चैत महिना स्कुलमा परीक्षा सकिने र रिजल्टकाे पर्खाईमा विद्यार्थीहरु रहने समय । त्यसो त फागुन चैत महिना भ्रमणकाे लागि समेत उपयुक्त । वर्षकाे एक पटक कही न कही पारिवारिक भ्रमण गर्न रुचाउनेहरुकाे लागि यो समय उत्तम।
वर्षकाे एक/दुई पटक पारिवारिक भ्रमण गर्न आफूसमेत श्रीमती, छोरी र छाेराकाे लागि उपयुक्त समय विद्यालय केही साता बिदा हुँदा हुनेगर्छ । स्थान चयनमा भने छोरीछोराहरु भन्दा पनि अभिभावककाे निर्णय हुने गर्छ । छोरा अली सानाे भएकाेले उस्लाई स्थानकाे बारेमा खासै ज्ञान रहँदैन् । छोरीकाे लागि भने चासो रहने गर्छ । वर्षमा २-३ पटक हामी केही लामाे र केही छोटाे पारिवारिक भ्रमण गरिरहन्छौं । यसले तनाव कम गर्छ भने स्फुर्ती समेत बढाउँछन् ।
यो पटककाे भ्रमण केही साथीसंगीका परिवार सहित पुर्वी नेपालका पहाडी जिल्लाहरु जाने तयारी भए पनि उपयुक्त समय नभएर रोकियो । त्यही दिन घरमा नुवाकाेट जाने योजना बन्यो । नुवाकाेट भ्रमणकाे लागि छनौटमा पर्नुकाे पछाडी मेरो जन्मस्थान रहेकाे जिल्ला तथा दुप्चेश्वर महादेव मन्दिर हाे । जुन मन्दिर अर्काे पशुपति भनेर समेत चिनिन्छ । यो यात्रामा अर्काे संयोग समेत जुरेकाे छ मावली गाउँ । जन्मस्थान रहेकाे दुप्चेश्वर गाउँपालिकासँगै जोडिएकाे तादी गाउँपालिकामा पर्छ मावली गाउँ ।
जन्मथलोमा हजुरबुबा काकाहरुसँग भेटघाट हुने, मावलामा मामाहरु, माइजु्हरु, दाइहरु, भाउजुहरु तथा भाइ बहिनीहरुसँग भेटघाट हुने र सम्बन्ध नविकरण समेत हुने मेसोमा नुवाकाेट राेजाइमा पर्यो । अझ श्रीमती (सरिता दहाल) ले विवाहपछि धेरै पटक रहर गरेकाे स्थान नुवाकाेट जाने इच्छा पुरा हुँदै थियाे । उनी करिब १७ वर्षमा पहिलो पटक नुवाकाेटकाे घरपट्टीकाे पुर्ख्यौली थलो र मावला जादै थिइन् । छोरी छोराहरुकाे लागि अझ नयाँ पहिलाे अनुभव ।
चैत्र २० गते साथीभाइकाे सल्लाहले अन्यस्थानकाे यात्रा तय गर्ने अवसर नमिलेपछि २२ चैत २०८१ शुक्रबार काठमाडौं हुँदै नुवाकाेट दुप्चेश्वरसम्म जाने र जन्मथलो र मावली गाउँ समेत घुमघाम गर्ने गरी कार्यक्रम तय भयो । १६ वर्षपछी आफू जन्मिएकाे स्थानमा पुग्दै थिए भने मावला दर्जनौ पटक गएकाे एक थपिदै थियाे । करिव ४ दिनकाे लागि तय भएकाे यात्रामा शुक्रबार १ बजे हेटौंडाबाट काठमाडौंसम्म लागि यात्रा तय गर्यौ । काठमाडौंमा बसाइ व्यवस्थापन कसरी गर्ने तय थिएन । तर बाटोमा जादै गर्दा दुप्चेश्वर साहित्य समाजका अध्यक्ष बासुदेव गुरागाईं (काका) लाई सम्झियौं । उहाँ साहित्यमा पिडालु पण्डितले समेत चिनिनुहुन्छ । साहित्य समाजकाे माध्यमबाट दुप्चेश्वरकाे प्रचार प्रसारमा समेत लागि रहनु भएकाे छ ।
उहाँकाेमा शुक्रबार पाहुना हुने निधाे गर्नुका पछाडी भेटघाटका अलावा दुप्चेश्वरमा पछिल्लो समय भएका गतिविधि बुझ्न र भाेली पल्ट बिहानै काकाकाे घर नजिकैबाट दुप्चेश्वर जाने सवारी साधन पाइनुले पनि हाे । भेटमा केही बेर गफियौं र बिहानै ६ बजेकाे इभी सवारीका ३ सिट बुक गरी सुत्यौं । २३ गते शनिबार बिहान ५ बजे उठेर नित्यकर्मपछि ६ बजे इभीवालले फोन गरेसँगै हामीले नुवाकाेटकाे यात्रा गर्यौ । ३ जना पहिलाे पटककाे यात्रामा तर म नयाँ बाटोमा पहिलो पटक ।
स्वच्छ नदीनाला हरिया वनजंगल सुन्दर हिमाल र मनोरम पहाडले घेरिएकाे प्राकृतिक वातावरणकाबिच कलापूर्ण चट्टानी पहरोकाबीचमा विराजमान नुवाकाेटकाे पशुपति वा दोस्राे पशुपति भनेर चिनिने मनोरम धार्मिक पर्यटकीय स्थल दुप्चेश्वर महादेव क्षेत्र । यस्तै देखिएकाे थियाे मेराे दोस्राे पटककाे भ्रमणमा । यसले समेत परिवारका सदस्यलाई त्यहाँसम्म पुर्याउने जमर्काे गरियो । शनिबार विहान ९ः३० बजे हामी दुप्चेश्वर महादेव रहेकाे पहरोकाे फेदी रामतीमा तादी नदिकाे किनारा मै रोकियौं । त्यहाँ केही पुजाका सामग्री लिएर तादी नदी पार गरी गोगनचौर हुँदै उकालो उक्लिदै दुप्चेश्वरकाे उत्पत्तीका पौराणिक कुरा गर्यौ ।

शनिबार बिदाकाे दिन केही बढी घुइचाे हुन्छ भन्नु भएकाे थियाे काकाले काठमाडौंमै । केहीबेर पंतिबद्ध भइ उभिएदैं अगाडि बढ्दा मुख्य मन्दिरमा पुगेर दर्शन गर्यौं । सरर् चिसो हावा चल्ने राउचुलीको काख, शिखरबेसीको समीप, कुतुङ खोलाको दोभान, सूर्मयती (तादी) खोलाको तीर, रामावती (रामती) को छिमेकी पहाडको शिर, करेजुङको पाउ, रमाइलो ठाउँ गोगनचौर फाँट | गोगनचौरलाई काखमा च्यापेर गजधम्म बसेको रसिलो पहाड । त्यसैको नाभीमा विराजमान दुप्चेश्वर दर्शन गर्न लाइन बस्दै देखि केही फोटो खिच्यौं । मन्दिर परिसरबाट रामती बजार नियाल्यौं शिखरवेसी (चामलकाे लागि प्रख्यात स्थान) हेर्यौं ।
महादेवको शिवलिङ्ग । त्यो पनि भिरको अनकन्टार बिच अक्करमा । भिरमा शिवजीको बासस्थान, त्यसको प्राङ्गणमा अवस्थित गोगनचौर फाँट र तादी खोलाको कलिलो कलकल स्वरमा बग्ने कञ्चन जलप्रवाह, घरभन्दा ठुला ढुङ्गा, सबै क्षेत्र पारिवारिक सदस्यलाई चिनाउँदै फर्कियौं । तादी तरेर रामतीमा बिहानकाे भाेजन गर्यौं र सल्लाहले भ्याङ्ले हुँदै कमेरगाउँ सम्म हिडेंर जाने भयौं । यो यात्रा मेरो तेस्राे थियाे । दुप्चेश्वरबाट कमेरेगाँउसम्म करिब ५ किमी यात्रा गर्दा बाटोमा फलेका ऐंसेलु खायौ काडालाई घाेचाएरै ।
पूर्व तिरकाे हुँङ हेर्यौ । तादी नदिकाे तिरै तिर बनेकाे माेटर बाटोबाट हिड्यौं । केहीबेरकाे यात्रा पछि पारीपट्टी समुन्द्रटार देखियाे जुन बजार जिजुबाजे हजुर बा र बाहरुकाे बजार थियाे । अहिले पक्की घर बनेर आधुनिक बजार बन्दै थियाे । तादी तर्न झोलुङ्गे पुल भएकाे स्थान सँगै पक्की पुल बनेकाे रहेछ । समुन्द्रटारलाई बायाँ पारेर केही पश्चिम हिडेपछि नौविशे हुँदै भ्याङ्लेकाे पुल तरेर कल्याण मावि पुग्यौ । त्यहाँबाट केही बेर उकालो लागे पछि आउने कमेरेगाउँ पैरे पुग्दा आफ्नाे बाल्यकालका केही स्मृतिहरु मानसपटलमा आइरह्यो । काका (माधव बुबाकाे भाई) काे घरमा केहीबेर बसेर गर्मीमा मोही पियौं । काकासँग केही मकवानपुर तिरका केही नुवाकाेट तिरका र पारिवारिक गफगाफ गर्यो र करिब १ घण्टा अलमलियौं
