पहाडकी रानी बन्दिपुर,अनुभव संगाल्न पुग्नै पर्ने ठाँउ
Tags: No Comments
बन्दिपुर (तनहुँ)। तनहुँ जिल्लाको पूरानो सदरमुकाम बन्दिपुर ‘पहाडकी रानी’ उपनामले परिचित छ। परम्परागत नेवारी आर्किटेक्ट जोगाइराखेका घरहरू, स्थानीय स्लेट ढुङ्गाको बाटो, नेवार, मगर, गुरुङ अनि विभिन्न जातजातीको जिउँदो जातीय संग्रहालय हेर्न तथा अध्ययन गर्न बन्दीपुर पुग्नै पर्छ ।
रक क्लाइम्बिङ, प्याराग्लाइडिङ, हाइकिङ लगायत एड्भेञ्चरको मज्जा, मनै लोभ्याउने सूर्योदय र सूर्यास्त अनि फराकिला हिमशृङ्खलाको अवलोकनकाे अद्भुत अनुभव संगाल्न समय मिलाएर पुग्नै पर्ने ठाउँ हो बन्दिपुर । नेवारी शैलीका परम्परागत घरहरू भएको बन्दिपुर बजार करिब २ सय वर्ष पहिले भक्तपुर र कीर्तिपुरबाट आएका नेवारहरूले बसालेको बस्ती रहेकाे नेपाल सरकारकाे सहसचिवबाट अवकाश प्राप्त शिक्षाविद् स्थानीय दिनेश श्रेष्ठ बताउँछन् ।
भक्तपुरे शैलीका चिटिक्क परेका घरहरू बन्दीपुरको मुख्य आकर्षणसँगै ऐतिहासिक सम्पदा हुन् । जसले बन्दीपुरको इतिहास, संस्कृति र परिचय बोकेका छन् । १८ औं र १९ औं शताब्दीमा बन्दिपुर भारत र तिब्बत बीचको मार्गमा एक महत्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र थियो । ब्यापारीहरू कोलकता जाने, काठमाडौं र तिब्बतसँग ब्यापार गर्नका लागि बन्दिपुरको बाटो प्रयोग गर्दथे । यस्तै मोटर यातायातको सुविधा नहुँदा पश्चिम पहाडका तनहुँ, कास्की, लम्जुङ्ग, गोर्खा र मनाङ्गको लागि चितवनतर्फबाट सामान ल्याउने मुख्य व्यापारिक नाका बन्दिपुर रहेकाे बिन्दवासिनी हाेमस्टे संचालन गर्दै आएकी शान्ति कुँबर बताउँछिन् ।

बिन्दबासिनी होमस्टेका सदस्यहरु
वि.सं. २०२५ मा बन्दिपुरबाट तनहुँको सदरमुकाम दमौली सारियो । सदरमुकाम सरेपछि बन्दिपुर सुनसान बन्यो । २०५० सम्म आइपुग्दा सुन्दर बन्दिपुर बजार खण्डहरमा परिणत भएको थियो । त्यतिखेर बन्दीपुर ‘मृत शहर’ भनेर समेत चिनिएको थियो । कतिपयले बन्दीपुरलाई ‘भूत गाउँ’ भनेर समेत सम्बोधन गर्न थालेका कुँवरले बताइन् ।
‘बन्दिपुरबाट काठमाडौं र भक्तपुर फर्केका नेवार समुदायले बन्दिपुरको विकासका लागि पुनः पहल गरे’ कुँबरले भनिन् ‘२०६३ पछि बन्दिपुरलाई पुनः पर्यटकीय गन्तव्यको रुपमा चिनाउने काम भयो ।’ क्रमशः बन्दिपुरलाई पर्यटकीय नगरीको रुपमा परिचित बनाउँदै लगिएकाे उनले जानकारी दिइन् ।
सन् २००५ मा ‘बन्दीपुर इको कल्चरल टुरिजम प्रोजेक्ट’ अन्तर्गत बन्दीपुरको ‘रिनोभेसन’ शुरू गरिएको थियो । त्यसपश्चात पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने उद्देश्यले जीर्ण बनेका घरहरूलाई पूरानै शैलीमा सुन्दर डिजाइन र आकार दिएर सिँगारियो । बजार बीचको बाटो र आसपासका गोरेटाहरूमा बन्दिपुरकै स्लेट ढुङ्गा छापिए । उकालो, ओरालो बाटाहरूमा खुड्किला बनाएर हिँड्न सहज भयो । यसरी मेहनत गरेपछि बन्दिपुर बेहुलीझैं चिटिक्क सिँगारिएकाे छ ।

विहानी दृश्य
बजार बीचमा सवारीसाधन प्रवेशमा रोक लगाइएकाे छ । जसले गर्दा बन्दिपुर बजार शान्त छ । रात्रीकालिन समयमा समेत बन्दिपुरमा रात पर्दैन प्रकाशकाे उज्यालाेले झिलिमिलि देखिन्छ । सवारीसाधन रहित बन्दिपुर बजारको बीच सडकमा हरेक होटल, रेष्टुरेन्ट अगाडि टेबल, कुर्सी राखिएका छन्, जहाँ बसेर बजार क्षेत्रको दृश्यावलोकन गर्दै खानपिन गर्न सकिन्छ । होमस्टे विद्यार्थीमैत्री भएकोले धूम्रपान निषेधित क्षेत्र रहेको छ ।
सांकृतिक सम्पदा र प्राकृतिक मनोरमताको प्रचारप्रसारसंगै बन्दिपुर ‘डेड सिटी’ बाट ‘टुरिजम सिटी’को रुपमा अहिले नेपाल लगायत विश्वभर नै प्रसिद्ध छ । जहाँ वर्षेनी हजारौ बाह्य तथा आन्तरिक पर्यटक आउँने गरेकाे कुँबरकाे भनाई छ । बन्दिपुरलाई आर्थिक तथा सांस्कृतिक रुपमा अगाडि बढाउन युवादेखि वौद्धिक सर्कल समेत प्रयासरत रहेकाे श्रेष्ठ बताउँछन् ।
मगर भाषामा ‘बन’को अर्थ जंगल र ‘डी’को अर्थ पानी हो । जंगलबाट आएको पानी भन्ने अर्थ लाग्ने गरि बन्डिपुर हुँदै पछि बन्दिपुर नामाकरण भएको स्थानीय बताउँछन् । बन्दिपुरमा नेवार समुदायमात्र नभएर मगर, गुरुङ, ब्राह्मण लगायतका जातजातीको बसोबास रहेको छ । यी सबै जातजातीको साँस्कृतिक संग्रहालयकाे रुपमा समेत बन्दिपुरलाई चिनिने गरेकाे श्रेष्ठ बताउँछन् । बन्दिपुरमा लाखे नाँच, डोको नाँच लगायत विभिन्न जात्राहरू, चुड्का, कौरा, सोरठी, मरुनि र झ्याउरे भाकाहरूमा रमाउन पाइन्छ।
२०६८ सालबाट बन्दिपुरमा सामुदायिक होमस्टेहरूको प्रचलन आएकाे पाइन्छ । बन्दिपुर सामुदायिक होमस्टे (साबिकको चन्डेनी पिपलथोक होमस्टे) पहिलाे हाेमस्टे रहेकाे कुँवर बताउँछिन् । उक्त हाेमस्टेले सफलता प्राप्त गरेपछि बजार क्षेत्र र आसपासका गाउँहरूमा होमस्टे स्थापनाको लहरै चलेकाे उनकाे भनाई छ । ‘कोरिखा र धरमपानीको होमस्टेमा गुरुङ संस्कृतिमा रमाउन पाइन्छ’ उनले भनिन् ‘मगर संस्कृति बुझ्न रामकोट जानु पर्छ ।’ विमलनगर, तीनधारा, नारायण टोल, मोहोरिया, टुँडिखेलमा पनि होमस्टे खुलेका छन् ।
दशैंको फूलपातीका दिन खड्गदेवीको शोभा यात्रा, नव वर्षको दिन बिस्केट जात्रासँगै पुतलीको बिहे, साउन महिनामा सिद्धगुफामा बोलबमको मेला, रामनवमीमा पातलेद्वार गुफामा मेला, त्यसैगरि कात्तिकको हरेक सोमबार गरिने थानीमाईको पूजा, ठूलो एकादशीमा तिनधारा महादेवको पूजा बन्दिपुरका विशेष तिथीहरू हुन् ।
नेपाल सरकारको कृषि अनुसन्धान केन्द्र (बाख्रा), प्रदेशस्तरको व्यवसायिक किट विकास केन्द्र (मौरी, च्याउ, रेशम खेती), निजी स्तरबाट सञ्चालित कालिज तथा गाई फार्म, याम्पा फाँटको तरकारी खेती बन्दिपुरको कृषि पर्यटनका मुख्य आधार रहेका छन् ।

टुडिखेल
मणि मुकुन्देश्वरी गढी, चन्द्रकोट गढी र हुस्लाङकोट गढीले बन्दिपुरको ऐतिहासलाई बोकेका छन् । बाइसे, चौबिसे राजाका पालामा तनहुँको केन्द्र तनहुँसुर भएपनि त्यसपछाडिको गढीको रूपमा मणि मुकुन्देश्वरी गढीलाई लिइन्छ । बन्दिपुरमा सेन राजाहरूले पनि शासन गरेका थिए । मणि मुकुन्द सेन दरबारको भग्नावशेषहरू बन्दिपुर माथि थुम्कामा अझै पनि रहेको छ । त्यस थुम्कामा जानका लागि पछिल्लो समय मणि मुकुन्द सेन पदमार्ग नै निर्माण गरिँदैछ । जसलाई ‘मिनी ग्रेट वाल’ नामले समेत चिनिने कुँबर बताउँछिन् ।
