स्वरुपा गुरागाईं
कतिबेला सबै कुरा सबैसामु शेयर गरौं भन्ने भएको थियो, तर समय व्यवस्थापनमा नै अलमल भयो। नियमित कक्षा, कोचिङ कक्षा व्यत्तिगत व्यस्तताले गर्दा साता नै बित्न थालेछ । कुरा हो २०८० फागनु १५ गते स्कुलबाट गएको शैक्षिक भ्रमणको । म मेरो स्कुल सिद्धार्थ माविका हेटौंडा २ को कक्षा ७ मा साथीहरु र गुरुहरुसँग शैक्षिक भ्रमणको सिलसिलामा हेटौंडा–११ मा रहेको सहिद स्मारक गएका थियौ । २ जना गुरुहरु र हामी विद्यार्थी ७१ जना थियौं ।
एक महिनादेखि नै हामी कहीँ न कहीँ शैक्षिक भ्रमणमा जाने तयारीमा थियौ । पढाइको कोर्ष पुरा नभएको, परीक्षा मिति नजिकीदै गरेको र समय नमिल्दा कारण भ्रमणमा निस्कीहाल्न सकेको थिएनौ । अघिल्लो दिन जब गुरुले हामी सहिद स्मारक जाने निर्णय सुनाउनु भयो म धेरै खुसी भएँ । घर फर्केना साथ ममु, बाबालाई सूनाएँ, मुमुले भन्नुभयो ‘घुमेर फर्कदा मलाई कोसेली चाहिन्छ ।’ ममुको त्यो कोसेलीको अर्थ घुमेर फर्केपछि त्यहाँको बारेमा केही लेख्नुपर्छ भन्ने थियो । मैले सहमति जनाएँ ।
हुन त मेरा लागि सहिद स्मारक नौलो थिएन । यसअघि पनि पटक पटक म स्मारक गएको थिएँ, तर नौलो अनुभूति यसपटक के होला, नयाँ के थाहा पाएको कुरा लेखुँ म भन्ने चिन्ता पनि लाग्यो, तर मनले हरेश मानेन । मेरो ममु सधैं भन्नुहुन्छ, ‘जीवनमा जे भइरहेको छ, राम्रो भइरहेको, जे हुन्छ राम्रोका लागि हुन्छ, भोली जे हुन्छ त्यो पनि राम्रो नै हुनेछ, हर परिस्थितीलाई खुसीखुसी स्वीकार गरेर अघि बढ्नुपर्छ ।’
मैले राती सुत्नेबेलामा पनि सोचेः नयाँ के होला भोली, स्मारक पहिले पनि गएको भए पनि समकक्षी साथीहरुसँगको यो पहिलो भ्रमण थियो । साथमा गुरुहरु पनि हुँदाको पल झनै नयाँ त केही पक्कै हुनेछ, यही सोचेर कतिबेला निदाएछु । विहान नियमित समयमा उठेर कोचिङ कक्षमा सहभागी भएँ, सदा नै ९ बजे घर आइपुगेर खाना खाएर पुनः स्कुल निस्केँ ।
अनि सुरु भयो हाम्रो स्कुलको प्रार्थना समय । त्यसपछि हामी कक्षमा हाजिर भएर लामबद्ध भइ विद्यालयको बस चढ्यौ । विहानको ११ः३५ बजे विद्यालयको मुल गेटबाट स्मारकको लागि हाम्रो बस पश्चिमतर्फ अघि बढ्यो । विद्यार्थी धेरै भएकोले बस खचाखच थियो, जाडो मौसममा पनि हप्प तातेझै भएको थियो । बस्ने ठाउँ नपाएर कति जना उभिनु परेको थियो, तर कसैलाई आपत्ति थिएन, थियो त केवल रमाइलो मात्रै । गीत बजाउँदै चिच्याउँदै रमाइलो गर्दै हामी लगभग १५ मिनेटमा स्मारकको गेट अगाडी पुग्यौ ।
गुरुहरु स्मारक भित्र जानको लागि टिकट काट्न काउण्टर तिर अघि बढ्नुभयो । यसैको फाइदा उठाउँदै हामी कोही पसलतिर लाग्यौ भने कोही फोटो खिच्न र घुम्न तिर लाग्यौ । पार्किङको बीचमा गैडाको मुर्ती रहेछ र त्यसको माथि रहेको डिस्प्ले बोर्डमा केही नियमहरु थिए । हामीले त्यसमा ध्यान दियौं । गुरुहरुले टिकटको व्यवस्था भएको इसारा गर्नु भएकोले फेरी लामबद्ध भएर भित्र प्रवेश गर्यौ । लामबद्ध हुँदै अवलोकन गर्न तिर लाग्यौ । मानिसहरुको उत्तिकै भिड भित्र पनि थियो । हामी अवलोकन गरिरहेकै थियौ गुरुहरुले त्यहाँ रहेको चिडियाखाना हेर्न जाने भन्नुभयो र हामी त्यतै तिर लाग्यौ । केही साथीहरुले मोबाइल समेत ल्याउनु भएको थियोे । उनीहरु फोटो र भिडियोमा ब्यस्त देखिन्थे । म र साथी संसारिका गुरुहरुसँग कुरा गर्दै अवलोकन गर्दै अगाडि बढ्यौ ।
हामीले चिडियाखानामा हुचिल, गिद्ध, इमु, मृग, चितुवा, खरायो, मयुर, गोही, कछुवा, कालिज, कुखुरा, परेवा, बेलायती, मुसा, हरिण आदी देख्यौ । मलाई भने गोहीको मुख देखेर निकै अनौठो लाग्योः चुच्चो परेको मुखमा कति धेरै दाँत ? यसअघि गोही देखेथें तर दाँत याद गरेको थिइँन । केहीबेर विश्राम गर्न हामी प्रतिक्षालयमा बस्यौ । साथीहरु नाच्न खेल्न र फोटो खिच्न थाले । साथी संसारिका र म भने गुरुहरुसँग अनुमति लिएर वरपर घुम्ने र देखेका कुरा कपिमा नोट गर्न भनेर लाग्यौ ।