आफू जन्मेकाे स्थान (घर २०७२ सालकाे भूकम्पले भत्किएकाे) चिनाउँदै घरै माथिकाे सिमलकाे रुख (जुन २०० वर्ष भन्दा अगाडीकाे भन्ने गर्छन्) देखाउँदै केही माथि बाहुनथोकमा रहनु भएका हजुर बुबा, काकाकाकीहरुसँग भेटघाटकाे लागि उक्लियौं । यात्रामा ७ वर्षीय छोरा स्वरुप म सँगसँगै हिडिरह्यो कहीकतै थकाइ समेत लागेकाे भनेकाे थाहा भएन । आफ्नो पुर्वजहरुले त्यही उकालाे उरालाे गरेर जीवन निर्वाह गरेकाे स्थानमा कहिल्यै उकालाे नगरेकाे छोराे हिडेकाे देखेर हामी अचम्मित भयौं । छोरी र श्रीमतिलाई भने केही गार्हाे भयो हिडाईमा ।
केहीबेरमा हजुरबुबा (रामप्रसाद) काकाहरु (गोकर्ण र नवराज) बसोबास गरेकाे स्थान बाहुनथोक पुग्यौं । केही कुरा गरेर फेरी भेट्ने भन्दै छुट्टीयौं करिब दिउँसोकाे ४ बजे । आफू जन्मिएर केही वर्ष त्यहीकाे माटोकाे सुगन्ध लिएकाे लुटपुटिएर हुर्किएकाे स्थानमा २० वर्ष पाइला टेकेकाे थिए । अरुले पहिलाे पटक । गुरागाईंहरुकाे बाक्लो बस्ति रहेकाे बालकुमारी गाविस (अहिलेकाे दुप्चेश्वर गाउँपालिका) मा अहिले दर्जन घर समेत छैनन् । काेही काठमाडौं काेही मकवानपुर काेही चितवन बसाई सरेर उक्त गाउँ छोडेका छन् ।
आफू जन्मिएकाे स्थानमा एक रात बसेर फर्कनु पर्ने हाे तर त्यो दिनकाे बासकाे प्रवन्ध तादी गाउँपालिका सातविसेमा चैत २१ गते नै तय भएकाे थियाे, चैते दशैंमा मामा घर बस्ने गरी । हामीले पुर्ख्यौली थलो थातथलोमा करिब ३ घण्टा बिताएर पहिलेका गाेरेटो बाटो पहिल्याउँदै ओरालो झर्यौ । बन्न त कच्चीबाटाे बनेकाे छ । तर हामीले गोरेटेबाटो नै रोज्यौं । पुर्वजहरु हिडेकाे बाटोलाई स्पर्श गर्नु थियाे भने अरुलाई यस्तोबाटो र माटोमा रमाएका थिए भन्ने देखाउनु र थोरै भए पनि अनुभूति गराउँनु थियाे ।
साँझ ७ बजे सातविसे बजार आइपुग्यौ मामाकाे घर । ठुलोमामा सतारकाे मैदानमा बस्नुहुन्छ । मामाकाे छोरा(दाई) भाउजु र छोरा बुहारी सातविसे वस्न थाल्नु भएकाे ८ वर्ष अघिदेखि हाे । कान्छो मामाकाे परिवारले सतार दाहालथोक छोड्नु भएकाे करिब १२-१५ वर्ष भयो । काठमाडौं बस्नु हुन्छ । काठमाडौं जाँदा भेट हुन्छ । तर ठुलाेमामा र उहाँकाे परिवारसँग १५ वर्षपछि भेट भएकाे हाे । दुप्चेश्वर मन्दिरदेखि बालकुमारीकाे बाहुनथोकसम्म र बाहुनथोकबाट सातविशेसम्म हिड्दा करिब १०-११ किमी यात्रा तय गरेका थियौं थकाइले गलेका थियौं । दाजु भाउजु र भाईसंग गफिदैं आराम गर्यौं खाना पछि सुत्यौ । भाेलीकाे दिन विहानै फेरी उकालाे हिडेर मामा माइजुलाई भेट्न जानु छदै थियो ।
२४ चैत आइतबार १५ वर्षपछि ठुलोमामाकाेमा जानु थियाे । बिहान ८ बजे सातविसेबाट घट्टेखाेला पार गर्दै दाहाल थोक हुँदै उकालियौं । हिजोकाे हिडाईंले केही थकित भएपनि जानु त छदै थियाे । मामाकाेमा पुग्दा १०ः३० बजेकाे थियाे बिहानकाे । माइजु मात्रै घरमा भेटिनु भयो । केही बेर गफ गर्दै खानाकाे तरखरमा माइजु लाग्नु भयो हामीले सहयोग गरौं । खाना पाक्दै गर्दा श्रद्धा (श्राद्ध) काे तिथीमा यजमानकाे जानु भएकाे मामा आइपुग्नु भयो । हामी खाना पछि करिब दिउँसोकाे ३ बजे बाह्रविशे तर्फबाट जाने गरी ओरालो लाग्यो । त्यो बाटोमा ध्रुव मामाकाे घर रहेकाेले त्यहाँ पनि पस्नु पर्ने थियाे । मामा सँग भेट हुन सकेन । उहाँ रामती काम विशेषले जानु भएकाे रहेछ । त्यहाँ करिब १ घण्टा अलमलिएर भाेली बिहानै काठमाडौं हिड्नु पर्ने भएकाेले छुट्टियाैं । २५ गते बिहानै हामी सुमाेबाट काठमाडौं आयौं । काठमाडौंमा स्वयम्भु र धरहरा साथै बसन्तपुर दरबारकाे फन्काे लगाएर घुमघामकाे विट मार्यौ । भाेली पल्ट बिहानै हेटौंडा आयौं ।

३२ वर्ष अघिकाे दुप्चेश्वर यात्रा
पहिलाे पटक २०४९ सालमा आमासहितका केही आफन्तकाे साथ लागेर मंसिर महिनामा दुप्चेश्वरमा लाग्ने जात्रा समेत हेर्न भ्याउने गरी जन्मस्थान र मावला गएका थियौं । उतीबेला हेटौंडाबाट साझा बस बाइरोड (त्रिभुवन राजपथ जुन भैसे सिमभन्ज्याङ्ग दामन पालुङ हुदै काठमाडौं जोडिन्छ) बाट काठमाडौं जाने आउने गर्थ्यौ । त्यही बसमा उभिएर कहिले आमासँगै बसेर यात्रा गरेकाे ताजै छ । बाइरोडकाे बाटो घुम्ती धेरै बसकाे यात्रामा समेत वमिट गरेकाे थिए (त्यस पछि जुनसुकै गाडीकाे यात्रामा वमिट गरेकाे छैन) ।
एक दिनमा काठमाडौं पुगेर बुबाकाे काकाकाे घरमा बास बसेर भाेलीपल्ट बिहानै बालाजुबाट नुवाकाेट त्रिशुली जाने बसमा रानीपौवासम्म गएकाे र त्यहाँबाट पैदल थानसिङफाँट हुदै कविलास पुगेर बास बसेकाे याद छ । त्यसपछीकाे दिन पूर्णिमा बिहानै कविलासबाट खरानीटारकाे फेदीकाे बाटो दुप्चेश्वर पुगेका थियौं । मेला लाग्ने दिन भएकाेले पसलहरुकाे लागि अस्थायी टहरा बन्दै थियाे । विभिन्न झाँकीहरु आउने क्रम थियो । उखुकाे लाङ्ग्रा बाटोभरी बेच्न राखेकाे भेटिन्थ्यो । गित गाउनेहरुकाे टोली छुट्टै थिए । गोगनचौर सिंगारिए झैं लागेकाे थियाे । केटाकेटी बेला आँखाले देखेकाे रमाइलाे मात्रै रमाइलो मान्ने बेला थियाे त्यो अन्य कुराकाे भेउ पाउदैन थिए ।
मन्दिर दर्शन पछि केहीबेर त्यही बसेर रमाइलो हेर्यौं । उखुका लाङ्ग्रा किन्नु भयो आमाहरुले । मलाई उखु खान मात्रै हाेला भन्ने लागेकाे त । त्यही उखु टेक्दै हिड्न सजिलो समेत हुने रहेछ । हिडेर फर्किदै कतै बस्दै त्यही उखु खादै कमेरेगाउँ आमाकाे दिदि भिनाजुकाे मा बास बस्ने गरी आयौं । थकाइले लखतरान म दोहाेरो नाता पर्ने (बुबा पट्टीबाट हजुर बुबा हजुरआमा, आमा पट्टीबाट ठुलीआमा ठुलोबुबा ) गुरागाईंकाे घरमा बेलुकाकाे दुख र भात खादाखादैं निदाए । उतीबेला त्यस वरिपरीका परिवेशकाे खासै मेसाे पाइन ।
२१ वर्ष अघिकाे यात्रा
२०६० सालकाे पुष महिना । आमाकाे साथ लागेर फेरी मावला जानु पर्ने भयो । उती बेला काठमाडौं बसिन्थ्यो पढाइकाे सिलसिलामा । परीक्षा आउनु केही समय अघी गयो परीक्षा सकिए पछि फर्किने गरी बसाई काठमाडौं थियाे । काकाकाे छाेरा गणेश पनि काठमाडौं बसेर पढ्दै थियाे । जाडो महिनामा कलेज बिदा परेकाे बेला थियाे । आमा हेटौंडाबाट काठमाडौंसम्म आउनु भयो । गणेशलाई हिड् जाउँ भनेकाे हुन्छ भने पछि हामीले काठमाडौं बट्टार गगटे चौघडा हुँदै आप्रसम्मकाे बसकाे यात्रा तय गरेका थियौं । त्यहाँबाट मावली गाउँ आउन पैदल करिब १ घण्टा लाग्ने । म आमालाई मावलामै छोडेर गणेशसँग कमेरे गाउँ गए । मैले जन्मभूमि छाेडे पछि थाहा भए अनुसार दोस्राे बास थियाे त्यहाँ ।