पृथ्वी राजमार्गसँगै टाँसिएको विमलनगर चुनपहराको रकक्लाइम्बिङ, भिमकाय शिद्धगुफाको अवलोकन सँगसँगै पातलेद्वार लगायतका गुफाहरूको अवलोकन, भञ्ज्याङ चौतारा नजिकैबाट फराकिला हिमशृङ्खला हेर्दै सुखौरा फाँटमा झर्ने प्याराग्लाइडिङ, रामकोटदेखि बन्दिपुर बजार हुँदै कोरिखा पुग्ने अफरोड साइक्लिङ रुट, मस्यार्ङ्दी र सेती नदीको र्याफ्टिङले बन्दिपुरलाई साहसिक पर्यटन हबका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ ।
फराकिला हिमशृङ्खलाहरूको अवलोकन, बादल उठेर बनेको ताल (ह्वाइट लेक) टुडिखेल तथा थानीमाई मन्दिर माथिबाट देखिने सूर्योदय, सुनौला किरण छर्ने मनमोहक सूर्यास्त, बजार नजिकैको रानीवन अनि जंगल भित्र सुनाखरी लगायत जंगली फूलहरूको माधुर्य हेर्दा बन्दिपुर प्रकृतिको उत्कृष्ट सिर्जना भएको भान हुन्छ ।
थानीमाईको डाँडाबाट देखिने बन्दिपुर बजार र आसपासको ‘बर्ड आई भ्यु’, आसपासका गाउँमा जाँदाको अफरोड ड्राइभिङ, चैत वैशाखमा जाँदा भेटिने काफल र ऐंसेलु, होमस्टेको ब्रेकफास्टमा चाख्न पाइने कोदोको रोटी मानसपटलमा घुमिरहने बन्दिपुरका याद बन्न पुग्ने हाेटल संघ बन्दिपुरका अध्यक्ष सगीता प्रधान बताउँछिन् ।
हरिया वनजंगल, हाइकिङ रुटमा भेटिने मृग लगायतका जंगली जनावर तथा चराचुरुङ्गी, शान्त र सितल बाताबरण, बन्दिपुरेको न्यानो आत्मियता अनि पर्यटक देखेर मुस्कुराउने फराकिला हिम शृङ्खलाले बन्दिपुरको महत्व अझ बढाएको छ । बिमलनगरबाट शिद्द्गुफा हुँदै बन्दिपुर, डुम्रेबाट पुरानो बन्दिपुरे उकाली हुँदै बन्दिपुर, बन्दिपुर बजारबाट मणि मुकुन्देश्वरी गढी एकदिने हाइकिङका लागि उपयुक्त रुटहरू हुन् । त्यस्तै चन्द्रकोट गढी, हुस्लाङ कोट, रामकोट र बन्दिपुर बजारबाट दक्षिण तर्फका विभिन्न गाउँहरूमा हाइकिङ जान सकिन्छ ।
टुँडिखेल बन्दिपुर बजारको पश्चिममा रहेको थुम्को हो । राणाहरूले शाषन लिएपछि यो ठाउँलाई पश्चिम ३ नम्बर बाहिनी अड्डा (ब्यारेक) बनाएका थिए । सोही थुम्कालाई पछि चौर बनाइएको हो । यहाँ वर, पिपलको ५ वटा रुख भएको पन्चवृक्ष चौतारा रहेको छ । पहिले टुँडिखेलभित्र गाडी जान्थ्यो । स्थानीयले टुँडिखेलमा सिँडी बनाएपछि भने गाडीहरू जान पाएनन् ।
टुँडिखेलबाट हिमालय पर्वत, मर्स्याङ्दी नदीको नागबेली रुप र आसपासका उपत्यकाको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । टुँडिखेलबाट गोर्खा दरबार, लिगलिगकोटको दरबार, लमजुङको राइनासकोट, फराकिला हिमशृंखलाहरू देख्न सकिन्छ । पैदल यात्रा गर्दै बन्दिपुरको डाँडाकाँडा हेर्ने र शितल हावा खाँदै थकाइ मार्न टुँडिखेल चर्चित रहेकाे प्रधान बताउँछिन् । राणा शाषन विरुद्ध २००७ माघ १ मा बन्दिपुरमा भएको आन्दोलनमा ६ जना सहीद भएका थिए । सहीदहरू सम्झनामा उनीहरूको शव दह गरेकै स्थानमा अहिले सहीद स्मारक पार्क बनाइएको छ ।

पुरानो काठे घर
बन्दिपुर बजार प्रवेश गर्ने बित्तिकै पूरानो दरबार जस्तै एउटा घर देखिन्छ । चन्द्रगोपाल प्रधानले वि.सं. १९८५ मा ३२ हजार चाँदीको मोरु खर्च गरेर उक्त घर बनाकाे स्थानीय जानकारहरु बताउँछन् । तत्कालीन समयमा दरबार जस्तो घर बनाएका कारण राणाहरूले चन्द्रगोपाललाई पक्राउ गरि ३ सय ५ चाँदीको मोरु जरिवाना तिराएका थिए । राणाहरूको अवरोधका कारण घरको नौ तला बनाउने योजना रोकियो । सात तला निर्माण भएको उक्त घरको तल्लो दुई तला पुरेर हाल पाँच तला कायम गरिएको छ ।
बन्दिपुर बजारको शिरमा छ सुन्दर रानीबन । अनि रानीबनको काखैमा छ बौद्ध गुम्बा । बन्दिपुरका गणेश बहादुर गुरुङको अग्रसरतामा र नेतृत्वमा बिक्रम सम्बत २०६० सालमा गुम्बा निर्माण भएको हो। गुम्बाले धार्मिक पर्यटनमा टेवा पुर्याएको छ । तनहुँमा अन्यत्र गुम्बा नहुँदा यो गुम्बा निर्माण गरिएको गुरुङ बताउँछन् । गुम्बामा शाक्यमुनि बुद्धका मूर्ति राखिएको छ । साथै विभिन्न मुलुकहरूबाट ल्याइएका बौद्ध धर्मग्रन्थका पुस्तक राखिएको छ ।
धारापानी महादेव, बसाहा थान, सेराटारको सन्तानेश्वर महादेव, झप्रीको मुलपानी महादेव, ऐतिहासिक खड्गदेवी मन्दिर, गुरुन्चे डाँडाको थानीमाई, नाहालाको भुत्याइ बराह मन्दिर, पवित्रा स्कुल नजिकैको भुकभुके बराह, बजार क्षेत्रको बिन्द्यबासिनी, महालक्ष्मी स्थान, गणेश थान र महादेव मन्दिर, चामुण्डा देवी, तिनधाराको राधाकृष्ण मन्दिर र महादेव मन्दिर, बन्दिपुरका महत्त्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्य हुन् ।
बन्दिपुर बजारमा कोशेली घर छ, जहाँ खासगरी बन्दिपुरका कृषि उपज किन्न पाइन्छ । कोरीखा, धरमपानी र रामकोट गाउँ जाँदा रैथाने उत्पादन र स्थानीय गाई भैंसीको घ्यु कोशेली ल्याउन सकिन्छ । पछिल्लो समय बनेका होटलहरूले परम्परागत नेवारी आर्किटेक्टलाई प्राथमिकता दिएका छन् । जसले बन्दिपुरको मौलिक शोभामात्रै बढाएको छैन, पर्यटकहरूलाई पनि लोभ्याएको छ । यसैगरी परम्परागत ढुंगेधारले डाेकाेमा गाग्रो वा गाग्री तथा पानी बाेक्न मिल्ने अन्य भाडाकुडा राखेर नाम्लाेले बाेकेर पानी लिन वा लुगा धुन जाने हाम्राे अग्रज पुस्ताकाे दैनिकीकाे झझल्काे दिलाउँछ ।
पर्यटक स्ट्याण्डर्डका होटलदेखि सुविधासम्पन्न समेत गरी ७० बढी होटलहरू बन्दिपुरमा रहेका छन् ।ती हाेटलले एकै पटक एक हजार जनालाई सेवा दिन सकिने हाेटल संघ बन्दिपुर अध्यक्ष प्रधान बताउँछिन् । काेभिडकाे समयले थला परेकाे वन्दिपुरकाे हाेटल व्यवसायले अहिले लय समातेकाे उनले बताइन् । बन्दिपुरका प्रायः हाेटल पारिवारिक सदस्य आफैले संचालन गरि स्वरोजगारकाे माध्यम बनेका तथा केही होटलले अन्य जनशक्तिलाई समेत रोजगार दिएकाे प्रधानले बताइन् । आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटनकाे राम्राे सम्भावना रहेकाे बन्दिपुरमा विदेशी पर्यटकहरु हप्तौ बसी अध्ययन अवलाेकन गर्ने गरेका उनले बताइन् । आन्तरिक पर्यटककाे लागि बसाइ लम्ब्याउन सकिने भए पनि हाल त्यस खालकाे प्याकेजकाे व्यवस्था नगरिएकाे तर सोच रहेकाे प्रधानकाे भनाई छ ।
बिन्दबासिनी होमस्टेका अध्यक्ष कुँवर बन्दिपुरमा आउने पाहुनालाई पारिवारिक वातावरणमा स्वागत सत्कार गरिने गरेकाे बताउँछिन् । ‘होमस्टेमा बास बस्नको लागि आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको लागि बन्दिपुरको इतिहास, सास्कृतिक पक्ष र प्राकृतिक पक्षको जानकारी गराएर मात्रै बसाई ब्यबस्थापन गर्दै आएका छौ’ उनले भनिन् ।
किन त ?