त्यहाँबाट हामी प्रजातान्त्रिक पार्क गयौं । जुन पूर्व राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले उद्घाटन गर्नुभएको रहेछ । त्यहाँ हामीले विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको शालिक देख्यौ । उहाँ वि.सं. १९७१ मा जन्मनु भएको र वि.स २०३९ मा बित्नु भएको पनि शालिकसँगै उल्लेख गरिएको रहेछ । यसैगरी मनमोहन अधिकारी (वि.सं. १९८६–२०५६) गणेशमान सिंह (वि.सं. १९७२–२०५४) र पुष्पलाल श्रेष्ठ (वि.सं. १९८१–२०३५) को शालिक देख्यौ । उहाँहरुको नाम सुनेको थिएँ, तर उहाँबारे धेरै जानकारी मलाई अझै छैन । यति मात्रै थाहा छ उहाँहरु हाम्रो देशका लागि महान योद्धा हुन् । तलैबाट देखिने गरी नेपालको नक्सा र सहिद स्तम्भ बनाइएको छ, सँगै विभिन्न खेल उद्यानहरु पनि छन् ।
त्यसछि हामीले शहीद स्तम्भको अवलोकन गर्यौ । जहाँ नेपालका मुख्य ४ सहिदहरु गंगालाल श्रेष्ठ, दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा र शुक्रराज शास्त्रीलगायतका अन्य शहीदहरुको एउटै ढुंगामा कुदिएका स्मारक देख्यौ । ४ सहिदको बारेमा हामीले किताबमा पनि पढेका थियौ । उहाँहरुको कामलाई सम्मान गरेर यहाँ स्मारक बनाइएको हो । हाम्रो देशका सहिदलाई देखेर मन गौरवले भरियो, नमस्कार गरेँ ।
त्यसपछि हामी सभाहलहरु भएको ठाँउ तर्फ लाग्यौ । जहाँ दिनहुँ जसो २–३ वटा कार्यक्रम हुने रहेछ । साथै त्यस दिन मगर दिवस परेकाले सबै जसो हल भरिएका थिए । त्यसपछि हामी सानो फलामे भ्युटावर तर्फ लाग्यौ । जहाँबाट हामीले शहीदहरुको स्तम्भ, झोलुङ्गे पुल, फूलका बगैचाहरु देख्यौ । भ्युटावरको पछाडी साना साना चौतारो थिए । त्यसपछि हामी अलि पर रहेको शौचालय तर्फ गयौ । शौचालय गएको कुरा पनि के लेख्या भन्नेठान्नु भयो होला है, सार्वजनिक स्थल भएता पनि शौचालयको राम्रो व्यवस्था रहेछ, मलाई मन प-यो, शौचालय सफा थियो, सरसफाइमा हामीले हर हमेसा ध्यान दिनुपर्छ, स्वास्थ्य र सरसफाइ नै हाम्रो पहिलचान हो ।
त्यसपछि हामी विभिन्न फूलहरू भएको बगैचा तर्फ गयौ । त्यहाँका फूल र रङ्गीविङ्गी फूलहरू देखेर मनै खुसी थियो । यति मात्रै नभई त्यहा वनभोज क्षेत्र, मदन स्मारक (मदन भण्डारीको शालिक), मनोरञ्जन पार्क, सहिद स्मारक स्तम्भ, पोखरी, आदि थिए। त्यही स्व.शिलादेवी सिंघल श्री राजेन्द्र सिंघलद्वारा निर्मित पुण्य स्मृति देवी मन्दिर पनि थियो ।
पर्यटकलाई सहजताका लागि स्मारक भित्रै एटीएम पनि रहेछ यो व्यवस्था पनि राम्रो लाग्यो । यही स्व. रूपचन्द्र विष्ट को स्मृतीमा निर्मित थाहा स्तम्भ पनि रहेछ । यो वि.स २०६१ मा निर्मित रहेछ । रुपचन्द्र विष्टको बारेमा मैले मुमुबाटै सुनेको उहाँ मकवानपुर जिल्ला पालुङ भन्ने ठाउँको पुराना कम्युनिष्ट नेता हुन । उहाँले सबै मान्छेले सबै कुरा थाहा पाउनु पर्छ भनेर एउटा अभियान नै चलाउनु भएको थियो रे । उनको अभियानको नाम नै पछिपछि ‘थाहा अभियान’ भन्ने रहन गयो । अहिले त्यही पालुङ समेत समावेश गरी थाहा नगरपालिका बनाइएको छ ।
अं, म स्मारकको कुरा गर्दै थिएँ, यहाँ बिरुवाको नर्सरी पनि रहेछ । पर्यटक सुचना केन्द्र पनि रहेछ, तर हामीले त्यो सूचना केन्द्रको सदुपयोग गर्ने अवसर पाएनौ । फेरी जाँदा अवसर मिल्यो भने त्यहाँ के के छ फेरी लेखौला । अर्को अनौठो कुरा हेटौडा–१७ निवासी जीतबहादुर विश्वकर्माले आफूले हातैले बनाएको पित्तलको घरहरा यहाँ रहेछ । वि.सं २०७४ चैत १५ मा निर्मित यो हेरेर अचम्म लाग्यो । “हातैले पनि कस्तो राम्रोसँग बनाउन सकिँदो रहेछ आहा !” त्यसपछि हामी फेरी चिडिया खाना हेर्दै यतिको ठुलो मुर्ती भएको ठाँउमा पुग्यौ । त्यसको अर्को तर्फमा नेपालको पूर्व राष्ट्रपति विद्या देवी भण्डारीज्यु द्वारा उद्घाटन गरिएको रजत स्तम्भ थियो । जुन २०७६ माघ १४ उद्घाटन गरिएको थियो ।