काकाकाीले झण्डै नचिन्नु भएकाे । गणेशसँग भाेलीपल्ट दुप्चेश्वर जाने सल्लाह भयो । काकालाई तादीकाे माछा पाइन्छ भने ल्याउनु न भन्यौ । बुबाले बेला बेला भन्नु हुन्थ्याे तादीकाे चिसो पानीमा भएकाे माछा खुब पान्छन् । बिहानै हामी दुई दाजु भाई भ्याङ्लेकाे झौलुङ्गे पुर तरेर समुन्द्रटारलाई दायाँ पार्दै रामती हुँदै दुप्चेश्वर पुगेका थियौं । द्वन्द्वकालमा खासै चहलपहल थिएन त्यहाँ । हामीले मन्दिर क्षेत्रमा कसैलाई भेटेनौ पुजारी बाहेर । त्यो बेला सबै केटी राम्रा हुँदैनन् राम्रा जती हाम्रा हुदैनन्.. गीत युवा माझ अली बढी चल्तीमा थियाे । भाईले त्यही गीतलाई अली रिमिक्स पाराले गायो । म हाँसे । १०-१५ मिनेट जति मन्दिर क्षेत्रमा विताए पछि भाईले हुङ हुदैं फर्किने कुरा गर्यो । उसकाे मावली गाउँ हुङ । मेराे ठुली आमाकाे घर पनि । हिड्नेकाे कुरा मिलेपछि भेटघाट हुने र विहानकाे खाना उतै खाने योजना बनाएर तादी र रामतीलाई दायाँ पारेर भिरकाे बाटो हिड्यौ केही बेर ।
बाटोमा भेटिएका घरहरुमा बस्दै कुरा गर्दै गाउँमा माेही पाइए खादैं जाने भाईकाे योजनाले काम गर्दैन की लागि रहेकाे थियाे । द्वन्द्वकालमा मानिसहरु नौलो मानिस देखे पछि कि बोल्दैन थिए की थोरै बाेलेर पन्छिन खोज्थे । हिड्दै जादाँ एउटा घरमा पुगेर कुरा सुरु गरेको कमेरे गाउँकाे गुरागाईं भनेपछि साेधीखाेजी सुरु भयो । बुबाहरुलाई चिन्नु हुदो रहेछ । केही बेर कुरा गरौ । पानीकाे सट्टा माेही भए दिनुस भन्यौ । १/१ गिलास माेही खाएर विदा भयौ त्यहाँबाट । केही समय भाइकाे मावला घर मेराे ठुलाेआमा ठुलाेबुबाकाे घर आइपुग्यो । दुवै घर तल माथि छ । खानाकाे प्रवन्ध मामा घरमा भयो ।

हुङबाट समुन्द्रटार हुँदै कमेरेगाउँ पुग्यौ । काकाकाेमा पुग्दा साझैं परिसकेकाे थियो । काकाले माछा ल्याउनु भएछ तादी खाेलाकाे । थाकेका थियौं । बेलुकाकाे खाना खाए पछि सुत्यौं । भाेलीपल्ट गाउँ घुम्ने योजना थियाे । त्यसै गर्यौ । बाहुनथोकसम्म पुगेर इष्टमित्र भेटघाट गर्यौं । बेलुका फर्किदा पैरेमा माओवादीकाे त्यस क्षेत्र हेर्ने इन्चार्ज (समुन्द्र भने उनले चिनाउँदा पछि सेनासँग जम्काभेट हुँदा तादीमा हाम फाले भन्ने सुनिएकाे) भेटियाे । उनैले सेना सातबिसेबाट माथि आउँदै गरेकाे जानकारी दिए । माघे संक्रान्तीकाे दिन मामा घर पुग्ने योजना थियाे । भाेली उता लाग्नु पर्ने । कतै डर लाग्दै थियाे नौलाे स्थान सेनाकाे फेस गर्नु पर्यो भने के गर्नु कसरी गर्नु । जे त हाेस जानु छदै थियाे । भाेली पल्ट खाना खाएर दिउँसो काकाकाे घरबाट गणेशलाई समेत लिएर निस्किए सातविशे तर्फ केही सेनाका एक टोलीसँग जम्मका भेट भयो स्थानीय पाण्डे थर (उनकाे नाम अहिले याद छैन तर बुबाहरुकाे साथी) का मानिससँगै । सेनाका सुरुका सिपाहीले घर कहाँ कता हिडेकाे लगायतका केही कुरा सोधे भएकाे कुरा भनिदिए । आइडी कार्ट नागरिकता देखाइदिए । ती पाण्डेले समेत थप पुष्ट्याइ दिए । ती मध्येका एक जना गणेशकाे साथी रहेछन् कलेज सँगै पढेका । त्यसपछि केरकार गरेनन् । र सहजै रुपमा मामा घर पुगे ।
दुप्चेश्वर महादेवस्थानकाे उत्पत्तीका किंवदन्ती
हिन्दु धर्मावलम्बीहरुले समय समयमा देवताहरुले मानव जीवनलाई संरक्षण र परिपालन गर्न विभिन्न स्थानमा स्वयं प्रकट हुने गरेको विश्वास गर्छन् । देवी देवताहरु विभिन्न स्थान विशेषमा प्रकट भएको किंवदन्तीहरु सुन्न पाइन्छ सुन्दै आएका छौं । दुप्चेश्वर महादेवको उत्पत्ति सम्बन्धी किंवदन्ती रोचक लाग्छ । दुप्चेश्वर महादेव भिरको पहरोमा अवस्थित छ । उहिले उक्त स्थानमा दर्शनकाे लागि लहरा र बुटाहरुको सहारा लिदै जानु पर्थ्यौ ।भिरको तल समथर फाँट, सूर्यमती नदी र अन्यत्र घना जङ्गल थियो ।
त्यहाँका मानिसहरु पशुपालनबाट आफ्नो जीवन निर्वाह गर्दथे । एक दिन एक जना गोठालाको गाई हरायो । सबै गोठाला मिली चारैतर्फ गाईको खोजी गरियो तर गाई भेटिएन् । गोठालाहरुले जति खोज्दा पनि गाई नभेट्टाए पछि निराश भए । एक रात एक गोठालालाई सपनामा जोगीकाे भेषमा कोही आई गाई अन्यत्र गएको छैन यतै कतै खोजी गर भनी अलप भएछन् । बिउँझेपछि बिहानै सबै गोठालाहरु जम्मा भई जोगीको सल्लाह अनुसार गाई खोजी गर्न जुटेछन् । यत्तिकैमा एउटा गोठालाले पहरोतर्फ हेर्दा गाईको आकार देखेछन् । अरु गोठालाहरुले त्यहाँ हेर्दा देखिएको आकार गाईकै जस्तो भएको कुरा स्वीकारे गरेछन् । तर त्यस्तो पहरोमा गाई जान सक्ने कुरा कसैले कल्पना गर्ने सक्दैनथ्यो ।
त्यसैले त्यस्ता कुरामा उनीहरुलाई विश्वास नभए पनि उनीहरुमध्ये एक जनाले त्यहाँ गएर रहस्य पत्ता लगाउने उत्सुकता जाग्यो । उसले साथीहरुलाई आफू त्यहाँ गएर के हाे पत्ता लगाउने कुरा गर्यो । घाँस र लहराहरु समाउँदै त्यहाँ पुग्दा गाई थिइनन् । गोबरको थुप्रो र त्यहाँको शिलामा प्रशस्त दूध पोखिएको मात्र देख्यो । यस्तो दृश्य देखेपछि अचम्म मान्दै उ फर्केर आयो । अचम्म । हराएको गाई त आफै गोठमा आई बाच्छीलाई दूध चुसाइरहेकी र गाई बाँधिएको अवस्थामा देखे । त्यस समयदेखि त्यस शिलालाई दुग्धेश्वर महादेव मानी पूजा गर्ने प्रचलन सुरू भयो । दुग्धेश्वर महादेव अप्रभ्रंश भई दुप्चेश्वर महादेवको नामले चिनिन थालेकाे हाे ।
यस सम्बन्धमा केही फरक-फरक किंवदन्ती पनि रहेका छ । गाई गोठालाहरु फाँटमा गाईलाई चराउन छोडी त्यहाँको प्रसिद्ध तादी (सूयमती) नदीको किनारमा पौडी खेल्ने गर्दथे र बेला-बेलामा फाँटमा चरिरहेका गाईहरूको देखभाल गर्दथे । सोही क्रममा मध्याह्न समयमा सँधै कैली गाईको बाच्छी आई उनीहरु तर्फ दृष्टि दिद ग्वाँ ग्वाँ गर्दथिन् । गोठालाहरु त्यसलाई बेवास्ता गर्दै आ-आफ्ना खेलमा मस्त हुन्थे । सो क्रम केही दिन चलेपछि त्यस बाच्छीको गोठालाले त्यसको रहस्य पत्ता लगाउने विचार गरी बाच्छीलाई मायाले सुमसुम्याउँदै हुलतर्फ जाँदा त्यस बाच्छीको माउ त्यहाँ देखिएन् ।