बन्दिपुरकाे ऐतिहासिक सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक पक्षकाे सामान्य जानकारी गराउँदा पाहुनाहरुले आफ्नाे समय अनुसार बन्दिपुरकाे घुम्नै पर्ने स्थानकाे छनौट गर्न सजिलाेकाे लागि भन्छिन् कुँबर ।
पारिवारिक वातावरणमा घुलमिल हुँदै घरमै बसेकाे अनुभव दिलाउन होमस्टेमा आबद्ध सबै घरका सदस्यबाट स्वागत तथा बिदाई गर्ने गरिएकाे छ । हाेमस्टेमा पाहुनाहरु १-२ दिन भन्दा बढी बस्दैनन तर बिदेशीहरु बन्दिपुरको ईतिहास सस्कृती अध्ययनको लागि अलि समय बस्ने गरेकाे उनकाे अनुभव छ । विशेष गरी विद्यार्थीहरुकाे समूह र भ्रमणमा आउने टाेलीहरुकाे राेजाइमा हाेमस्टे पर्ने गरेकाे उनी बताउँछिन् । हाेमस्टेमा खाना र बसाईमा प्याकेजमा केही सहुलियत त छ तर आन्तरिक र बाह्य पर्यटकको लागि बसाई लम्ब्याउने गरि विशेष प्याकेज ल्याउने नसिकएकाे उनी स्वीकार्छिन ।
गण्डकी प्रदेश सरकारले सरकारी कर्मचारीलाई भ्रमण तथा कार्यक्रममा जादाँ उपलब्ध भएसम्म हाेमस्टेमै बस्नु पर्ने नियम बनाएकाेमा खुशी हुँदै कुँवरले भनिन् यस्ताे कार्यमा सवै पक्षबाट सहयोग हुनु पर्छ । स्वराेजगारकाे लागि हाेमस्टे उपयुक्त भएकाे अवलाेकनकर्ताहरुकाे बुझाइ रहेकाे छ । बन्दिपुर गाउँपालिका भित्र १२ वडा हाेमस्टे दर्ता रहेकाे तथा बन्दिपुर बजार क्षेत्रमा ४ वटा हाेमस्टे रहेकाे कुँवरले जानकारी दिए । ती हाेमस्टेकाे क्षमता २ हजार रहेकाे उनी बताउँछिन् । तर बन्दिपुर बजार क्षेत्रमा रहेका हाेमस्टेकाे क्षमता भने १ हजार रहेकाे छ ।
बागमती प्रदेशकाे राजधानी मकवानपुरकाे हेटौडाबाट १ सय ३६ किलोमीटर, सघीय राजधानी काठमाडौंबाट १ सय ३५ किलोमीटर तथा गण्डकी प्रदेशकाे राजधानी कास्कीकाे पोखराबाट ६६ किलोमीटर यात्रा गरेपछी तनहुँको डुम्रे बजार पुगिन्छ । डुम्रेबाट ८ किलोमीटर नागबेली उकालो सडक पार गरेपछि बन्दिपुर बजार पुग्न सकिन्छ । सार्वजनिक यातायातबाट जाँदा भने डुम्रेबजारबाट सवारी साधन परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ । डुम्रेबाट बस, जिप वा ट्याक्सीमा बन्दिपुर जान सकिन्छ ।
बन्दिपुरका मुख्य मुख्य स्थान दुईदेखि तीन दिनमा घुम्म सकिन्छ भने सबै क्षेत्रकाे भ्रमण गर्ने हाे भने भने एक हप्ताकाे समय छुट्ट्याउनुपर्ने कुँवर बताउँछिन् ।
मकवानपुर । मकवानपुर जिल्ला हेटौंडा उपमहानगरपालिका–९, लामसुरेस्थित वेतखोल्ची सामुदायिक वन क्षेत्र अन्तर्गत विगतको बगरमा अहिले दिव्य बाल उद्यान बनेको छ । जहाँ जाडो मौसममा पिकनिक खाने, पार्क अवलोकन गर्ने जस्ता उद्देश्यले बारा जिल्ला देखिका विद्यार्थीहरु आउने गर्छन् ।
गर्मी समयमा पनि यो पार्कको सौन्दर्य र आकर्षण घटेको छैन । पार्क भित्र रहेको वाटर फाउण्टेश सबैभन्दा बढी आकर्षक बनेको छ । बुद्धका मुर्ति, मदन आश्रितको अर्धकदको शालिक थप सौन्दर्य हुन् ।
१८ बिघा जग्गामा फैलिएको उद्यानले स्थानीयलाई बिहान–बेलुका व्यायाम गर्ने र टहलिने ठाउँ दिएको छ । उद्यान व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष लक्ष्मणप्रसाद भण्डारी आगामी दिनमा पार्कलाई व्यवस्थित बनाउने योजना रहे पनि हाल बजेट अभावमा धेरै काम गर्न नसकिएको बताउँछन् । उद्यानको प्रवेशद्वारको प्रत्येक ४० मिटरको अन्तरमा राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरूको शालिक राख्ने योजना रहेको उनी जनाउँछन्। हाल द्वारबाट ४० मिटरको दूरीमा मदन–आश्रितको शालिक छ भने त्यसको ४० मिटरको दूरीमा बुद्धको शालिक छ । अरु संरचनाहरु थप्ने काम आर्थिक समस्याको कारण रोकिएको भण्डारीले बताए ।
झन्डै ९०० मिटर क्षेत्रमा सिमेन्टको ब्लक बिछ्याइएको उद्यानमा कुनै संस्थाले राष्ट्रिय व्यक्तित्वको शालिक राख्न चाहेमा समितिले समन्वय गर्ने भण्डारीले बताउँछन्। पार्कको दक्षिण–पूर्वी कुना वनभोजका लागि छुट्याइएको छ। वनभोजका लागि आउनेहरूसँग प्रतिसमूह एक हजार र ‘ड्राई पिकनिक’ का लागि आउनेहरूसँग प्रतिसमूह ५०० रुपैयाँ शुल्क लिने गरिएको छ ।
उद्यान क्षेत्रमा एउटा ध्यान केन्द्र बनाउने पनि योजना रहेको उनी सुनाउँछन्।
साथै, दक्षिण–पूर्वी क्षेत्र उँचो पहाड जस्तो भएकाले सो ठाउँसम्म पुग्न सिंढी बनाउने र सो स्थानलाई आकर्षक बनाउने योजना समेत रहेको छ। “बिहान–बेलुका व्यायाम गर्न, टहलिन आउनेहरूलाई तलमाथि गर्ने ठाउँ होस् भन्ने हाम्रो योजना हो,” भण्डारी भन्छन्।
उद्यान क्षेत्र २०३७ सालमा आएको ठूलो बाढीले बगर बनेको थियो। २०५० सालमा ठूलो बाढी आए पनि बाँध बनेका कारण यो क्षेत्र जोगिएको थियो। विगतमा चुरे क्षेत्रबाट आउने पानी बग्ने ठाउँ रहेकाले यहाँ कुनै पनि बिरुवा नहुर्कने हुँदा शुरूमा खयर रोपिएको थियो। “२०५५ सालमा खयरका ५०० बिरुवा लगाइएका थिए,” भण्डारी भन्छन्, “अहिले भने विभिन्न फूल र केही फल प्रजातिका बिरुवा पनि लगाइएका छन्।”
१९ वटा वडा रहेको हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको वडा नम्बर ९ तुलनात्मक रूपमा सानो क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। जम्मा ३.८६ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको वडाको ठूलो क्षेत्र हेटौंडा सिमेन्ट उद्योगले ओगटेको छ।
“बाल उद्यान बनेपछि समुदायका बालबालिकाहरूलाई निःशुल्क खेल्ने ठाउँ पनि भएको छ,” भण्डारी भन्छन्, “प्रविधिले पेल्दै लगेको वेला यो पार्क अभिभावक र बालबच्चा सबैलाई टहलिने ठाउँ पनि भएको छ। भोलिका दिनमा यसलाई अझ धेरै राम्रो बनाउनेछौं।”
वडाबासीको मिहिनेतबाट नै पार्क निर्माण गर्न सुरु भएको हो । पार्क निर्माण गर्न वडाबासीले बिगत २७ वर्षदेखी गर्दै आएका छन् । आजभन्दा २७ वर्ष अगाडीसम्म हरेक वर्ष जस्तो वर्षाको मौसममा भेलबाढी आउने र बस्ती कटान गर्न थालेपछि हेटौंडा–९ को सो क्षेत्रमा स्थानियबासीहरु मिलेर बस्ती जोगाउनका लागि तारबार तथा बि.स.२०५१ साल असारमा स्वर्गीय जननेता मदन भण्डारी तथा जीवराज आश्रितको स्मृतिमा सो बगरमा बृक्षरोपण गरेका थिए ।