आहा ! कस्तो राम्रो फाउण्डेशन पनि त्यही नजिकै रहेछ, हामी त्यसको नजिक पुगेर पानीमा एकछिन खेल्यौं । फूलबारीहुँदै घुमेर हामी गैरीशङ्कर हिमाल तर्फ गयौ । केही समयअघि म, ममुको साथीहरु र उहाँहरुको छोराछोरीसँग यहाँ पारिवारीक ड्राइ पिकनिक गएका थियौ, त्यै बेला ममुले भन्नुभएको गौरीशंकर हिमाललाई नै आधार मानेर नेपालको समय निर्माण गरिएको रे, मैले यो कुरा मेरो साथी सांसारिकालाई सुनाएँ, यो कुरा सुनेर उनी दङ्ग परिन् । यहाँ हिमालको फेदीमा गाउँबस्ति, कान्लै कान्ला भएको बारी, घरहरु, कुलो, गोरेटो बाटो कति राम्रो आर्ट गरिएको छ । हेरिरहन मन लाग्छ ।
अहो, हामी गुरुहरुबाट छुट्टएको निकै बेर भएछ, हामी फर्क्याै, गुरुहरुले के के टिप्यौ, निकै बेर हरायौ त भनेर हाँस्नुभयो, गाली गर्नु भएन, कत्ति मायालु हाम्रा गुरुहरु ।
देखेसम्मका सबै कुरा टिपोट गरेर प्रतिक्षालयमा आएर आएपछि एकछिन विश्राम गर्यौ । त्यहाँ हाम्रो हेटौडा उपमहानगरपालिकाको मेयर मिनाकुमारी लामाको टोलीपनि भ्रमण गर्न आउनु भएको मैले देखेँ र सबैलाई भने, हामी सबैले उहाँसँग सामूहिक फोटो खिच्यौं ।
त्यसपछि हामी खाजा खान तिर लाग्यौं । खाजापछि नाचगान गर्यौ, गुरुहरुलाई पनि नाच्न कर गरीगरी हामी पनि सँगै नाच्यौं, करिब १ घण्टा जति नाचगान गरेर हामी थकित भयौं, औधि रमाइलो भयो । फेरी केही बेर विश्राम गर्यौं । समय बितेको पत्तै भएन, हामी त फर्कने बेला पो भएछ, त्यसपछि गुरुहरुले हामी सबैलाई १/१ ओटा फ्रुटी दिनुभयो खाँदै हामी बसमा चढ्यौ । फेरी पनि बसमा चिच्याउँदै रमाउँदै हामी करिब १५ मिनेटपछि स्कुल आएपुग्यौ, र आ–आफ्नो घरको बाटो लाग्यौ ।
मैले भ्रमणमा जे जे देखे यहाँहरुसँग पनि शेयर गरेको छु । आशा छ सुझाव पाउनेछु । अझै धेरै छुटाएँ होला, सिक्दै छु सिक्ने अवसर दिनुहुनेछ । मेरो स्कुलका गुरुहरुलाई यो अवसरको लागि धन्यवाद । ममुले भन्नुभएको यो स्मारकको परिकल्पनाकार हाम्रो हेटौंडाका डोरमणी पौडेल हुनुहुन्छ, जो बागमती प्रदेशको पहिलो मुख्यमन्त्री समेत हुनुभयो । उहाँले कति मज्जाले कुन कुन ठाउँमा के के बनाउने भनेर प्लानिङ गर्नु भएको वाह, मलाई त धरै मन पर्यो ।
हजुरहरु पनि आउनुभयो भने राम्राेसँग अवलोकन गर्नुहोला । यहाँ के छैन र ? सबै थोक छ । पिकनिक खानको लागि सबै व्यवस्था छ, विभिन्न जातीय पोषाकमा फोटो खिचाउन पाइन्छ, पुर्खाहरुको योगदान पढ्न र अवलोन गर्न पाइन्छ, सयाैं हजाराै फूलहरुले मन नै हराभरा बनाउँछ, पानीको फोहोरामा फोटो खिचुखिचुँ लाग्छ, भ्यू टावर चढेर वरपरको संसार पनि हेर्न पाइन्छ, मैले त सबै कुरा भन्न पछि छुटाएँ होला, आफू आउँदा नछुटाई हेर्नुहोला ल, धन्यवाद ।
मकवानपुर । कर्मचारीकाे ड्रप आउट कारण राेजगारदातालाई आइपर्ने समस्यामा सहजिकरण गर्ने डाटाबेस प्रणालीबारे हेटाैंडा औद्याेगिक क्षत्रका राेजगारदाताहरुलाई जानकारी गराइएकाे छ ।
उद्याेग संघ मकवानपुरकाे कार्यालयले निजी क्षेत्रका रोजगारदातालाई रोजगारदाता डाटाबेसमा दर्ता हुनकाे लागि सहजिकरण गरेकाे हाे । सामाजिक विकास मन्त्रालय बागमती प्रदेशको आयोजना तथा उद्योग संघ मकवानपुरको सहकार्यमा कार्यक्रम आयाेजना गरिएकाे थियाे ।
राष्ट्रिय सीप परिक्षण वोर्डले सिप परीक्षण गरि प्रमाणीत गरेका दक्ष जनशक्तिलाई राेजगार प्राप्त गर्न र राेजगारदातालाई जनशक्तिकाे छनाैट गर्नमा समेत सहज हुने गरी सञ्चालित डाटाबेसबारे जानकारी प्रदान गर्ने, सुझाव समेत संकलन गर्ने गरी कार्यक्रम गरिएकाे हाे । राष्ट्रिय सिप परीक्षण बाेर्डकाे राेजगार बारे जानकारी दिने डाटाबेस NSTB बारे जानकारी भएपछि कर्मचारीकाे ड्रप आउट कारण राेजगारदातालाई आइपर्ने समस्या र आवेदकलाई समेत राेजगारी खाेज्न सहयाेग पुग्नेछ ।
याे डाटाबेसबाट तत्काल कर्मचारी अभाव भएकाे अवस्था कर्मचारी खोज गर्न सकिने भएकाेले राेजगारदातालाई सहज हुने र राेजगारकाे खाेजिका रहेकाहरुलाई समेत सहज हुने कार्यक्रममा बताइएकाे थियाे । याे डाटाबेस बजारमा रहेका अन्य जब पोल्ट्रलभन्दा फरक र भरपर्दाे रहेकाे बागमती प्रदेशका अधिकृत स्तर साताैं चन्द्रबहादुर श्रेष्ठले बताए ।