गोठालाले सबै गाई बाच्छी गणना गर्थ्यो तर कैली गाई त्यहाँ देख्दैनथ्यो । त्यसपछि साथीहरुलाई यो कुरा सुनाउन जान्थ्यो । साथीहरु उसको कुरा सुनेर खेल्न छाडी फर्की आई हेर्दा गाई त्यही हुलसँग आफ्नो बाच्छीलाई मायाले चाट्दै गरेको देख्दथे । २-४ दिन नै यो क्रम चलेपछि साथीभाइले उसलाई खिस्याउँदै गिल्ली गर्न थाले । साथीहरूको यस्तो व्यवहारले उसमा ग्लानी भाव उत्पन्न भयो । एक दिन उसले साथीभाइसँग खेल्न नगई गाईको चियोचर्चो गर्ने विचार गर्यो र सम्पूर्ण ध्यान त्यही कैली गाईमा केन्द्रित गन्यो । अचम्म के पायो भने कैली गाई हावाको वेगमा कुदेर भिरको पहरो हुँदै माथितिर लागिन् । ऊ पनि लहरो समाउँदै बिस्तारै गाईको पछि लाग्यो । बल्लतल्ल ऊ गाई भएनेर पुग्दा त गाईको थुनबाट तररर दुग्ध धारा एउटा शिलामा बगिरहेको देख्यो । उसले गाईलाई आफ्नो उपस्थिति देखाएन । तर केही समयपछि ती कैली गाई त्यसै गरी सहज रूपमा तल ओर्लिएर आफ्नो हुलमा मिसिइन् । गोठालोले यी सबै कुराको बेलीविस्तार आफना गोठाला साथीभाइ र गाउँका बुढापाकाहरुसँग गर्यो । बूढापाकाहरुले यसको सत्यताको परीक्षण गरी उक्त शिलालाई दुग्धेश्वर महादेवको रूपमा पूजा गर्न थाले । उही दुग्धेश्वर महादेव नै पछि अपभ्रंश भई दुप्चेश्वर महादेवको रूपमा रहेकाे छ ।
दुप्चेश्वर महादेवसँग सम्बन्धित विभिन्न आस्था र विश्वास परापूर्वकालदेखि नै चल्दै आएको छ । महादेवलाई रूद्राभिषेकसहित दैनिक पूजा गर्ने गरिन्छ भने विशेष समयमा हिन्दु र बौद्ध धर्मालम्वीहरूले विशेष पूजा अर्चना गर्दछन् । विशेषतः यी आस्था र विश्वास प्रमाणित गर्ने महत्वपूर्ण दिन मार्गशीर्ष शुक्लपक्षको चर्तुदशी र पूर्णिमा हुन् । उक्त समयमा ब्राह्मण, क्षेत्री, शेर्पा, तामाङ्ग, राई, गुरूङ, मगरलगायत दलित जातजातिले विशेष जात्रा गर्ने हुँदा सबै जाति जनजातिहरुको सम्मिश्रण र एकता भाव जात्रामा देख्न सकिन्छ । धेरै मानिसहरु चिताएको कुरा पूरा गरिदिने देवताको स्पमा दुप्चेश्वर महादेवस्थान पुजा गर्न जाने गर्छन् भनिन्छ । जागिरमा पदोन्नति हुन, शिक्षामा सफलता प्राप्त गर्न, प्रेमलाई विवाहमा परिणत गर्न, विदेश यात्राको चाहना पूरा गर्न र हर कुरामा सम्पन्नता प्राप्त गर्न लगायतका भाकल गर्ने जनसमुदाय हजारौं भेटिन्छन् । सन्तानको चाहना पूरा नभएकाहरूलाई महादेवले सन्तान दिलाइदिने कुरामा प्रायः सवैले विश्वास गर्ने गरेकाे बुढापाकाहरु बताउँछन् । त्यसैले दुप्चेश्वरलाई सन्तानेश्वर महादेवको रूपमा समेत लिने गरेको पाइन्छ ।
महादेव ग्रहहरुका पनि मालिक भएकाले ग्रहदशा बिग्रिएकाहरु आफ्नो ग्रहदशा सपारी अनुकूल बनाउन यहाँ पूजाआजा, रूद्रि, होम गर्न आएका पनि प्रशस्त भेटिन्छन् । त्यसैले यी महादेव सामाजिक व्यवहार सुधारक, दुःख दर्द विनासक र ग्रहदशा निवारकको भूमिकामा पनि उत्तिकै अगाडि उभिएका छन् भन्दा कुनै अत्युक्ति हुने छैन । पछिल्लो समय दुप्चेश्वर महादेवलाई धार्मिक आस्थाको आधारमा मान, सम्मान गर्नेहरूको जमात बढ्दै गएको छ ।
दुप्चेश्वर महादेव मन्दिर नुवाकोट जिल्लाको दुप्चेश्वर गाउँपालिकामा अवस्थित धार्मिक पर्यटकीय स्थल हो । सदरमुकाम विदुरदेखि पूर्वमा रहेको तत्कालिन राउतवेंशी गाविसको दुप्चेश्वर महादेवलाई हिन्दू र वौद्ध धर्मालम्बीहरुले दोस्रो पशुपतिनाथको रुपमा पुकार्दै आएका छन् । हरेक वर्षको पुस महिनामा धान्यपूर्णिमाका अवसरमा साताव्यापी विषेश मेला, शिवरात्री, साउन महिना तथा हरेक सोमबार दुप्चेश्वर मन्दिरमा मेला लाग्ने गरेकाे दुप्चेश्वर संरक्षण समितिका पदाधिकारी बताउँछन् । हरेका शनिबार दुप्चेश्वरकाे दर्शन गर्न अन्य जिल्लाका मानिसकाे घिड लाग्ने गरेकाे छ । धान्यपूर्णिमादेखि एकसाता लाग्ने मेलालाई परम्परादेखि चल्दै आएको मेला नेपालकै सन्दर्भमा भने अलि अनोठो र फरक हुने गरेकाे समितिले जनाएकाे छ । ।
दुप्चेश्वर गाँउपालिका पर्यटकीय स्थलको रुपमा प्रख्यात रहेको छ । गोसाइकुन्ड जाने पदमार्ग यहि गाउँपालिकामा पर्दछ । मन्दिरमा गल्छी त्रिशुली सडकखण्ड अन्तर्गत पर्ने गङ्गटेबाट ढिकुरे, खरानीटार, सातविसे, रामती हुँदै पुग्न सकिन्छ । यसबाहेक काठमाडौंबाट टोखा छहरे, चौघडा, खरानीटार सातविसे, रामती हुँदै पुग्न सकिन्छ । रामतीबाट मन्दिरमा जानको लागि झोलुङ्गे पुल निर्माण गरिएको छ । काठमाडौंदेखि शिखरबेसीसम्म बस सुमाेलगायतकाे सवारी साधन सञ्चालन हुने गरेकाे छ ।

दुप्चेश्वर महादेवको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित थप किंवदन्ती
“केही व्यक्तिहरू यी महादेवलाई गोपालेश्वर महादेव पनि भन्न रूचाउँछन् । यस्तो मत राख्नेहरू द्वापर युगका श्रीकृषा भगवान्सँग यसको प्रसङ्ग जोडेर सुनिआएको किंवदन्ती सुनाउँछन् । यस्तो किंवदन्ती सुनाउनेहरु द्वापर युगमा श्रीकृष्ण भगवान् नुवाकोटका रमणीय हिमाली क्षेत्रमा भ्रमणका लागि आउनु भयो । भ्रमणका क्रममा श्रीकृष्णजी अहिले यिनै दुप्चेश्वर महादेवको शिला भएको रमणीय पहरामा पुग्नु भयो । यस पहराले भगवान्को मन निकै आकर्षित गयो । यस्तो रमणीय स्थानमा शिवलिङ्ग स्थापना गर्न पाए कति राम्रो हुन्थ्यो भन्ने भावना भगवान् श्रीकृष्णमा जागृत भयो । अनि, त्यस क्षेत्रको भ्रमणबाट फर्कनुअघि श्रीकृष्ण भगवान्ले त्यहाँ शिवलिङ्ग स्थापना गर्नु भयो । श्रीकृष्ण भगवान्ले स्थापना गरेको यही शिवलिङ्ग नै अहिले सबैले विश्वासका साथ पुजिआएका दुप्चेश्वर महादेव हुन् । द्वापरयुगी गोपालवंशीय श्रीकृष्ण भगवान्ले स्थापना गरेको हुनाले यिनलाई गोपालेश्वर महादेव पनि भनिएको हो । साभार : नुवाकोटका पशुपति दुप्चेश्वर महादेव, २०७३, वासुदेव गुरागाई, पृष्ठ ३७)