जसको नेतृत्व हालका निवर्तमान वडा अध्यक्ष लक्ष्मणप्रसाद भण्डारी, बेतखोल्सी सामुदायिक वनका अध्यक्ष बासु प्याकुरेल, नकुल अधिकारीलगायतका व्यक्तित्वहरुले गरेका थियो । बृक्षरोपणपछि सो क्षेत्रलाई बेतखोल्सी सामुदायिक वनमा परिणत गरि संरक्षण गरिदै आइएको थियो । वृक्षरोपणको २६ वर्षपछि ति बिरुवाहरु रुखमा परिणत भई शितलता प्रदान गर्न सक्ने भएका छन् ।
३ वर्ष पहिले कोरोना महामारीका कारण लकडाउन (निषेधाज्ञा) भएको अवस्थामा राहत वितरण गर्दा श्रममा आधारित राहत कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । जसअन्तर्गत उपमहानगर तथा विभिन्न संघसंस्थाहरुले वडा मार्फत प्रदान गरेको राहत साच्चिकै समस्यामा परेका वडाबासीले प्राप्त गरुन् भन्ने उद्देश्यका साथसो कार्यक्रम आयोजना गर्दै पार्क निर्माणको शुभारम्भ गरिएको भण्डारीले बताए ।
सो कार्यक्रममा पार्क निर्माण स्थलमा भएका बनमारा लगायतका झाडी सफा गर्ने कार्यहरु भएका थिए । कोरोनाको समयमा पनि दैनिक २५ देखी ३० जनाका दरले भौतिक दुरीसहित लगभग २ सय जना भन्दा बढीको जनशक्तिले पार्क निर्माण स्थल सफा गर्ने कार्य भएको थियो । राहतका लागि काम लगाइएको भएपनि सो काम वडाबासीले सहयोगका रुपमा मन लगाएर गरेका थिए भने वडाका सबैजसो टोल विकास संस्थाहरुबाट समेत वडाबासीहरु बिना राहत सहयोग स्वरुप सरसफाई कार्यक्रममा सहभागी भए । त्यसपछि लागत सहभागितासहित उपमहानगरपालिकाले प्रदान गरेको बजेटबाट पार्कमा बाटो खोल्ने कार्य, कम्पाउन्ड पर्खाल लगाउने कार्य भएका थिए ।
पार्क निर्माणमा उपमहानगरपालिकाको मात्र नभई प्रदेश तथा सांसद विकास कोषबाट समेत बजेट प्राप्त भएको छ । दिर्घकालिन योजनाका साथ एउटा सुन्टर पार्क निर्माण गर्न लागिएकाले केन्द्रको समेत ध्यानाकर्षण भएको भन्दै तत्कालिन वडा अध्यक्ष भण्डारीले खुसी समेत व्यक्त गरे । बागमती प्रदेश सरकार तथा पूर्व सांसद कृष्ण प्रसाद दाहालबाट सांसद बिकास कोषबाट झन्डै ५० लाख रुपैयाँ बजेटमा जननेता मदन भण्डारी र जीवराज अश्रितको अर्धकदको शालिक, वाटर फाउण्डेसन, पिकनिक स्टल, आरामगर्ने स्थानलगायतका संरचना निर्माण गरिएको हो ।
“दिव्य बाल उद्यान” नामाकरण गरिएको उक्त पार्क मकवानपुरको नयाँ पर्यटकिय गन्तव्यको रुपमा विकास भएको छ । बाल उद्यानमा गौतम बुद्धको प्रतिमा, नेपाल आमाको प्रतिमा, ध्यान केन्द्र, विभिन्न वनस्पतीजन्य बोट विरुवा रोप्ने लगायतका काम जारी राखिएको छ । यसबाट पर्यटकिय क्षेत्रमा टेवा पुर्याउने लक्ष्य लिईएको छ ।
काठमाडौं, लुम्बिन र वीरेन्द्रनगर । काठमाडौंस्थित राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरको अपरेसन थिएटरमा मस्तिष्कमा रहेको ट्युमर निकाल्नका लागि शल्यक्रिया गर्ने सुरसार हुँदै थियो । जटिल शल्यक्रियामा परिपक्व शल्य चिकित्सक, एनेस्थेसिस्ट र नर्ससहितको समूह खटिन्छ । अरू बेलाझै त्यस दिन पनि सो समूहको नेतृत्व प्रा.डा. राजीव झाले गर्नुपर्ने थियो । तर, उनले डा. नम्रता खड्कालाई अघि सार्दै भने, ‘यो शल्यक्रिया तपाईंहरूले गर्नूस् ।’
डा. नम्रताको अगुवाइमा त्यहाँ न्युरो सर्जन डा. पूजा चौरासिया, एनेस्थेसिस्ट डा. स्मृति आचार्य, एनेस्थेसिया नर्स पुनम महर्जन, नर्स ईश्वरी राजभण्डारी खटिए । बिरामीको टाउकाको बायाँ भागमा ट्युमर थियो । टाउको चिरफार गरेर होसियारीपूर्वक ट्युमर निकालियो । यस्तो अवस्थामा थोरै मात्र गडबडी भए दायाँ भाग नचल्ने हुन सक्थ्यो । केही घण्टाको अनवरत प्रयासपछि शल्यक्रिया सकियो । बिरामीको होस खुल्यो । सीटी स्क्यान गरेर हेर्दा सबै ठीक देखियो ।
न्युरो सर्जरीमा सेकेन्ड–सेकेन्डको पनि महत्त्व हुने अनुभव छ डा. पूजा चौरासियाको छ । ‘थोरै समयको फरकले बिरामीको स्थिति जे पनि हुन सक्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘हामीले प्राण जानै आँटेका धेरै बिरामीलाई बचाएका छौं ।’ मस्तिष्क शरीरको अत्यन्तै संवेदनशील अंग हो । यसले मानव शरीरको सम्पूर्ण भागलाई नियन्त्रण गर्छ । ‘त्यसैले मस्तिष्कको शल्यक्रिया गरिरहँदा अरु अंगहरूमा क्षति पुग्न नदिन निकै सचेत हुनुपर्छ,’ उनी भन्छिन् ।
महिला शल्य चिकित्सकको यो टिममा डा. स्मृति आचार्यले एनेस्थेसिया अर्थात् बेहोस् बनाउने काम गर्छिन् । ‘बिरामीलाई बेहोस बनाउन सकिन्छ वा सकिँदैन भनेर हामीले विश्लेषण गर्छौं,’ उनी भन्छिन्, ‘शल्यक्रियाको तनाव धान्न सक्छ भने मात्र अरु प्रक्रिया अगाडि बढ्छ ।’ न्युरो सर्जरीको केस एनेस्थेसियाका लागि पनि निकै चुनौतीपूर्ण हुने उनको दाबी छ । ‘सर्जनहरूले मस्तिष्क चलाउनुहुन्छ, त्यहाँ शरीरका महत्त्वपूर्ण स्नायुतन्त्र हुन्छ,’ डा. स्मृतिले भनिन्, ‘यस्तो अवस्थामा बिरामीलाई सामान्य अवस्थामा राख्नुपर्ने हुन्छ । जबकि, मस्तिष्कको शल्यक्रिया गर्दा हृदयगति परिवर्तन हुने, श्वासप्रश्वासमा समस्या आउने, रक्तचाप तलमाथि हुने र रक्तस्राव बढी हुने खतरा रहन्छ ।’
‘दिनरात बिरामी हेर्न, सग्लो शरीरमा ‘स्क्यापल’ चलाउन, रगत हेर्न दह्रो मुटु चाहिन्छ,’ डा. नम्रताले भनिन् । आफ्नो रहर र दृढताले यति धेरै खटिएर शल्यक्रिया गर्दा पनि असहज महसुस नभएको उनले बताइन् । डा. नम्रताले शल्यक्रिया गर्न थालेको सात वर्ष भयो । न्युरो सर्जरीमा सहभागी हुन थालेको भने तीन वर्ष मात्रै भएको छ । भक्तपुर, दुवाकोटकी उनले छात्रवृत्तिमा चिकित्साशास्त्र अध्ययन गरेकी हुन् । ‘सानोमा खेल्दा पनि गुडियाको अपरेसन गरिदिन्थें,’ उनले हाँस्दै सुनाइन्, ‘सानैदेखि यसमै रहर र लगाव भएकाले गाह्रो लाग्दैन ।’