आफ्नाे दक्षतामाथि CTEVT बाट सीप परिक्षा पास गरेका मात्रैले हेर्न डाटाबेसमा पहुँच पाउने र राेजगारदाता कम्पनी/ उद्याेग/संघसंस्थाहरु मध्ये पनि पाेट्रलमा दर्ता भएकाहरुकाे मात्रै पहुँच हुने भएकाेले याे सहज डाटाबेस हाे । जसमा सवै प्रकारका उद्योगहरु दर्ता हुन सक्नेछन् । सवै प्रकारकाे सीप भएका व्यक्तीहरु र राेजगारदाताबीच याे डाटाबेसले पुलकाे काम गर्ने उद्योग संघका कार्यकारी निर्देशक शम्भुप्रसाद नेपालले बताए ।
डाटाबेसमा दर्ता भएका राेजगारदाता र सिप परिक्षा पास गरेका दक्ष जनशक्तिकाे लागी निशुल्क सूचना तथा जानकारी आदनप्रदान गर्न सकिन्छ ।
नेपालमा हाल ४ लाख ९६ हजार ३० जना दक्ष जनशक्ति यहाँ सुचिकृत रहेका श्रेष्ठले बताए । डाटाबेसमा दर्ताकाे लागि उद्योग दर्ताको प्रमाणपत्र र प्यान दर्ताको प्रमाणपत्र भएमा रजिस्टर हुन सकिने श्रेष्ठले बताए । www.nstb.org.np मा आफैंले दर्ता गर्न सकिने छ । औद्याेगिक क्षत्रभित्र रहेकाे उद्याेगीहरुलाई लक्ष्यित गरी आयाेजना गरिएकाे कार्यक्रममा उद्योग परिसंघ बागमती प्रदेशका प्रशासकीय अधिकृत जगन्नाथ लामिछानेलगायत औद्याेगिक क्षत्रका झण्डै ३ दर्जन उद्याेगका सञ्चालक तथा प्रतिनिधिहरुकाे सहभागीता रहेकाे थियाे । कार्यक्रममा सामाजिक विकास मन्त्रालयका श्रेष्ठ र सुरेन्द्र कुमार रामले सहजीकरण गरेका थिए ।
औद्योगिक क्षेत्र भित्रका उद्योगीहरूको लागि लक्ष्यित गरेर कार्यक्रम गरिएको उद्योग संघका कार्यकारी निर्देशक नेपालले बताए । डाटाबेसमा सहभागी हुनकाे लागि आफूहरुले पनि सहयाेग गर्ने उद्योग संघका सह-काेषाध्यक्ष दिवस चौलागाईंले बताए । सिपयुक्त जनशक्तिको हालको ठेगान उपलब्ध हुनपर्ने, दर्ता भएका सङ्ख्यासंगै रोजगार प्राप्तको संख्या समेत अपडेट हुनुपर्ने, विवरणमाथी गोपनीयता कायम हुनुपर्ने जस्ता सवालमा भने ध्यान दिनुपर्ने देखिएकाे उनले बताए ।
हाल विभिन्न ३१४ प्रकारकाे सिप भएका मा ४ लाख ९६ हजार ३० जना जनशक्तिले दक्षताकाे सिप परिक्षा पास गरेकाे NSTB डाटाबेसले देखाउँछ ।
राक्सिराङ,मकवानपुर। राक्सिराङ (मकवानपुर)। संघीयतापछि गाउँ र टोलको विकास गर्न केन्द्रीय बजेटको पर्खाइ आवश्यक छैन । जहाँ जुन स्थानमा जे आवश्यक छ स्थानीय सरकारले त्यहाँ लगानी गर्न र प्रवद्र्धन गर्न सक्नेछ ।
संघीयतापछि स्थानीय क्षेत्रको विकासमो लय समाएको एउटा उदाहरण हो पर्यटकीय क्षेत्र । यस्तै उदाहरण बनेको छ मकवानपुरको राक्सिराङ गाउँपालिकाको जलपरी झरना । संघीय सरकारले स्थानीय स्तरको संभावना कहिले खोज्ने ? स्थानीय आवश्यकता कहिले मनन गर्ने र कहिले पहिचान प्रवद्र्धनको लागि लगानी गर्ने ? यि सवाल धेरै परमा हुन् ।
जब स्थानीय सरकारले स्थानीय क्षेत्रको संभावनालाई आफैंले नियाल्न पायो, आफैंले बजेटको व्यवस्थापन गरी पहिचान र प्रवद्र्धनमा ध्यान दिन थाल्यो, यो जलपरी झरना अहिले गन्तव्यको रुपमा विकास भएको छ । बिदाको दिन हाइकिङ जानेहरुले आफूसँगै मिठो स्मरणमा सजाउँछन् यो झरनाको तस्वीर । मकवानपुरको पश्चिम क्षेत्रमा रहेको राक्सिराङ गाउँपालिकास्थित जलपरी झरना आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्यको रुपमा विकसित हुँदैछ ।
मकवानपुर जिल्लाकाे भौगोलिक रुपले विकट राक्सिराङ गाउँपालिका ३ स्थित सिद्धार्थ हरियाली सामुदायिक वन क्षेत्रमा पर्ने जलपरी झरना र संगै रहेको करिब १ सय मिटर लामो चमेरो गुफा पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा विकसित भइरहेको छ । उक्त झरनाको अवलोकनका लागि हेटौंडालगायत मकवानपुरको अन्य क्षेत्रबाट समेत मानिसहरु आउने गरेको सिद्धार्थ हरियाली सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र तामाङले बताए ।
झरना र गुफाको संरक्षणसंगै विकासका लागि राक्सिराङ र प्रदेश सरकारले लगानी गरेको अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र तामाङले जानकारी दिए। प्राकृतिक रुपले आकर्षक र सुन्दर जलपरी झरना परिसरमा बागमती प्रदेश सरकारको लगानीमा राक्सिराङ गाउँपालिकाले भौतिक संरचनाहरु निर्माण गरेको छ ।