…र अहिले दुप्चेश्वर वरपर हाेटल लजहरु खुलेका छन् । काठमाडौंबाट एक दिनमै पुगेर फर्किन सकिने भएकाे छ । बागमतीका काठमाडौं उपत्यका बाहेकका जिल्लाबाट जादाँ एक रात बिश्राम लिदाँ उत्तम हुन्छ । सडक सञ्जालले जाेडिएकाे छ । मन्दिरकाे फेदीबाट मात्रै हिड्नु पर्छ । पुजा सामग्रीका पसल पाइन्छ । खाना खाजाका लागि पसल छन् । सोमबार र शनिबार जात्रै जस्तो लाग्छ । सधैं रमाइलो वातावरण हुन्छ ।
तर सधैं उस्तै लाग्छ सरर चिसो हावा चल्ने राउचुलीको काख, शिखरबेसीको समीप, कुतुङ खोलाको दोभान, सूर्मयती (तादी) खोलाको तीर, रामावती (रामती) को छिमेकी पहाडको शिर, करेजुङको पाउ, रमाइलो ठाउँ गोगनचौर फाँट | गोगनचौरलाई काखमा च्यापेर गजधम्म बसेको रसिलो पहाड । त्यसैको नाभीमा विराजमान दुप्चेश्वर महादेवको शिवलिङ्ग । त्यो पनि भिरको अनकन्टार बिच अक्करमा । भिरमा शिवजीको बासस्थान, त्यसको प्राङ्गणमा अवस्थित गोगनचौर फाँट र तादी खोलाको कलिलो कलकल स्वरमा बग्ने कञ्चन जलप्रवाह, घरभन्दा ठुला ढुङ्गा यस्तो प्राकृतिक अद्भूत छटा । दृश्यावलोकनको लागि नुवाकोट जिल्लाको सदरमुकाम विदुरदेखि करिब ३५/३६ कि. मि. उत्तरपूर्वी (इशान) कोणमा रहेको तथा काठमाडौंबाट उत्तर रहेकाे धार्मिक स्थल जो कोहीका लागि पर्खिरहेको छ ।

‘अञ्जिला’ दुःख, संघर्षसँगै सफलताकाे कथा
Tags: No Comments
महिला राष्ट्रिय फुटबल खेलाडी एन्जिला तुम्बापो सुब्बाको जीवनका आरोह अवरोहमा आधारित नेपाली चलचित्र हो ‘अञ्जिला’ । गत २९ फागुन फागु पूर्णिमाकाे दिन बिहीबारबाट देश भर प्रदर्शनमा आएको छ । ४ चैत्र शुक्रबार, २०७८ मा राष्ट्रिय फुटबल खेलाडी एन्जिला तुम्बापो सुब्बाको जीवनमा आधारित रहेर फिल्म ‘अञ्जिला’ बनाउने घोषणा गरिएको थियाे ।
फिल्मकाे शीर्ष भूमिकामा एञ्जिला आफैले अभिनय गरेकी छिन् । उनीसँगै दयाहाङ राई, सिर्जना सुब्बा, माओत्से गुरुङ, बुद्धि तामाङ, प्रेम कुमार श्रेष्ठलगायत कलाकारको जिवन्त अभिनय छ । फिल्मले दुर्गम जन्मथलोबाट व्यवसायिक फुटबल खेलाडी बन्ने सपना बोकेर राजधानी काठमाडौं आएकाे तथा संघर्षपूर्ण कथा चित्रण छ । केन्द्र मोशन पिक्चर र मुन लभ इन्टरटेन्मेन्टको ब्यानरमा बनेको फिल्ममा प्रेमकुमार श्रेष्ठ र केन्द्र लिम्बू निर्माता छन् ।
अञ्जिलामा एउटा वियोगान्तक गित समावेश छ । रात किन हुन्छ हुजुर दिन किन हुन्छ? थाहा छैन जिन्दगी कठिन हुन्छ…. । यस गीतकाे भावले फिल्मकाे कथाका वियोगान्तक क्षणलाई एकै पटक बाेलेकाे झैं लाग्छ । फुटबलर एन्जिलाकाे कथालाई निर्देशक मिलनले पर्दामा उतार्ने जमर्काे गरे । सफलता भित्र दुःख र वेदना अझ बढी सशक्त भएर आएकाे छ । जसकाे प्रभाव फिल्मकाे सुरुदेखि अन्त्यसम्म छाइ रहन्छ । त्यसो त मिलनले निर्देशन गरेका प्रायः फिल्मले दर्शककाे मनबाट टाढा जादैनन् । मन छुन्छन् ।
खेलकुदमा हुने भनेकाे हार र जितकाे दुई पाटाे मात्रै हाे । बाँकी अभाव र दुःखका कथा यस्ता हुन्छन्, जो देखिदैनन्, कतै लेखिदैनन् भनिए पनि सुनिदैंन । जब दुःख र अभावले सफलताकाे बाटो पहिल्याउँछ त्यस्ले बढी महत्व पाउँछ जीवनमा छुन्छ पनि । अञ्जिलामा दुःख अभाव संघर्ष र सफलतालाई एकैसाथ प्रस्तुत गरेर मन जितेका छन् ।
कथा यसरी अगाडी बढेकाे छ
यो कथा एउटा सफल फुटबलरको हो । त्यो भन्दा बढी उनकाे वेदनाकाे दुःखकाे । साथमा उनीसँगै पिडा र दुःखमा छिन उनकाे आमा । कथाका पात्र अञ्जिला जो निरन्तर डटिरहन्छिन, खटिरहिन्छिन कर्मसंग सफलताकाे लागि, फुटबलर बन्ने सपनासँगै । रत लखेटिइरहिन् केही थान प्रश्नसँग ।
मनमै गाठाे परेर बसेकाे दुःखका कथाको सुरुवात उनको बाल्यकालबाट गरिएकाे छ । पाँचथर घर भएका अञ्जिलाका बुवा फौजी हुन्छन् । डुलिरहने पल्टने नियतिले उनलाई जिल्लाकै विकट क्षेत्र फाक्तेब पुर्याउँछ । जहाँ उनको भेट अञ्जिलाको आमासँग हुन्छ । दुवै जना छोटो समयमा एक अर्काको प्रेम परेपछि दुवैले भागी बिवाह गर्छन् । दोस्रो सन्तानको रुपमा अञ्जिलाको जन्म त्यही फाक्तेबमा हुन्छ । लगत्तै उनका बुवाले र ईलाम झर्ने निर्णय लिन्छन् । इलाम रहँदै एन्जिला स्थानीय स्कुलमा पढ्दै टालोकाे बल बनाएर साथीहरुसँग खेल्दै आफ्नाे फुटबलर बन्ने इच्छा जताउन थाल्छिन् । अञ्जिलाकाे आमा भाडा घरमा पसलमा चलाउँछिन् । गाउँकै अर्काे पुरुषले अञ्जिलाकाे खेल प्रेम देखेर जुत्ता ल्याइदिन्छन् ।
एक दिन लडेर खुट्टामा चोट आएपछि ती पुरुष पात्रकाे सहयोगमा अस्पताल पुर्याइन्छ । अस्पतालमा २ दिन बसेर घर फर्किन नपाउँदै ती पुरुष पात्रकाे श्रीमतिकाे कुरमा लागेर अञ्जिलाकाे बुबाले आमालाई आरोप लगाउँछन् । झगडा मिलाउन बसेकाे पञ्चायतमा समेत निकास ननिस्किए पछि ती पुरुष पात्रले अञ्जलीलाई बाेकेर अघि लाग्छन् । अनी अञ्जिलाकाे आमा दाजुलाई डाेर्याएर उनकाे पछि लाग्छन् ।
अञ्जिलाकाे बुबाले अर्काे श्रीमति ल्याए पछि बुबाले घर छाेडेर निस्कन्छन् । आफ्नै बाबुकाे तेसपछि अत्तोपत्तो हुँदैन । यता अस्पताल पुर्याउने पात्रकाे घरमा पछि लागेर गएका अञ्जिलाका आमा र उनीहरुले दुःख पाउन छोड्दैनन् । गोल खेल्न नदिने यि बुबाले समेत अनेक गर्छन् । घरमा थाहै नदिई गेममा छनौट हुदाँ भएकाे खुसी जव स्कुलमा शिक्षकले परीक्षा फि समेत बुझाउन र नबुझाएर परीक्षा दिन नपाउने र फुटबलमा भाग लिन नपाउने भन्छन् अनि इच्छा मार्ने निधाेमा पुग्छन् । खेल्दै गरेकाे बुट लगाउने जर्सी समेत आगोमा जलाउँदा उनले करिब हार खाइसकेकी हुन्छिन् ।
आमाकाे सपना छोरीलाई ठुलो मान्छे भएकाे हेर्ने रहर समेत रहरै हुने हाे की भनेर एक साझँ छोरीलाई काठमाडौं टाढाकाे साइनाे पर्ने दिदीकाे घरमा पठाउने सुनाउँदा उनलाई इच्छा पुरा हुने आश पलाउँछ । तर जब उनी काठमाडौं भनेकाे स्थानमा पुग्छन् उनकाे फुटबलर वन्ने सपनालाई सबैले खिसी मात्रै गर्दैन हासोकाे पात्र बनाउँछन् । त्यहाँ पनि आफ्नो सपना पुरा नहुने देखेपछि ओतलागेकाे घर छाेडेर इलाम निसक्ने बाहानामा सडकमा निस्किन्छन् ।
त्यसपछि र त्यस अघि अञ्जिलाले के के गर्छिन् कति दुःख पाउँछिन र संघर्ष गर्छिन् र सफलता हात पार्छिन त्याे थाहा पाउन अञ्जिला फिल्म हेर्नै पर्छ ।
फिल्मले के सन्देश दिन्छ?