वीरगन्जमा जन्मिएकी डा. चौरासियालाई पनि सानैदेखि चिकित्सक बन्ने रहर थियो । ‘आमा गृहिणी, बुबा जागिरे । मलाई भने डाक्टर बन्ने रहर थियो । अवसर पाए न्युरोसर्जन नै बन्छु भन्ने लाग्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘सानैदेखिको रहर भएकाले होला, अहिले जतिसुकै खटिनुपरे पनि दुःख लाग्दैन ।’ डा. स्मृति आचार्यका बुबा अस्पतालमै काम गर्छन् र आमा पनि नर्स हुन् । ‘त्यसैले मलाई यस क्षेत्रमा लगाव बढेको हो,’ उनले भनिन् ।
धुलिखेल अस्पतालको एनेस्थेसिया विभागमा मेडिकल अफिसर भएर काम गर्दा उनलाई एनेस्थेसिस्ट नै हुने चाहना बढ्यो । उनले यसैमा आफ्नो करिअर बनाइन् । ‘शल्यक्रिया गर्दा सर्जनजसरी नै हामीहरू पनि खटिनुपर्छ,’ उनी सुनाउँछिन्, ‘मैले यो कामलाई रहरका रूपमा पनि लिएकी छु । त्यसैले गाह्रो लाग्दैन ।’ ‘भित्रैदेखिको लगाव र रहर’ का कारण न्युरो सर्जरी जस्तो जटिल विधामा आफूहरू अगाडि बढिरहेको उनीहरू बताउँछन् । ‘हामीलाई त आफूले सर्जरी गरेको बिरामी निको भएर घर फर्केको हेर्ने रहर हुन्छ,’ डा. नम्रता भन्छिन्, ‘त्यसबेला सबै दुःख बिर्सन्छौं ।’
तबस्सुमको संस्कृत प्रेम
मुस्लिम समुदायमा जन्मिएर घरबाहिर खुलेर हिँडडुल गर्नसमेत गाह्रो हुने समयमा उच्च शिक्षा हासिल गर्नु चानचुने कुरा थिएन । नेपालगन्ज–११ की तबस्सुम सिद्धिकी यस अर्थमा भाग्यमानी हुन् । परिवारका सदस्यले साथ दिए सबै कुरा सम्भव छ भन्ने तबस्सुमले हालै नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयबाट ‘हिन्दु वास्तुशास्त्र तथा इस्लामिक वास्तुकलाबीच तुलनात्मक अध्ययन र नेपाली वास्तुकलामा त्यसको प्रभाव’ विषयमा विद्यावारिधि पूरा गरेकी छन् । यो लामो यात्रा तय गर्न तबस्सुमले भारत, मलेसिया, पाकिस्तानसम्म पुगेर शोध पूरा गरेको बताइन् ।
बुबा डा. सलाउद्धिन अख्तर सिद्धिकी र आमा सरवर जहाँले जहिल्यै पढाइका लागि प्रेरित गरेको तबस्सुमले सुनाइन् । उनका बुबा पूर्वन्यायाधीश हुन् । अभिभावकको सही दिशानिर्देशले अध्ययनका लागि उत्साहित बनाएको तबस्सुमले बताइन् । समुदायका अन्य महिलाले आफूले जस्तो अवसर नपाएकामा उनलाई दुःख लाग्थ्यो । समुदायअनुसार संस्कृति जोगाउन इस्लामिक विद्यालय जानुपर्ने प्रचलन भए पनि तबस्सुम र उनका भाइबहिनीले बोर्डिङ स्कुलमा पढ्न पाए ।
तबस्सुम सिद्धिकी
ब्राइटल्यान्ड स्कुलबाट २०५३ सालमा एसएलसी सकेकी उनले स्थानीय महेन्द्र माविबाट प्लस टू गरेकी हुन् । सानैदेखि आफ्नो घर आफैंले गरेको डिजाइनमा बनाउन सके हुन्थ्यो भन्ने सोच राख्ने उनले त्यसपछि वास्तुकला अध्ययन गर्ने सोच बनाइन् । ‘बुबाले हुन्छ भन्नुभयो,’ उनले भनिन्, ‘मेरो र अन्य थुप्रैको घर मैले भनेअनुरूपका बन्ने भए भन्ने कुराले नै मन खुसी हुन्थ्यो ।’ त्यसपछि उनले पाकिस्तानको लाहोरस्थित नेसनल कलेज अफ आर्ट्सबाट स्नातकोत्तर सकिन् ।
विदेशमा अध्ययनका क्रममा अन्य देशका साथी भेट्दा, त्यहाँका संस्कृति र वास्तुबारे बुझ्दा आफूलाई अचम्म लागेको उनले बताइन् । अध्ययन सकेर नेपाल फर्किएपछि उनले काठमाडौंमा अध्यापन थालिन् । उनकी बहिनी मेडिकल डाक्टर हुन् भने भाइ इन्जिनियर । काठमाडौंस्थित कान्तिपुर इन्टरनेसनल कलेजमा सन् २०१४ देखि वास्तुशास्त्र विषयमा अध्यापन गराइरहेकी तबस्सुमले मुस्लिम समुदायका महिलालाई अध्ययनका लागि पनि सहयोग गरिरहेकी छन् । यसअघि उनले पाकिस्तान, यूएई र नेपालकै अन्य कलेजमा समेत पढाउने र अनुसन्धाताका रूपमा काम गरेकी थिइन् ।
आफ्नो समुदायबाट संस्कृत विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गर्ने पहिलो महिलाका रूपमा इतिहास रच्दा निकै खुसी लागेको उनी बताउँछिन् । आफ्नो देशका कला, वास्तुकलाबारे मुस्लिम राष्ट्रका जनतालाई सुसूचित गराउने तथा मुस्लिम कलासंस्कृतिलाई नेपालमा परिचित गराउने उद्देश्यले आफूले विद्यावारिधिको विषय छानेको उनको भनाइ छ । ‘बुबाले आफू अघि बढ्न आफू बसेको समाज बुझ्नुपर्छ भनेर सिकाउनु भएको थियो,’ उनले भनिन्, ‘हिन्दु समाज पढें, बुझें र बुझाउने अध्ययन गरें ।’ विद्यावारिधि सम्पन्न गर्ने क्रममा मलेसिया, पाकिस्तान, साउदी अरब, यूएई, भारतलगायतका देशमा पुगेर अध्ययन गरेको तबस्सुम बताउँछिन् ।
मानिसले सोचिरहेको भेदभावयुक्त मानसिकता बदल्न संस्कृत विश्वविद्यालयमै पढेको उनले बताइन् । उनका बुबाले समेत संस्कृत विश्वविद्यालयबाटै अध्ययन पूरा गरेका थिए । तबस्सुमले हिन्दु मात्र होइन, अध्ययन गर्न चाहने जोकोहीलाई विश्वविद्यालयले भेदभावबिना अध्ययनको वातावरण सिर्जना गर्छ भन्ने सन्देश दिन आफूले संस्कृत विश्वविद्यालय रोजेको बताइन् । वास्तुकलासम्बन्धी अध्ययनबारे धेरै विषय वेद सम्बन्धित रहेको र वेद संस्कृत भाषामा भएकाले पनि संस्कृत विश्वविद्यालय नै आफ्नो रोजाइमा परेको उनले सुनाइन् ।
तबस्सुमले विद्यावारिधि सकेसँगै उनको परिवारमा खुसीको माहोल छाएको छ । आफ्ना कारण अभिभावकले पाएको खुसीले थप ऊर्जा मिलेको उनी बताउँछिन् । ‘द मदर फाउन्डेसन नेपाल’ नामक संस्था दर्ता गरी छलफलमार्फत शिक्षाको कुरा बुझ्न, अघि बढ्न चाहनेलाई प्ल्याटफर्म तयार गरेको तबस्मुमले बताइन् ।
सुत्केरी स्याहार नै इलम
वीरेन्द्रनगर नगरपालिका–९ तिलपुरकी ७८ वर्षीया हीरामोती चौधरीलाई अहिलेसम्म कति सुत्केरी र बच्चालाई तेल मालिस गरें भन्ने सम्झना छैन । उनलाई त केवल अनेकौं रूपरंगका बच्चा, प्रसव वेदना झेलेर तंग्रिँदै गरेका आमाहरूको झल्याकझुलुक याद मात्रै छ । सुत्केरी स्याहारको ३७ वर्ष लामो अनुभव सँगालेकी हीरामोतीले यो काम जेठानी दिदीबाट सिकेकी हुन् । ‘लामो समय सुँडेनी भएर काम गरें । सुत्केरी हुन अस्पताल लैजाने चलन नभएकाले बच्चा निकाल्ने, नाल काट्नेदेखि सुत्केरी स्याहार्ने सबै काम गरें,’ उनले भनिन् ।