झरना र त्यसको आडैमा रहेको चमेरो गुफासम्म पुग्नका लागि सडकको सुविधा रहेको छ । मनहरी बजारबाट चैनपुर हुदै पलासे बजार नजिकैबाट र मनहरीको ज्यामिरेबाट आमाघर हुँदै सडक मार्ग भएर र पैदल यात्रा गरेर समेत जलपरी झरना आउन सकिने छ ।

झरना भएको क्षेत्रमा फलामे रेलिङसहितको पक्की सिढी बनाइएको छ । झरनाको नजिकै दुईवटा ट्रस्ट भवन निर्माण गरि पिकनिकको लागि स्थान सुरक्षित गरिएको अध्यक्ष तामाङ बताउछन् । सार्वजनिक शौचालय समेत निर्माण भएको छ भने झरना प्रवेश गर्ने बिन्दुमा टिकट घर र पाले भवन निर्माण भएका छन् । झरना नजिकै जलपरीको एउटा मूर्ति राख्ने सोच रहेकोमा राक्सिराङ गाउँपालिका समेत लागि परेको तामाङले बताए । समिति निर्माण गरी कर्मचारीको व्यवस्थापन गर्ने र प्रवेश टिकटको समेत व्यवस्था मिलाइने उनले जानकारी दिए ।
झरना परिसरमा भौतिक संरचना निर्माण अहिले पनि जारी नै छ । बुद्धको मुर्तिसहितको पार्क निर्माणको लागि प्रारम्भिक कार्य भइरहेको छ । अध्यक्ष तामाङ झरना वरिपरिको पाखामा हरियालीको लागि बिरुवा रोप्ने योजना रहेको बताउँछन । यस्तै गरि झरना क्षेत्रमा नुहाउनकोलागि स्विमिङ पुल निर्माणको योजना रहेको समेत उनले जानकारी दिए । पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा बिकास हुँदै गरेको उक्त क्षेत्रमा गाउँपालिकाको पहलमा गुलमोर, लालुलाते, चुवा लगायतका ५ सय थान फूलका बिरुवा रोपिएको छ ।





मकवानपुर । बागमती प्रदेशका कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्री डा. राजेन्द्रमान श्रेष्ठले जाति, भाषा र संस्कृति प्रदेशसँगै देशकै सम्पत्ति भएकाले संरक्षण र प्रबर्द्धनमा सबैपक्ष गम्भीर बन्नुपर्ने बताएका छन् । केन्द्रीय मानन्धर संघले हेटौंडामा आयाेजना गरेकाे साँस्कृतिक कार्यक्रममा मन्त्री श्रेष्ठले उक्त कुरा बताएका हुन् ।
नेपालको गौरबको रुपमा रहेको नेपाल भाषा, नेवार संस्कृतिसँगै नेपाल सम्बत महत्वपूर्ण रहेकाले दैनिक प्रयोगमा ल्याउनुपर्नेमा उनले जोड दिए । ‘नेपाल सम्बतलाई सरकारी कामकाजमा प्रयोगमा ल्याईनु खुशीको कुरा हो, उनले भने, ‘राष्ट्रिय विभूती शंखधर साख्वाले चलाउनु भएको नेपालको मौलिक नेपाल सम्बत् भएकाले पूर्ण कार्यान्वयन गर्नु जरुरी छ ।’
बागमती प्रदेश सभा सदस्य एकालाल श्रेष्ठले प्रदेशमा नेवार र तामाङ भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाउने गरी ऐन आएकाे बताउदै नेपाल भाषा, संस्कृति जगेर्ना गर्न सरकार, नेवार समुदाय र संघसंस्थाहरु एकजुट भएर काम गर्नुपर्नेमा जोड दिए । यसैगरी प्रदेश सभा सदस्य शैलेन्द्र बज्राचार्यले संघीयताको बारेमा नकारात्मक धारणा फैलाईएको भन्दै राजनीतिक, भाषिक, साँस्कृतिक अधिकार पाउन संघीयताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको बताए ।
कार्यक्रममा मौलिक धिमे बाजा, धा: बाजा, बाँसुरी, बे बाजा, नाय् खिं बाजा, ढोलक बाजाको प्रस्तुतीसँगै नेवारी पहिरनमा नेपाल भाषाका गीत तथा नृत्यहरु प्रस्तुत गरिएको थियो । कार्यक्रम अघि हेटौंडाको बुद्ध चोकमा भेला भई प्रभातफेरी गरिएकाे थियाे । काठमाडौं महानगरपालिकाको लागत साझेदारी, संघको युवा र सञ्चार उपसमितिको संयोजन तथा हेटौंडाका मानन्धर गुठीहरुसँगको सहकार्यमा शनिबार साँस्कृतिक कार्यक्रम गरिएको हो । हेटौंडामा जस्तै साँस्कृतिक कार्यक्रम पर्साको विरगञ्ज र बारामा आयोजना गरिने नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूका केन्द्रीय महासचिव तथा केन्द्रीय मानन्धर संघका केन्द्रीय सदस्य केके मानन्धरले जानकारी दिए ।
कार्यक्रम बागमती प्रदेशका कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्री डा. राजेन्द्रमान श्रेष्ठको प्रमुख आतिथ्य तथा केन्द्रीय मानन्धर संघका केन्द्रीय अध्यक्ष मनोजकुमार मानन्धरको सभाध्यतामा भएको थियो । कार्यक्रममा बागमती प्रदेशका सांसदहरु एकालाल श्रेष्ठ र शैलेन्द्र बज्राचार्यको विशेष आतिथ्य रहेको थियो ।
