाकृष्ण बनाउने चलन कसरी आयो ? यसरी नै हाम्रा हरेक पर्वहरू किन यति भड्किलो भइरहेछन् ? यीनलाई जसरी मनाइन्थ्यो, त्यसरी नै मनाउन सकिँदैन ?
यो समाज हामी सबैको हो । यहाँ मनाइने चाडपर्व, धर्म, मौलिकताले सबैको पहिचान र अस्तित्व बोकेको हुन्छ । यसलाई सबै बस्न सक्ने र सबै अटाउन सक्ने बनाउनु पनि हामी सबैको दायित्व हो ।
यसका लागि समाजका हुनेखाने र शिक्षित भनिएका वर्ग अलि सचेत हुनु पर्ने देखिन्छ । तपाईहरू उही कपडा लगाएर धेरै कार्यक्रममा गइदिनुस् ताकी एउटै कपडा धेरै ठाउँमा लगाउनु सामान्य बनोस् । सामान्य चाडपर्वलाई तपाईंहरू जबर्जस्ती महँगो र भड्किलो नबनाइदिनुहोस् किनकी तपाईंहरूलाई हेरेर नै समाजले सिक्ने हो ।
खासमा, हामी जति सामान्य भएर हिँड्छौँ, उति नै विशिष्ट देखिन्छौँ । भड्किलो जीवनशैली थोरैलाई मन पर्न सक्छ त्यो पनि जिन्दगी नबुझुन्जेल । धेरैलाई मन पर्ने त “सादा जीवन, उच्च विचार नै हो ।”
चाडपर्व मनाउँदा बालबालिकालाई साँस्कृतिक मुल्यमान्यता सिकाउँ, ति चाडपर्वको अर्थ र गम्भीरता बुझाऔं, भड्किलो जीवनशैली हैन । बालबालिकालाई जीवन सिकाऔं, तडकभडक र देखासिकि हैन । बालबालिकालाई नैतिकवान बनाऔं । सामाजिक जीवन र संस्कार सिकाऔं ताकी भोलिको भविश्यमा उनीहरू संघर्षमै पनि जीवनको धेरै आयामहरू बुझ्न सकुन । असफलता भित्र हज्जारौं सफलता दीपहरू पहिल्याउन सकुन ।
– हेटाैडा १२ सिग्रेनी, मकवानपुर ।