नवजात शिशु र सुत्केरीलाई तेल लगाउने काम सोचेजस्तो सजिलो भने छैन । तोरीको तेल तताएर मेथी र ज्वानो पड्काएर मालिस गर्ने, नवजात शिशुको संवेदनशीलता बुझेर कपडा फेरिदिनु, नुहाइदिनु र मिचिमिची मालिस गर्न अनुभव चाहिन्छ । यही काममा निपुण भएकैले हीरामोतीलाई वरपरका सबै टोलवासीले ‘सुत्केरी स्याहार्ने दिदी’ भनेर चिन्छन् । सुरुवाती दिनमा उनले जानेको सीपले पेसाको सम्मान पाएको थिएन । उनले एक साता सुत्केरी स्याहारेबापत नगन्य पारिश्रमिक पाउँथिन् । अहिले भने ५ हजारसम्म बुझ्छिन् । ‘अनि, एक जोर कपडा त सबैले दिन्छन् नै,’ पाँच छोरी र दुई छोरालाई सुत्केरी स्याहार्ने काम गरेरै हुर्काएको अनुभव सुनाउने हीरामोती भन्छिन्, ‘अहिले पो छोराबुहारीले मलाई हेरिरहेका छन् । पहिले घर–व्यवहार सबै यसरी कमाएरै धान्ने गरेकी थिएँ ।’
हीरामोतीले २ वर्षदेखि यो पेसा छोडेकी छन् । तर, अनुभवी भएकाले कसैकसैले हत्ते गरेर बोलाउँछन् । आफ्नै समुदायका एकाध महिला भने काम सिकाइ माग्न पनि आउँछन् ।
६३ वर्षकी लालु चौधरी अझै यही काममै छन् । तिलपुर घर भएकी लालुलाई सुत्केरी स्याहार्ने कामले फुर्सदै हुन्न । २०६३ सालमा नाति जन्मेपछि उनले सुत्केरी स्याहार्ने काम सुरु गरेकी हुन् । १७ वर्षअघि काम थाल्दा एक साता सुत्केरी स्याहारेको दुई हजार रुपैयाँ पारिश्रमिक लिन्थिन् । अहिले त्यति नै समयको ६ हजार लिन्छिन् । अनुभवी लालुलाई टाढाटाढाका मान्छेले पनि बोलाउँछन् । तर, जान र फर्किनका दुःखले सकभर टाढा जाँदिनन् ।
वीरेन्द्रनगर–२ कोलडाँडाकी ४१ वर्षकी नीता चौधरीलाई लगालग चार छोरी जन्मिएपछि श्रीमान्ले छोडे । अनि उनी अर्थोपार्जनको अवसर खोज्दै सुत्केरी स्याहार्ने पेसामा आइपुगिन् । दैनिक ७ सय रुपैयाँ ज्याला र कतिपयले दिने मिठोमसिनो खान्कीले उनलाई घर खर्च धान्न सहयोग पुगिरहेको छ । नीता जस्तै वीरेन्द्रनगर–९ कालीमाटीकी ४० वर्षीया कमला चौधरी पनि सात वर्षयता सुत्केरी स्याहार्ने काम गर्दै आएकी छन् । एक वर्षअघि श्रीमान्को मृत्यु भएपछि आइपरेको आर्थिक संकट टार्न उनलाई यही सीप उपयोगी भइरहेको छ । कमलाले यो काम आमाबाट सिकेकी हुन् । सुरुमा ५ सयमा काम गरेकी उनी अहिले दैनिक १ हजार रुपैयाँ लिन्छिन् ।
सुर्खेत आसपास सुत्केरी स्याहार्ने पेसामा अक्सर थारू समुदायका महिला संलग्न देखिन्छन् । यो कामले उनीहरूलाई अर्थोपार्जनसँगै परिवारको समस्या टार्न पनि भरथेग मिलिरहेको छ । परम्परागत रूपमै चलिरहेकाले यो पेसामा व्यावसायिकताको भने खाँचो देखिन्छ । सेवाग्राही र सेवा प्रदायकको आपसी विश्वासका भरमा चलिरहेकाले यो पेसाका आफ्नै व्यावहारिक कठिनाइहरू पनि छन् । सुत्केरी स्याहार्ने काममा संलग्न थारू महिलाहरू यो कामबाट मिल्ने सम्मान र पारिश्रमिक राम्रो भएको साझा अनुभव सुनाउँछन् ।
थारू समुदायका अगुवा मानबहादुर चौधरीले लामो समयदेखि थारू समुदायका महिलाले सुँडेनीको काम गर्दै आएको सुनाए । थारू समुदायमा सुँडेनीलाई सोरिन्या भन्ने चलन छ । ‘सोरिन्याहरूले गर्भवती भएबाटै महिलाको हेरविचार गर्थे । सुत्केरी हुने बेलामा पनि उनीहरूको उपस्थिति हुन्थ्यो । यो कामबापत धान र कपडाहरू दिइन्थ्यो ।’ मानबहादुरका अनुसार सुत्केरी स्याहार्ने पेसाप्रति नयाँ पुस्ताको रुचि घट्दै गएको छ । प्रदेश अस्पताल सुर्खेतमा कार्यरत प्रसूति तथा स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. ललितजंग शाहीले तेल तताएर मालिस गर्दा कमजोर शरीर तंग्रिन सहयोग पुग्ने बताए । ‘मसाजले थाकेको मसल पनि एक्टिभ हुन्छ । समग्रमा यो राम्रो हो,’ उनले भने, ‘तर धेरै तातो तेलको प्रयोग गर्दा भने सानो बच्चालाई असर पर्ने कुरामा ध्यान दिन उत्तिकै जरुरी छ ।
कान्तिपुरबाट साभार गरिएकाे ।
मकवानपुर । उच्च अदालत पाटन, हेटौंडा इजलासमा न्याय सम्पादनको लागि खटिएका ७ न्यायमुर्तिहरुको उपस्थिती प्रेरणादायी छ । कुनै पनि कार्यालयको प्रमुख भन्नसाथ झ्वाट्ट मानसपटलमा पुरुषकै तस्बीर आउने परम्परा अझै छ, तर यहाँ यो काल्पनिक तस्बीर मेल खाँदैन ।
शिक्षासँगै सामाजिक क्षेत्रमा महिलाको उपस्थितीमा दरिलो बन्दै आएको एउटा खदिलो प्रमाण हुन् उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासका यि सात जना महिला न्यायधीशहरु । नेपालमा सात वटा उच्च अदालत छन् । जसमा अस्थायीसमेत गरी १८ वटा इजलासहरु छन् । उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलास मात्रै यस्तो इजलास हो जहाँ सबै न्यायधीश र रजिष्ट्रार समेत महिलाहरु मात्रै छन् । महिलाहरुको टिमवर्क र कामको रफ्तार रहर लाग्दो भएको कानुन व्यवसायीहरुको टिप्पणी छ ।
यहाँ न्यायधीशहरु यमुना भट्टराइ, शान्त सेडाई सापकोटा, शकुन्तला घिमिरे, मेरिना श्रेष्ठ, मिना गौतम सेडाई, निर्माला शाक्य र सानुमैया डंगोलको सशक्त टिम छ । प्रशासन तर्फको प्रमुख अर्थात रजिष्ट्रार पनि महिला नै छिन् । प्रशासन तर्फ रामप्यारी सुनुवारले आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेकी छिन् ।
५३ वर्षीया यमुना भट्टराई झापा जिल्ला निवासी हुन् । उनी २०७० जेठ २७ गते न्याय सेवामा प्रवेश गरेकी हुन् । एल.एल.एम र एम.ए शैक्षिक योग्यता हासिल गरेकी भट्टराइको हालको पदको नियुक्ति २०७३ साल पुस २९ गतेको हो । हाल उनी उच्च अदालत पाटक हेटौंडा इजलासको प्रमुखको रुपमा कार्यरत छिन् । उनी कुशल न्यायप्रेमीको रुपमा चिनिन्छिन् । न्याय सेवा प्रवेशको एक दशक नाघ्दै गर्दा उनले यसरी महिलाहरुको मात्रै टिममा काम गर्ने अवसर पहिलो पटक प्राप्त गरेकी हुन् । यसअधि उनी विशेष अदालतमा कार्यरत थिइन् ।