कार्यक्रममा नेपाल राष्ट्र बैंक विरगञ्जकी सहायक निर्देशक अमृता मानन्धर, वन विज्ञान अध्ययन संस्थान हेटौंडा क्याम्पसका उपप्राध्यापक डा. विक्रम मानन्धर, विश्व साईकलयात्री रामचन्द्र मानन्धर, डिभिजन वन कार्यालय सिन्धुलीका डिभिजन वन अधिकृत अजय विक्रम मानन्धर लगायतको आतिथ्य रहेको थियो ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौंडा बजारबाट ३५ किलोमिटर पश्चिममा पर्छ मनहरी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ७ । यही वडामा छ बोटे समुदायको सानो बस्ति । निर्वाचनताका यस समुदायमा राजनीतिक दलका नेता तथा कार्यकर्ताहरूको बाक्लै आवागमन हुन्छ, जब चुनाव सकिन्छ सुनसान बन्छ यो बस्ति ।
“हाम्रो समुदायको विकास र हाम्रो लागि सहयोग गर्ने भनेर चुनावको बेलामा नेताज्यूहरु आउनु हुन्छ, हामी चिन्दैनौ, उहाँहरु नै नमस्कार गर्नुहुन्छ” स्थानीय बबिता बोटे भन्छिन् “हामीलाई आफ्नो जग्गा पनि छैन, बल्लबल्ल बास बस्ने घर बनाइदिनुभयो तर के खाने भन्ने समस्या छ ।”
राजनीतिक चासो र चेतना कमै भएका बोटे समुदायलाई भोटर बैंकको रूपमा प्रयोग गर्न निर्वाचनताका सबैजसो दलका नेता तथा कार्यकर्ताहरू आईपुगे पनि उनीहरुको जीवनस्तर उकास्ने, सामाजिक सशक्तीकरणको सवाल बुझाउन कोही नभएको कमल बोटे बताउँछन् । “हामी सबैको पेशा भनेको माछा मार्ने र मनहरी बजारमा विक्री गर्ने थियो, तर अहिले त्यै माछा मार्ने काम पनि आरक्षण (पर्सा वन्जन्तु आरक्ष)ले रोक्यो ” उनले भने “अब यसो छिमेकमा ज्यालादारी मात्रै हो, आमा दिदी बहिनी, भाउजुहरुलाई सिप तथा नेतृत्व विकासको तालिम आवश्यक छ ।”
संगिता माझि पनि यही बस्छिन् । विहान सामान्य घरधन्दा अनि छोराछोरीलाई स्कुल पठाउँछिन्, अनि दिनभर अलमल मै बित्छ । “केही काम छैन, काम नभएपछि खान पनि कहाँबाट आउनु छर, सिप छैन, शिक्षा छैन” उनी भन्छिन् । आफ्नो जग्गा नभए पनि हातमा गर्ने सिप सिक्न पाए परिवार चलाउने आधार हुने उनको बुझाइ छ । उनीहरुको छोराछोरीलाई पढ्न त समस्या छैन, बस्तीको नजिकै विद्यालय छ । शारीरिक रुपमा सशक्त पुरुष र महिलाहरु ज्याला गर्न जान्छन् । खेतीको मौसममा ज्यालाको काम पाइए पनि अन्य मौसममा त्यो पाइदैन । केहीले नजिकैको खोलामा बालुवा चालेर दैनिकी चलाउँथे तर नदि जन्यपदार्थको उत्खनन तथा निकासी बन्द गरेपछि त्यो काम पनि रोकिएको छ ।
मनहरी गाउँपालिका ७ स्थित बोटे बस्तीमा झण्डै २५ घर बोटे समुदायको बसोबास छ । झण्डै ९० को हाराहारीमा भोटर छन् तर नेताहरु र स्थानीय सरकारले उनीहरुको जीवनस्तर उकास्न दीगो कार्यक्रमभन्दा क्षणिक लाभ दिने र आफ्नो भ्यार्याङ पुरा गर्नमा मात्रै प्रयोग गर्ने गरेको कान्छिमाया बोटे बताउँछिन् । मनहरी गाउँकार्यपालिकाको निवर्तमान कार्यपालिका सदस्य समेत रहेकी कान्छीमाया आफूहरुले बोल्न नसकेकै कारण अरुको कुरामा सही मानेर हिड्नु पर्दा समस्या भएको बताउँछिन् । “५ वर्ष कार्यपालिका सदस्य पनि भएँ, मैले समेत यो बस्तीको लागि केही गर्न सकिन, बजेट बनाउँदा नै सबै कार्यक्रमको तयारी हुने रहेछ, आफूलाई त्यो बारेमा थाहा भएन, हामी सधैं पछिको पछि नै” उनले भनिन् “सबैभन्दा पहिले यहाँका महिलाहरुलाई आर्थिक पाटोमा सशक्त बनाउन कुनै सिप र व्यवसायमा जोड्नु पर्छ ।”
धेरै महिलाहरु हिंसाको शिकार समेत हुने गरेको उनले बताइन् । “सरकारले दिने भत्ताको भरमा जीवन चलेको छ, त्यो भत्ता आउला र खानेकुरो, लत्तापकडा किनौला भनेर बस्छन्, बिरामी पर्दा उपचार गर्ने पैसा हुँदैन” उनले गुनासो गरिन् ।सरकारले सिमान्तकृत समुदायको लागि दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताले उनीहरुलाई सशक्तीकरण भन्दा पनि आशावादी बनाएको देखिन्छ ।
बोटे समुदायको लागि बागमती प्रदेश सरकारले आवासको व्यवस्था गरेको छ, तर उनीहरुसँग आफ्नो निजी जग्गा नभएकोले खेती किसान र पशुपालनको समेत समस्या छ । “हामी खेती किसानी र पशुपालन गर्न त सक्छौ, तर सबैभन्दा पहिले जग्गा चाहिने रहेछ, त्यै छैन हामीसँग” कान्छिमायाले भनिन् ।
मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिकामा रहेको यो बोटे समुदायको जस्तै समस्या छ राई बस्ति, वनकरीया वस्ति, चेपाङ बस्तीमा पनि । उनीहरुको सामाजिक तथा आर्थिक सशक्तीकरणको लागि दीगो रुपमा जीवन सुधार ल्याउने कार्यक्रमको अभाव रहेको गाउँपालिका अध्यक्ष रञ्जन कालाखेती बताउँछन् । “स्थानीय सरकारले उनीहरुको सहज जीवनको लागि समन्वय गरिरहेकै छ, तर पर्याप्त नभएको जस्तो देखिन्छ” अध्यक्ष कालाखेतीले भने । उनीहरु दिनभर जसो फुर्सदीला नै हुन्छन्, केही सिप भए आयआर्जनमा जोड्न सकिन्थ्यो कि भन्ने तर्फ ध्यान दिनु पर्ने आवश्यकता महसुस भएको उनले बताए । गाउँपालिकासँग त्यो दीगो प्रकारको कुनै कार्यक्रम नभएकोले गैससहरु इच्छुक भएमा आफूले समन्वय गर्न समेत पालिका तयार रहेको उनले बताए । उनीहरुलाई गरिबीको जीवनस्तरबाट माथि उकास्न उद्यमशीलताको विकास आवश्यक रहेको अध्यक्ष कालाखेतीले बताए ।
४६ वर्षीय नारायणी विष्टसँग आराम गर्ने समय खासै हुँदैन । तरकारी खेती र बाख्राको हेरचाह गर्दै उनको अधिकांश समय बित्छ । यही तरकारी खेती र बाख्रा व्यवसायले उनको आर्थिक अवस्था उकासेको छ । आर्थिक अवस्थामात्रै हैन उनको जीवन शैली, समुदायबाट पाउने मान मर्यादा पनि उठाएको छ, र सँगै उठाएको छ उनको हौसला, जोश र जाँगर । “विहान पहिले बाख्राको स्याहार गर्छु, एकलट काम बाख्राको खोरमा भ्याएपछि तरकारी खेती तिर जान्छु” उनी भन्छिन् “खेतमा नियमित काम हुँदैन, बाख्रालाई छिनछिनमा घाँस, पानी, सोतर, दाना दिनुपर्छ ।” जति काममा खट्यो उति नै आम्दानी बढेको छ, यसैले खुसी छिन् नारायणी । ५ जनाको परिवारलाई घरखर्च मात्रै हैन बचत पनि राम्रो भएको बताउँछिन् उनी ।
“पहिले फुर्सद नै फुर्सद हुन्थ्यो, तर पैसाको अभाव धेरै थियो, अब फुर्सद पनि छैन, फुर्सदीलो बसौं झै पनि लाग्दैन” उनले भनिन् “पहिले ऋण माग्दा के आधारमा दिउँ भनेर प्रश्न सोध्नेहरु अब लगानी बढाउन परे सम्झनु है नारायणी भन्छन् ।” आफ्नै समाज, आफ्नै नातेदारमा पनि “पत्याइने” (विश्वाशिलो) बन्न पैसा नै कमाउनु पर्ने रहेछ भन्ने बुझीन् नारायणीले ।

पाल्पाको तानसेन नगरपालिका १० निवासी नारायणीलाई यो जीवन शैलीको सहजता उसै मिलेको हैन । हेफर नेपालको सहयोगमा उनी सहभागी भइन् । उक्त अवसरले नै उनलाई जीवनशैली परिवर्तन सम्भव भन्ने उदाहरणीय व्यक्ति बन्न सघायो । प्रोजेक्टमा सहभागी भएपछि नै उनले बाख्रा पालन र टनेल तरकारी खेती सुरु गरेकी हुन् । यही व्यवसायले उनलाई छोराहरु पढाउन र आरामले घर चलाउन सम्भव बनायो ।
२० वटा बाख्रा पालेकी उनलाई सानो परिवारको लागि भरपर्दा आर्थिक आधार भयो । बाख्राको मल प्रयोग गरेर तरकारी पनि राम्रो फलाइन् । साग, आलु टमाटर जस्ता तरकारीबाट मात्रै १ लाख ५० हजार बचत गरेको उनले सुनाइन् । यसैगरी उनले बाख्राबाट १ लाख २० हजार बचत गरिन् । “भर्खरै आलु बेचें त्यसबाट पनि ५० हजार बचत भयो” उनले सुनाइन् । सिँचाइको सुविधा राम्रो भइदिएको भए अझै राम्रो आम्दानी गर्न सकिने संभावना भएको उनले थपिन् ।
हेफरको सहयोगकै कारण आफू अहिले स्थानीय सरकारसम्म पुगेर आफ्नो आवश्यकताको सवालमा निर्धक्क बोल्न सक्ने भएकी छिन् । “हामी महिला घर र वन मात्रै गथ्र्यौ, अधिकारबारे पनि केही थाहै थिएन, अब बुझेको कुरा अरुलाई बुझाउन पनि सक्छु, खबरदारी गर्न पनि सक्छु” उनले भनिन् ।
नारायणीको जस्तै जीवनशैली फेरिएको छ २९ वर्षिया हरिकलाको पनि । गुल्मिदरबार गाउँपालिका ३ निवासी हरिकला झाँक्रीले टनेलमा तरकारी खेती गरेकी छिन् भने बाख्रा पनि पालेकी छिन् । “२ साना नानीहरु सहित ७ जनाको परिवार छौ, सबै मिलेर सकेको काम गर्छौ, घर चलाउन पहिले जस्तो चिन्ता छैन” उनले भनिन् “पहिले पनि खेती गथ्र्यौ, तर आफैंलाई खान पुग्दैनथ्यो, अब बचत पनि हुन्छ ।” हेफरले खेत बारी जोत्ने ट्याक्टर समेत दिएकोले समूहमा बसेर काम गर्ने बानीको समेत विकास भएको उनले बताइन् । “घरबाहीर (परिवारको सदस्यसँग बाहेक) बोल्न डराउँथे” उनी भन्छिन “चाहिने ठाउँमा पनि हामी नबोलेपछि पो हेपाइ सहनु पर्ने रहेछ, अब चुप बसिदैन ।” हेफरले सञ्चालन गरेको तालिम लिएपछि नै आफूमा यस्तो बुझाइको विकास भएको उनले बताइन् । तरकारी खेती र बाख्रा पालनबाट भएको आम्दानीको बचत समेत गरेको उनले बताइन् ।