फिल्ममा प्रशंगबस आउने केही सस्ता वाक्यले दिक्क बनाउँदैन । विकट गाउँघरमा अझै पनि खेलकुद प्राथमिकता पर्दैन । परे पनि कतिपय अभिभावकले नखेल्न दवाव नै दिन्छन् । खेल खेलेर केही दुर्घटना भइहाल्यो भने जिन्दगी बर्बाद हुने उनीहरुकाे तर्कलाई सन्तान प्रतिकाे ममताकाे रुपमा देखाइएकाे छ । तर सन्तानकाे वेहद इच्छालाई बुझ्ने आमाकाे खासै भूमिका परिवारमा नहुँदा आइपर्ने समस्या फिल्ममा देख्न सकिन्छ ।
फिल्म हेरिरहँदा कहि कतै दिक्क लाग्दैन । कथामा आफैं बगेजस्तो लाग्छ, अभाव झेलेर हुर्किएकाहरुले आफ्नै जिवनसँग मेल खाएकाे सम्झन्छन् । अझ त्यस्तै प्रकृतिकाे दुःख संघर्ष गरेर आएका छौं भने कथासँगै आखाँ भिजेकाे थाहै पाइदैन। कतै दुःखका दृष्यमा कतै सफलताकाे दृश्यहरुमा ।
फिल्ममा आमाले अञ्जिलालाई काठमाडौं पठाउनु अघि केही प्रतियाेगितामा भाग लिएर उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिएकाे, त्यो अवसरका कथामा समेटिएर आएकाे छैन् । फिल्मलाई अञ्जिलाकाे जीवनमा आधारित रहेर बनाइएकाे भए पनि पटकथालाई अली फरक ढंगले प्रस्तुत गरिएकाे छ ।
महिलाले केही गर्न सक्छन् भन्ने देखाउन खाेजिएकाे छ । आमाकाे हौसला र आत्मबलले आफ्नाे लक्ष्य भेट्न सकिने सन्देश समेत दिएकाे छ । आमाले गरेको बलिदान, त्याग र समर्पणलाई निर्देशकले मिहिन ढंगले उतार्न सफल भएका छन् । गाउँघरमा पुरुष र महिलाकाे समान हैसियत नहुँदा परिवारमा पर्ने पिडालाई मिहिन ढंगले केलाइएकाे छ । जब सफलता मिल्छ तब खुसी आफैं प्राप्त हुने सत्यलाई समेत कथमा लुकाइएकाे छैन ।
फिल्ममा उनकाे जीवनमा आधारित रहेर कथा बनाइएकाे छ । सबै जीवनी फिल्ममा उतार्न सकिदैन् पनि । कथाले कतिपय व्यक्तिगत कुरालाई नछोएकै राम्राे मानेका छन् कथाकार र निर्देशकले यस्तै बुझ्न सकिन्छ । तर घरायसी समस्याका बावजुत उनले फुटबलकाे लागि गरेकाे संघर्षले फिल्मकाे कथालाई अब्बल बनाएकाे छ ।
एन्जिलाकै गृहजिल्ला इलामकाे आइतबारे, झापा र काठमाडौंमा फिल्मको छायांकन गरिएको छ । खेलाडीका लागि मात्रै नभएर विविध कारणले आफ्ना सपना पुरा नहुनेहरुले यो फिल्म हेर्नै पर्छ । दुुखःका पहाड जत्रो भए पनि छिचोल्ने आफैंले हो । संघर्षको मैदानमा लड्ने हो भाग्ने होइन । मेहेनत, धैर्यता र इच्छाशक्ति भए जीवनको जस्तोसुकै परिस्थितिको सामना गर्न सकिन्छ भन्ने अञ्जिलाबाट लिन सकिन्छ ।
फिल्म केबल मनोरञ्जनकाे लागि मात्रै होइन् फिल्मका कथाबाट केही बुझ्न र सिक्न सकियो भने त्याे फिल्मकाे सफलता हाे । यो अञ्जिलामा पाउन सकिन्छ ।
एसइईको परीक्षा ७ चैतबाट सुरु भएको छ। अभिभावकहरूमा आफ्ना बालबालिकालाई कसरी राम्रो परीक्षा दिन सहयोग गर्ने भन्ने चिन्ता छ । यस्तै अर्कोतिर सहयोगका लागि उपाय के हुन सक्छ भन्ने जिज्ञासा उब्जिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा चिन्तालाई भन्दा परीक्षा राम्रो गराउने प्रमाणित उपायहरूलाई ठाउँ दिँदा राम्रो परिणाम प्राप्त गर्न सकिने मनोविद् भगवती भट्टराई बताउँछिन् ।
परीक्षा तनावपूर्ण हुन सक्छ, तर सही तरिकाले अध्ययन गर्दा विद्यार्थीहरुलाई निकै राम्रो उपलब्धि प्राप्त गर्न सहयोग मिल्छ। परीक्षामा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्न र तनाव कम गर्न विद्यार्थीहरूले योजना, संगठन, र स्मार्ट अध्ययन प्रविधिहरूलाई अपनाउँदा राम्रो हुन्छ। यहाँ केही महत्वपूर्ण चरणहरू छन् जसलाई अपनाउँदा परीक्षाको तयारीलाई निकै प्रभावकारी बनाउन सकिने उनकाे भनाई रहेकाे छ ।
अभिभावकहरूले यी कुराहरुलाई ध्यानमा राखी आफ्नो बालबालिकालाई सहयोग गर्ने हो भने राम्रो परिणाम ल्याउने वातावरण बालबालिकालाई दिन सकिने तथा सहज किसिमले परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने बताउने भट्टराइले दिएका १० उपायहरुः
१. योजनाबद्ध ढंगले अध्ययन गर्ने
विद्यार्थीहरूले राम्रोसँग संगठित अध्ययन योजना तयार गर्नुपर्छ ताकि सबै विषयहरू व्यवस्थित रूपमा समेट्न सकियोस्। आफ्नो पाठ्यक्रमलाई साना भागहरूमा विभाजन गरी प्रत्येक विषयका लागि समय छुट्याउनुपर्छ। जुन विषयमा सुधार आवश्यक छ, तिनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
२. अध्ययन सामग्री व्यवस्थित गर्नुपर्छ
विद्यार्थीहरूले सबै आवश्यक अध्ययन सामग्रीहरू, जस्तै नोट्स, पाठ्यपुस्तकहरू, अघिल्लो परीक्षा पत्रहरू, र सन्दर्भ सामग्रीहरू सङ्कलन गरी व्यवस्थित रूपमा राख्नुपर्छ ताकि अध्ययनको क्रममा समय जोगियोस् र सामग्री खोज्ने तनावले अध्ययनलाई असर नपरोस्। बस्ने ठाउँ सामग्रीको पहुँच आदि जस्ता कुरालाई जति सहज बनाउँछौं त्यति नै अध्ययनमा जाँगर पनि लाग्दछ । अन्तिम समयसम्म कहाँ के गर्ने के पढ्ने भन्ने जस्ता कुरा बाँकी राख्यौं भने पढाइ प्रभावकारी हुँदैन।
३. परीक्षाको ढाँचा बुझ्ने
अघिल्लो प्रश्नपत्रहरूको समीक्षा गरेर वा शिक्षकसँग सोधेर परीक्षा को ढाँचा बुझ्न आवश्यक छ। प्रश्नहरूको प्रकार (बहुविकल्पीय, निबन्ध, वा समस्या समाधान) बुझ्दा तयारीको सही दिशा तय गर्न सकिन्छ।कहिलेकाहीँ विद्यार्थीले परीक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण सामग्रीमा भन्दा कम महत्वका सामग्रीमा बढी काम गर्छन् वा सम्पूर्ण सामग्रीलाई उति नै महत्व दिएर पढ्दछन् । ज्ञान प्राप्त गर्नको लागि गर्नुपर्ने त्यही कुराहरू नै हुन् तर हाम्रो फोरमेटिभ भन्दा सबमेटिवलाई बढी महत्व दिने अर्थात् परीक्षाले ज्ञान वृद्धि गर्ने भन्दा पनि अन्तिम समयमा जानेका कुरा सबै लेखेर बुझाउने प्रणालीमा (जसमा विद्यार्थीले अन्तिम समयमा प्राप्त गरेको प्रतिफललाई बढी महत्व दिइन्छ ) देश अनुसारको भेष भनेजस्तै कस्ता प्रश्न आउँछन् भन्ने कुरालाई बुझ्न निकै जरुरी हुन्छ।