हेटौंडा इजलासको अर्को न्यायधीन हुन् शान्ता सेडाई सापकोटा । एल.एल.एम, पीजी शैक्षिक योग्यता हासिल गरेकी शान्ताको न्याय सेवा प्रवेश सात वर्ष भयो । हाल ५४ वर्षीया शान्ता २०७३ साल पुस २९ गते न्यायसेवा प्रवेश गरेकी हुन् । शान्ता काठमाडौमा निवासी हुन् । उनको पहिलो पोस्टिङ नै उच्च अदालतमा भएको हो । उनी हेटौंडा इजलास आउनु अघि उच्च अदालत जनकपुर, अस्थायी इजलास वीरगन्जमा कार्यरत थिइन् ।
यसैगरी लमजुङ् जिल्लाकी शकुन्तला घिमिरे पनि २०७३ साल पुस २९ गते न्यायसेवा प्रवेश गरेकी हुन् । बी.एल उतिर्ण शकुन्तला हाल ५२ वर्षको भइन् । उनको पनि पहिलो पोस्टिङ नै उच्च अदालत नै थियो । हेटौंडा इजलास आउनु अघि उच्च अदालत विराटनगर, अस्थायी इजलास ओखलढुंगामा कार्यरत थिइन् ।
डोटी जिल्लाकी मेरिना श्रेष्ठ अहिले उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासकी अर्की न्यायमुर्ति हुन् । ५ दशक उमेरमा हिडिरहेकी मेरिनाले बी.एल र एम.एल गरेकी छिन् । २०७६ मंसिर ५ गते न्याय सेवा प्रवेश गरेकी उनी हेटौंडा इजलास आउनु अघि उच्च अदालत तुलसीपुरमा कार्यरत थिइन् ।
मिना गौतम सेडाइ हेटौंडा इजलासको ७ न्यायधीश मध्ये उमेरले सबैभन्दा ज्येष्ठ हुन् । २०२५ सालमा जन्मेकी मिना मोरङ जिल्लावासी हुन् । २०७६ सालमा न्याय सेवा प्रवेश गरेकी मिनाले एल.एल.एम उतिर्ण गरेकी छिन् । उच्च अदालत जनकपुर, राजविराज इजलासमा सेवापछि उनको सरुवा हेटौंडा इजलासमा भएको हो ।
भक्तपुर जिल्ला निवासी निर्मला शाक्य अर्को सदस्य हुन् हेटौंडा इजलासको । ५२ वर्षीया निर्मालाले पनि एल.एल.एम, एम.ए उतिर्ण गरेकी छिन् ।२०७७ चैत २ गते न्यायसेवा प्रवेश गरेकी निर्मलाको पहिलोे पोस्टिङ नै उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासमा भएको थियो ।
सानुमैया डंगोल, उमेरको हिसाबले हेटौंडा इजलासकी सबैभन्दा कान्छी न्यायधीश हुन् । ४६ वर्षीया उनी आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गर्ने क्रममा हेटौंडा इजलासमा कार्यरत छिन् । सानुमैयाले २०८० पुस १९ मा न्यायसेवा प्रवेश गरेकी हुन् । उनलको पनि सुरुवाति सेवा हेटौंडा इजलास नै हो ।
न्याय सेवामा प्रशासन तर्फको प्रमुख पद हो रजिष्ट्रार । हेटौंडा इजलासको रजिष्ट्राको जिम्मेवारी सम्हालिरहेकी छिन् रामप्यारी सुनुवारले । रामेछाप जिल्ला निवासी रामप्यारी २०६६ साल भदौ ११ गते न्याय समूह राजपत्राङ्कीत तृतीय श्रेणीबाट सेवा प्रवेश गरेकी हुन् । यसपछि २०७२ माघ २८ मा न्याय समूह राजपत्राङ्कीत दृृतीय श्रेणी र हाल २०७८ पुस १ गतेबाट न्याय समूह राजपत्राङ्कीत प्रमथ श्रेणीको जिम्मेवारीमा छिन् । सुनुवार यसअघि उच्च अदालत जनकपुर, अस्थायी इजलास वीरगन्जमा कार्यरत थिइन् ।
संभवतः नेपालमै पहिलो पटक सर्वोच्चले नमुना अभ्यास गरेको केही समय अघि एक सार्वजनिक कार्यक्रममा न्यायधीश भट्टराइले बताएको थिइन् । पछिल्लो ३ महिनादेखी यहाँ यो टिम न्याय सम्पादनार्थ खटिरहेको छ । सवै न्यायाधीश महिला भएको अदालतको यो नयाँ अनुभव भएको पुनरावेदन बार एशोसिएशनका पूर्व अध्यक्ष मदनकुमार दाहाल बताउँछन् ।
महिलाहरूले गर्ने न्याय सम्पादनमा झन बढी परीपक्वता र व्यावहारिक परिणामको अपेक्षा राखीएको दाहालले बताए । महिलाहरुको न्याय सम्पादनमा बाह्य प्रभाव नगन्य पर्ने देखिएको उनले बताए ।
आफूले कानून व्यवसाय सञ्चालन गर्दै आएको २ दशकभन्दा लामो अनुभवमा सेवाग्राहीले पनि महिलाहरूबाट अन्याय सकेसम्म नहुने अपेक्षा राखेका र विश्वास बढाएको पाइएको उनले बताए । “हामीले पनि सहज महशुस गरेका छौ, महिलाहरुले गर्ने कार्य थप व्यवहारीक हुन्छ र विषयहरुलाई बुझ्ने तरीका फरक पनि हुन्छ, सवैले थप अनुशासित पनि बन्नु पर्नेछ” दाहालले भने ।
“महिला नै भएको कारण पनि आफ्नो पीडा सुनाउँन अलि सहज नै हुने रहेछ” एकजना सेवाग्राहीले भनिन् “बयान दिने क्रममा पुरुषको सामू बोल्नु पर्दा र महिलाको सामू समस्या सुनाउँदा फरक त भैहाल्छ नि ।” लैङ्गिक रुपमा अपनत्व गर्छन् होला भन्ने आभाष आफूहरुलाई भएको महिलाहरुको भनाइ छ । व्यक्तिवादी देवानी मुद्दामा अदालत धाइरहेकी अर्की एक महिलाले पनि सहजता महसुस गरेको बताइन् । “आफ्नै दिदी बहिनीलाई भने जसरी भन्दा हुन्छ भनेर मेरो कानून व्यवसायीले भन्नु भएको थियो, मलाई पनि बोल्न डर लागेन, उहाँ (न्यायधीश) ले पनि राम्ररी सुनिदिनु भयो ।”
जिल्ला बार एशोसियन अध्यक्ष अप्सरा बस्नेतले पनि महिला न्यायधीशको न्याय सम्पादन प्रभावकारी र व्यहारिक भएको टिप्पणी गरिन् “न्यायसम्पादनमा महिलार पुरुष भन्ने सवाल हुन्न, तर महिलाले गरेको काममा अलिबढी गाम्भियर्ता, अलिबढी संवेदनशीलता पक्कै हुन्छ, उहाँहरुको टीमको स्प्रिड प्रेरणादायी छ, धेरै राम्रो छ” अध्यक्ष बस्नेतले भनिन् ।
७१ प्रतिशत महिला कर्मचारी
उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासमा न्यायधीशहरुमा मात्रै हैन, अन्य पदमा कार्यरत कर्मचारीहरु पनि महिलाकै बाहुल्यता छ । इजलासमा ५८ जनाको दरबन्दी रहेकोमा हाल १२ वटा पद रित्त छ । पुर्ति भएको मध्येमा ७१ प्रतिशत महिला नै रहेका छन् । अदालतमा ४६ पदमा महिलाको सङ्ख्या ३३ रहेको कार्यालयको रेकर्डले देखाउँछ । जसमा अधिकृत स्तरका ४, नासु/खरिदार स्तरका १३, कार्यलय सहयोेगी स्तरका ८ महिला छन् ।
महिलाले जिम्मेवारी पुरा गर्न सक्छन् वा सक्दैन भन्ने सवाल पहिले हैन । जब काम गर्ने अवसर दिइन्छ अनि मात्रै नतिजा हेर्न सकिन्छ । नेपाल खुल्ला विश्वविद्यालयको प्रोफसर डाक्टर समिक्षा कोइराला भन्छिन, “महिला सशक्तिकरनको लागि शिक्षा, आर्थिक अवसर, कानुनी अधिकारलगायत विभिन्न पक्षहरूलाई सम्बोधन गर्ने बहुआयामिक दृष्टिकोणको आवश्यकता छ ।” व्यक्तिगत विकासमा महिलाहरू पुरुष जत्तिकै सक्षम छन् भन्ने कुरा समाजले बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको डा. कोइराला बताउँछिन् । “हामीले विभिन्न क्षेत्रमा करियर बनाउन महिला र किशोरिहरुलाइ प्रोत्साहित गर्नुपर्छ, अग्रसर महिलाको नेतृत्व प्रेरणदायी बन्नसक्छ” उनले भनिन् ।