मकवानपुरका बबिता बोटे, संगिता माझि र कान्छिमाया बोटेको समस्या ग्रस्त दैनिकी र नारायणी, हरिकलाको विगत उस्तै छन् । वर्तामान भने फरक । समस्यासँगै समाधान पनि आउँछ, तर मकवानपुरका बबिता, संगिता कान्छिमायाहरुको जीवनमा समाधानको खोजि जारी छ । उनीहरुलाई पनि सघाउने विभिन्न संस्थाहरु नभएका भने हैनन्, तर उनीहरुलाई सक्षम हुन हैन, आश्रित हुन मात्रै सिकाइएको पाइन्छ । दाताहरुले बालबालिकाहरुलाई स्कुलको लागि झोला, स्टेशनरी किनिदिने, खाद्यन्न सहयोग गर्ने, चाडपर्वको समयमा पर्व मनाउन आवश्यक सामग्रीहरु जुटाइदिने गरेपछि स्थानीयहरु सक्षम हैन आश्रित बने ।
दाताहरुले सहयोग गरुञ्जेल हैन, दीगो जीवन यापनको लागि सिप र आधार सिर्जना गरिनु पर्ने स्थानीय अगुवा माधव गौतम बताउँछन् ।

दाताले दिने र उनीहरु (लक्षित समुहहरु) ले लिने प्रचालन रहुञ्जेल सामाजिक विकासमा फड्को मार्न संभव नभएको उनी बताउँछन् । हेफर प्रोजेक्टको बारेमा आफूले सञ्चारमाध्यबाट सुनेको स्मरण गर्दै उनले भने “खासमा गर्नु पर्ने सहयोग हेफरले गरेको जस्तै हो, तर यहाँ कर्म गर्न हैन, माग्न सिकाइयो ।” यि समुदायको जीवनस्तर उकास्नको लागि विभिन्न सिप विकासको कार्यक्रमहरु लागु गर्न स्थानीय सरकार तयार रहेको र सहभागी मोडलमा काम गर्ने गैससहरु भएमा अझै सहज हुने उनले बताए ।
हेफर इन्टरनेशनल नेपालले हाल नेपालको ५० जिल्लामा काम गरिरहेको छ । कोभिडको समयमा स्थानीय सरकारलाई राहत कोष स्थापनाको लागि सहयोग होस् वा महिला सहकारीहरुलाई सामान ढुवानीको लागि सवारी साधन सहयोग वा सिमान्तकृत समुदाय, ग्रासरुट तहका सर्वसाधारणको जीवनमा दीगो विकासको लागि सहकार्य गर्दै आएको संस्था हो । हेफर, नेपालको भोकमरी, गरिबी निवारणको लागि र पशु पालन क्षेत्रमा काम गर्दै आएको अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय संस्था हो । हेफरले सन् १९९३ मा चितवन जिल्लाको गितानगरमा बरुवा बाख्रापालन परियोजना सुरु गरेको थियो ।
त्यो समय २५ परिवारबाट परियोजना शुरु गरिएको थियो । अहिले देशको ५० जिल्लामा काम गरिरहेको हेफरका ज्ञान व्यवस्थापन तथा सञ्चार प्रमुख प्रविन गुरुङले बताए । जसबाट हालसम्म ४ लाखबढी परिवारसंङ्ख्या लाभान्वित भएका छन् । संस्थाको कामबाट लाभान्वित हुनेहरु मध्ये ९९ प्रतिशत महिला रहेको गुरुङले बताए । उनका अनुसार हेफर नेपालको प्रधान कार्यालय काठमाडौंमा र प्रादेशिक कार्यालयहरु बुटवल, भरतपुर, नेपालगंज र जनकपुरमा रहेका छन् ।
हेफरले समुदायहरूसँग साझेदारीमा काम गर्छ, संस्थासँग साझेदारी र समन्वयमा काम गर्ने साना किसानको आयमा करिब दोब्बरले बृद्धि गर्न सफल भएको लाभान्वित लुम्बिनी प्रदेश, गुल्मी जिल्ला गुल्मीदरबार गाउँपालिका–२ जुभुङका लेखबहादुर बोगटीले बताए । वातावरण संरक्षण, महिला सशक्तीकरण, सामाजिक सद्भाव बलियो बनाउनमा पनि संस्थाले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको गुल्मीदरबार गाउँपालिका सूचना अधिकारी नवराज घिमिरेको बुझाइ छ ।
पूथ्वीको हेरचाह गर्दै गरिबी न्यूनिकरणमा सघाउने कार्यक्रमहरूले दिगो सिर्जना गर्दै उद्यमीहरूलाई समर्थन गर्दै आएको हेफरका तथा सञ्चार प्रमुख गुरुङले बताए । “पशुधन र कृषिमा बीउ लगानीबाट हाम्रो साझेदारी शुरु हुन्छ, त्यसपछि परियोजनामा सहभागीहरूलाई व्यवसायहरू निर्माण गर्न र आपूर्ति श्रृंखला र बजारहरूमा पहुँच प्राप्त गर्न पनि हामीले मद्दत गर्ने गरेका छौं” गुरुङले भने ।
“जसले गर्दा परिवारको जीविकोपार्जन उकासिन्छ, सफल सहभागीले उनीहरूको नयाँ पुस्तालाई तालिम दिन्छन्, सहजिकरण गर्छन्, अनुभव आदनप्रदान गर्छन जसले गर्दा समुदायहरूलाई निरन्तर माथि उठाउन मद्दत मिलिरहन्छ” उनले भने ।