४. प्रभावकारी अध्ययन प्रविधिहरू अपनाउनुपर्छ
अध्ययनलाई प्रभावकारी बनाउने अनेक विधिहरू विकास भएका छन्। तीमध्ये सक्रिय पुनरावृत्ति (Active Recall) केवल पढ्ने मात्र होइन, आफूलाई प्रश्न सोधेर उत्तर दिने प्रयास गर्ने , विस्तारित पुनरावृत्ति (Spaced Repetition) निश्चित अवधिमा अध्ययन सामग्री दोहोर्याएर सम्झने क्षमता बढाउने , अघिल्लो परीक्षा पत्रहरू अभ्यास गरेर आत्मविश्वास बढाउने , नेमोनिक्स (Mnemonics) र माइन्ड म्याप जस्ता जटिल अवधारणाहरू सम्झन सजिलो बनाउने जस्ता बिधिहरु प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
३. स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनुपर्छ
विद्यार्थीहरूले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल राख्नुपर्छ ताकि प्रभावकारी रूपमा अध्ययन गर्न सकियोस्। आतिएर २४सै घण्टा पढ्नेभन्दा पनि कम्तीमा सात -आठ घण्टाको पर्याप्त निद्रा पुर्याउनु पर्दछ जसले मस्तिष्कलाई सहज राख्न र स्मरण शक्ति सन्तुलित राख्न सहयोग मिल्दछ।मस्तिष्कलाई ऊर्जा दिन सन्तुलित आहार खानुपर्छ। सम्पूर्ण पोषण पुग्ने खाना खाने तर अत्याधिक माछामासु सेवन गर्ने जस्ता कार्यलाई कम गर्ने । नियमित रूपमा व्यायाम गरे तनाव समेत कम हुन्छ। तर व्यायाम गर्दा धेरै थाक्ने खालको भन्दा पनि शरीरलाई स्फुर्त राख्ने खालको हलुका मध्यम खालका विकल्पहरू चयन गर्दा राम्रो हुन्छ जस्ले रक्त सञ्चारलाई गतिशील राख्नका साथसाथै मस्तिष्कमा अक्सिजनको मात्रालाई समेत राम्रोसित प्रवाह गर्छ।शरीरमा पानीको मात्रालाई सन्तुलित रुपमा कायम राख्नुपर्छ जसले विविध शारीरिक प्रक्रियाहरूमा मद्दत पुर्याउँदछ।शरीर हाइड्रेटेड राख्दा पढ्दा टाउको आँखा दुख्ने जस्ता समस्याहरुलाई समेत निकै कम गर्न सकिन्छ । बीच-बीचमा ब्रेक समेत लिँदा राम्रो हुन्छ।
६. रट्ने बानी हटाउनुपर्छ
विद्यार्थीहरूले रट्ने प्रवृत्तिलाई त्यागेर विषयहरूलाई गहिरो रूपमा बुझ्न प्रयास गर्नुपर्छ। गहिरोसित अध्ययन गरेका कुरा दीर्घकालीन स्मरणमा बस्ने भएकोले हतपत बिर्सिइँदैन ।
७. अध्ययन समूहहरू बनाई तयारी गर्दा राम्रो
साथीहरूसँग अध्ययन गर्दा विषयलाई बुझ्न सजिलो हुन्छ र शंका समाधान गर्न सकिन्छ।कहिलेकाहीँ एकोहोरो बुझाइले गलत तयारी भइरहेको हुनसक्छ यस्तो अवस्थामा संगठित तयारीले भुल्चोक हुने अवस्थालाई निकै न्यूनीकरण गर्छ। सामूहिक तयारीका क्रममा विद्यार्थीहरूले अरूलाई सिकाउने प्रयास पनि गर्नुपर्छ, जसले ज्ञानलाई अझ प्रभावशाली बनाउँछ, उपलब्धिको भावनालाई जागृत गराउँछ र अध्ययनमा समेत रुचि बढ्दछ।
८. परीक्षा सम्बन्धी तनाव व्यवस्थापन गर्नुपर्छ
विद्यार्थीहरूले शान्त र आत्मविश्वासी रहने प्रयास गर्नुपर्छ। तनाव व्यवस्थापन गर्न गहिरो सास लिने विधिहरूका साथसाथै माइन्डफुलनेस अभ्यास गर्न सकिन्छ। शरीरलाई आरामदाय स्थितिमा राखेर लामो स्वास तान्ने र फाल्ने यसलाई केही समय निरन्तरता दिने । परीक्षाकै क्रममा धेरै तनाव हुँदा पनि यस कार्यलाई गर्न सकिन्छ। आफूलाई वर्तमानमा महसुस गरी आफुमा कस्तो भावनाहरू आइरहेका छन् मस्तिष्कमा कस्ता विचारहरू चलिरहेका छन् र शरीरमा कस्तो अनुभूति भइरहेको छ जस्ता कुरामा ध्यानलाई केन्द्रित समेत गर्न सकिन्छ। यी कुराहरुले तनावलाई निकै कम गर्न सहयोग गर्दछ। सकारात्मक सोच र सफलता को कल्पना गर्नाले पनि आत्मबल निकै बढ्दछ ।
९. प्रभावकारी पुनरावृत्ति गर्नुपर्छ
परीक्षाको केही दिन अघि पुनरावृत्तिको लागि समय छुट्याउनुहोस्। मुख्य अवधारणाहरू, सूत्रहरू, र सारांशहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नुहोस्, अन्तिम समयमा आतिएर यो पनि आउँछ कि त्यो पनि आउँछ कि भन्दै नयाँ विषयहरू खोज्नु भन्दा पनि आफूले जानेका कुराहरुलाई राम्रोसित परीक्षामा लेख्ने हिसाबले तयारी गर्दा राम्रो । शतप्रतिशत ल्याउने भन्दा सतप्रतिशत दिने प्रयास गर्नुस्।
१०. परीक्षा दिने दिनको तयारी राम्रो गर्नुपर्छ
परीक्षा अघिको रात राम्रोसँग निद्रा लिनुपर्छ र परीक्षा केन्द्रमा पनि समयमै पुग्दा तनाव कम हुन्छ।आवश्यक सामग्री (कलम, क्याल्कुलेटर, परिचय पत्र , घडी आदि ) व्यवस्थित हुनुपर्दछ। बसाइको पोजिसन समेत सजिलो छ कि छैन ध्यान दिनुपर्छ ।
आतिएर एन्जियस हुँदै प्रश्नपत्रलाई खोतल्ने बानी गर्नु हुँदैन । आरामदाय स्थितिमा रहेर सरल रुपमा प्रश्नहरूलाई हेर्ने र सजिलो हुनेगरी उत्तर लेख्न सुरु गर्नु पर्दछ। उत्तर लेख्दा घडी आदिको प्रयोग गरी समयलाई व्यवस्थापन गर्दै जाँदा अन्तिम समयमा हतारो हुँदैन। खासगरी व्यक्तिपरक सबजेक्टिभ लामाउत्तर माग्ने प्रश्नलाई सुरुमा नै क्यालकुलेट गरेर निश्चित समय छुटाउँदा राम्रो हुन्छ। प्रश्नका समूहहरूलाई समेत निश्चित समय छुट्याउँदा राम्रो हुन्छ।