“महिला न्यायधीशहरुले न्याय सम्पादन गरेको देख्दा मनै गौरवले भरिन्छ, उच्च ओहोदामा पुगेर महिलाहरुले काम गर्दा नयाँ पुस्तालाई पनि मोटिभेशन हुन्छ” कानून व्यवसायी तथा वैतनिक अधिवक्ता रमिता चौलागाई भन्छिन् “सबैको गन्तव्य न्यायधीश बन्ने नहोला तर, उहाँहरुको समूह देखेर आफू जुनक्षेत्रमा छु त्यहा केही नयाँ गरौं भन्ने जोश बढ्छ।” जो जुन क्षेत्रमा सक्रिय छ, जुन क्षेत्रमा लागिपरेर, त्यसैमा पूर्णसक्षम भएर दक्षतापूर्वम जिम्मेवारी पुरा गर्नुपर्छ भन्ने प्रेरणा मिलेको कानून व्यवसायी चौलागाँइले बताइन् । कानून व्यवसायको क्षेत्रमा हत्तपत्त महिलालाई सेवाग्राहीले समेत नपत्याउने गरेको सन्दर्भमा उच्चको यो उदाहरणले समाजलाई पनि सोच्न बाध्य बनाउने उनले बताइन् ।
यता सिद्धार्थ मावि हेटौंडा २ मा कानून संकायमा कक्षा ११ अध्ययनरत छात्रा आयुष शिवाकोटीलाई पनि उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासको टिम देखेर प्रेरित गरेको छ । “अब न्यायक्षेत्रमा महिला वा पुरषभन्ने छैन, महिलाले पनि कुशल न्यायसम्पादन गर्न सक्छन्, मेरो सपना पनि उहाँहरु जस्तै बन्ने हो” उनले भनिन् “छोरीहरुलाई शिक्षामा लगानी गर्ने र असल अभिभावकत्व गरिदिने हो भने पुरुषको हाराहारीमा हैन, अझै अगाडि बढेर काम गर्न सक्छन् ।”
विकास भन्नसाथ बाटो पुल पुलेसामा गरिने निर्माण मात्रै हैन, मानवीय मनोविज्ञान, सामाजिक विकास तथा सशक्तिकरण सबैभन्दा बढी आवश्यक भएको हिमराइट्स मकवानपुर प्रमुख कुमारी वाइवा बताउँछिन् । छोरी, बुहारीहरुलाई अवसर दिनुपर्ने, घर बाहिरको संसार चिन्ने अवसर दिनुपर्ने उनी बताउँछिन् । “अढी बढ्ने अवसर दिंदा महिलाले पनि सबै प्रकारको जिम्मेवारी प्रभावकारी रुपमा सम्हाल्न सक्छन” उनले भनिन् “महिला दिवस यस्तै सचेतना र जागरणको स्मरण गराउन मात्रै हो, वर्षमा एक दिन हैन, सधैंभरी महिला क्षत्रको विकासमा ध्यान दिउँ भन्ने आग्रहको लागि हो ।”
जिम्मेवारी सरेका मुद्दाको चाङ घट्दो
मकवानपुर । उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासमा न्यायधीसको दरबन्दी अनुसारको पदपुर्ति भएपछि अघिल्ला समयमा झै जिम्मेवारी सरेर आउने मुद्दाको चाङ पनि घट्दो छ ।
३ महिना अघिसम्म ३ वा ४ जान न्यायधीसहरु कार्यरत रहदाँ जिम्मेवारी सरेर आएका मुद्दाको सङ्ख्या धेरै हुने गरेका थिए । बागमती प्रदेशको चितवन र मकवानपुर कार्यक्षेत्र भएको यो इजलासमा आर्थिक वर्ष २०७९/०८० बाट ४२९ वटा मुद्दाको जिम्मेवारी सरेर आएकोमा अब यि मध्ये ५० वटा मात्रै फर्स्याैट हुन बाँकी रहेका छन् । अदालतका सूचना अधिकारी उप रजिष्ट्रार केशरनाथ अर्यालका अनुसार यो आर्थिक वर्षको लागि जिम्मेवारी सरेर आएका मध्ये ३७९ थान मुद्दाको फस्र्यौट भइरहेको छ ।
गत आर्थिक वर्षमा जिम्मेवारी सरेर आएका मध्ये व्यक्तिगत देवानी मुद्दा १३०, व्यक्तिवादी फौजदारी मुद्दा ४८, सरकारवादी फौजदारी २१४, रिट २९ वटा थिए । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा १ हजार ७४१ थान मुद्दा दर्ता भएकोमा १ हजार ३१२ फैसला भएका थिए भने चालु आर्थिक वर्षमा ७९७ वटा नयाँ मुद्दा दर्ता भएका छन् । जिम्मेवारी सरेर आएको र यसवर्ष नयाँ दर्ता भएको समेत गरी कुल १ हजार २२६ थान मध्ये ६५३ वटा मुद्दा फैसला भएका छन भने ५७३ बाँकी छन् ।
मकवानपुर । सर्वोच्च अदालतको अदालत व्यवस्थापन समितिको २०७६ फागुन २२ गतेको निर्णय अनुसार नयाँ भवन निर्माणको लागि नक्सा स्वीकृत भइ कवीन्द्र नवसिर्जन सेलेट जेबि कम्पनी काठमाडौँले निर्माण गर्ने सम्झौता २०७७ माघ २१ गते भएको थियो ।
२०७७ चैत १५ गते भवनको शिलान्यास गरिएको थियो । २०८० साउन २० मा निर्माण सम्पन्न भएको थियो । भवन निर्माणपछि सुपरभिजनलगायतको कार्य सम्पन्न गरी २०८० माघ ९ गते निर्माण कम्पनीले हस्तान्तरण गरेको थियो ।
१० कठ्ठा जग्गा बनेको भवनको भुमिगत तल्लामा पार्किङको सुविधा रहेको छ, भने पहिलो तल्लामा श्रेस्तेदार कक्ष, तहसिल्दार कक्ष, मुद्दा दर्ता, प्रशासन दर्ताचलानी शाखालगायत गरी ११ कोठा रहेको छ । यसैगरी दोस्रो तल्लामा २ वटा इजलाश शाखा सहित पुस्तकालय सरकारी वकिल प्रतिक्षालयसमेत गरी १५ कोठा छन् । तेस्रो तल्लामा १६ कोठा, चौथो तल्लामा १४ कोठा, पाँचौमा १३ कोठा र छतमा एक कोठा गरी जम्मा ७१ कोठा रहेको मुख्यन्यायाधीश श्रीप्रसाद संजेल श्रीप्रसाद सञ्जेलले बताए ।
अदालतमा अपाङ्गमैत्री र्याम्प, अपाङ्गमैत्री शौचालय, सेवाग्राहीको लागि र न्यायधीश कर्मचारीको लागि २ वटा लिफ्ट, ४८ थान सिसि क्यामरा, विद्युत व्याक अपको लागि ५० केबि क्षमताको सोलार प्यान, आगो निभाउन प्रयोग हुने ग्याँस सिलिण्डर समेत छ ।
बेलपत्र लागतमा २७ करोड ८९ लाख १४ हजार रहेकोमा १८ करोड १२ लाख ३३ हजारमा कवीन्द्र नवसिर्जन सेलेट जेबि कम्पनी काठमाडौँको बोलपत्र स्वीकृत भएको थियो । भवन निर्माणको क्रममा मुल्य अभिवृद्धिलगायतको कारण निर्माण लागतमा २३ करोड ७७ लाख ४ हजार लागतमा निर्माण सम्पन्न भएको सञ्जेलले बताए ।
कुल ७ वटा इजलास कक्ष रहेको उक्त भवनमा १५० जना अट्ने क्षमताको सभाहल पनि रहेको छ । अदालतले गत माघ २८ गते आइतबारबाट नयाँ भवनबाट सेवा प्रवाह सुरु गरेको जिल्ला अदालत मकवानपुरका श्रेस्तेदार लेखनाथ पौडेलले जानकारी दिए । पुरानो भवन भत्काएपछि जिल्ला अदालत मकवानपुरले उच्च अदालत पाटन हेटौँडा इजलासको परिसरमा रहेको एकनाले भवनबाट आफ्ना सेवा दिँदै आएको थियो । साँघुरो भवन भएकाले अदालतका कर्मचारी र न्यायाधीश कोचाकोच गरी सेवा प्रवाह गरिरहेका थिए भने सेवाग्राहीले पनि समस्या भोगिरहेका थिए । जिल्ला अदालत मकवानपुर ४ जना न्यायाधीशसहित ५६ जना कर्मचारी कार्यरत छन् ।