विद्यार्थीले मात्र नभई परीक्षा केन्द्रमा रहेका गार्डहरूले समेत ध्यान भङ्ग हुनेगरी कार्य गर्नु हुँदैन । बाहिरभित्र गरिराख्ने , एउटा विद्यार्थीले गल्ती गर्दा सबैलाई डिस्टर्ब हुने गरी कार्यबाही गर्ने जस्ता कुराहरु निरन्तर भइरहन्छन् । यसले खासगरी ध्यान केन्द्रीकरण गर्न अप्ठ्यारो हुने विद्यार्थीलाई यसै पनि गाह्रो भइरहेको अवस्थामा झनै अप्ठ्यारोमा पार्दछ। यी कुरालाई व्यवस्थापनले समेत ध्यानमा राखी व्यवस्थित रुपमा अगाडि बढाउनु पर्दछ।
अन्त्यमा, विद्यार्थीहरूले परीक्षाको तयारीलाई निरन्तर प्रक्रिया मान्नुपर्छ जसमा अनुशासन र प्रभावकारी रणनीतिहरूको आवश्यकता हुन्छ। यी चरणहरू पालना गरेर, विद्यार्थीहरूले आफ्नो प्रदर्शनलाई उच्च बनाउन सक्दछन् र आत्मविश्वासका साथ परीक्षा दिन सक्दछन्। पछिलाई नसाँची छिटो तयारी सुरु गर्ने, व्यवस्थित रहने, र सकारात्मक दृष्टिकोण राख्ने।
एसइई मात्र नभई जुनसुकै तहकाे परीक्षाकाे लागि माथिका उपाय उपयोगी हुन सक्ने उनी बताउँछिन ।
भगवती भट्टराई हाल नेपाल एकेडेमी अफ साइकोलोजीमा अध्यक्ष तथा प्रमुख मनोविद्का रुपमा कार्यरत छिन्
गत फागुन १४ बाट नेपाली चलचित्र एकसाथ प्रदर्शनमा आए । ती मध्येकाे एउटा चलचित्र हाे मायावी । मायावी भन्ने वित्तिकै मायाकाे कुरा जोडिएर आउँछ । पुरै चलचित्रकाे कथा पोखराकाे सेरोफेरोमा घुमेकाे छ । पोखराकाे पनि लेकसाइड केन्द्रमा छ चलचित्र, जहाँ मुख्य पात्र जोय (पल शाह) सामन्य परिवारकाे तथा आफ्नो रेस्टुरेन्टमा काम गर्छन्।
परिवारका सदस्यले विवाहको कुरा गर्दा उनी सुन्दर केटीको खोजी रहेकाे बताउँछन् । उनी साइकल चढेर ढुल्छन । मन्दिरमा भजन गाउँछ । सानो पसलमा चिया बेच्ने अनि बाटोघाटोमा युवतीहरुलाई जिस्काउदैं हिड्ने पात्र जोय । सुन्दर केटीकाे कल्पना गर्दै जादाँ संयोगवश डाक्टर आर्या (दीपिका प्रसाईं) को गाडीमा साइकल ठोक्किन्छ । त्यहीबाट सुरु हुन्छ चलचित्रको कथा ।
फितलो जिस्काइ सँगै कथा (एक तर्फी प्रेम) को सुरुवात हुन्छ । तर आर्यालाई प्रभावित पार्न कम्मर कसेर लागेकै बेलामा उनी पहिल्यै आदित्य भट्टराईसँग विवाहको तयारीमा रहेको खुल्छ करिब चलचित्रको मध्य तिर । अर्कोतर्फ, जोयका साथीहरू सुशील (जो अपाङ्गता भएका व्यक्ति हुन्) र करिश्माबीच प्रेम सम्बन्ध हुन्छ । तर फिल्मको मुख्य सस्पेन्स आर्याले जोयलाई रोज्छिन् कि आदित्यलाई? अनि सुशील र करिश्माको प्रेम सफल हुन्छ कि असफल? यसैमा टिकेको छ। निर्देशकले यसलाई फिल्ममा सस्पेन्सको रूपमा प्रयोग गर्न खोजेका छन् ।
फिल्मले प्रेम केवल भौतिक सुख सुविधालाई मात्रै हेरेर मात्र हुन्न भन्ने सन्देश दिन खोजेको छ । प्रेममा त्याग हुनुपर्छ भन्ने प्रेरणादायी सन्देश प्रवाह गर्न खोजेको भए पनि चलचित्रलाई भूमरी(ट्विस्ट) बनाउने चक्करमा कथा रुमलिएको छ र कमजोर बनेकाे छ । फिल्मको सिनेमाटोग्राफी राम्रो देखिन्छ । पुरै चलचित्रमा पोखराको फेवाताल वरपरको प्राकृतिक दृष्यले चलचित्रलाई आकर्षक बनाएको छ ।
लक्ष्मी गिरी, राजाराम पौडेल, र अंशु थापाको कमेडीले दर्शकलाई बिचबिचमा हल्का राहत दिएको छ । कही कही सस्ता संवाद दिए पनि उनिहरुको कमेडी प्रभावकारी नै छ। करिश्मा श्रेष्ठको अभिनयमा केही निख्खारता देखिंदा दीपिका प्रसाईँको अभिनयले दर्शकको मन लान्न सकेको देखिदैन । पल शाह चरित्रमा फिट हुन सकेका छैनन् ।
फिल्मको कथा त्रिकोणात्मक प्रेम सम्बन्धलाई आधार बनाएर लेखिएको छ । तर कथामा नयाँ पन केही छैन । कथा र कथ्य शैलीमा नयाँपन दिन नसकिएको प्रष्ट हुन्छ । हिरोको दुर्घटना हुँदा हिरोइन आईपुग्नु, हिरोइन पछ्याउदै हिरो अस्पताल धाउनुजस्ता सिनले चलचित्रमा पुरानो पाराको स्वाद भेटिन्छ । चलचित्र चलाउन सस्तो संवादको सहारा लिएको भन्ने लाग्छ । चलचित्रमा थुप्रै भावुक दृश्य छन् तर ती दृश्यले दर्शकको मन छुन सक्दैन/छुन सकेन ।

निर्देशक दिवाकर भट्टराईले निर्देशनले ९० को दशककै कथ्यशैली देखाइरहेको छ । सुरुवातमा २ पात्रलाई मात्रै फिचराइज्ड गरेर मध्यान्तरमा अर्को पात्र प्रवेशलाई नै सस्पेन्स बनाउन खोजेको कथाले अन्तिमको नतिजासम्म सस्पेन्स टिकाउन सक्दैन र नतिजा सहजै अनुमान गर्न सकिने बनाएको छ । फिल्म निर्माणमै हुने कमजोरी समेत ‘मायावी’ मा छ ।
प्रेम मनबाट हुने हो । प्रेमकथाको पक्ष भावना हो । तर ‘मायावी’का प्रेमिल संवाद अनि दृश्यहरू प्रभावकारी लाग्दैनन् । पात्रबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई दर्शकको मनसम्म पुग्ने गरी लैजानै सकेका छैनन् । कथासँगै दर्शकको मनले यात्रा गर्न सकेको छैन मायावीमा । अक्सर चलचित्र भन्दा बढी गीतलाई स्थान दिइएको छ ‘मायावी’मा । ८ वटा गीतले स्थान पाएको फिल्ममा ती गीतले कथालाई अझै कमजोर बनाएको छ।
फिल्मको पहिलो भागको कथा सुस्तरी अगाडि बढ्छ। जहाँ निर्देशकले दर्शकको धैर्यताको परीक्षा नै लिए समान अनुभव हुन्छ । कथासँगै कमजोर देखिएको छ पटकथा । भनाईमा हिरोइनको बुबाको पात्रलाई कडा मिजासको देखाउन खोजिए पनि उनलाई कुनै पनि दृश्यमा त्यसरी प्रस्तुत गरिएको छैन ।
त्यसो त अष्ट्रेलियामा पढ्न जादा भटेको र माया बसेको भनेर कथान्तरको मध्य तिर मुख्य पात्रलाई सप्राइज दिन हिरोइनले उभ्याएको पात्र कतैबाट टिपेर ल्याएको जस्तो लाग्छ । घर इन्डिया मात्रै भनिएको पात्र इन्गेजमेन्ट पछि टाढा हुँदा हिरोइनले महसुस गरेको फ्रड पात्र पल प्रतिको माया नै कथाको मुख्य सार हाे । पहिले ननसेन लाग्ने पात्र पछि हिरोइनले टाढा राख्छु भन्दा नसकेकाे देखाएकाे टाढा रहनेहरुसँग खासै मन नबस्ने यथार्थ फिल्मले भन्न खोजेकाे देखिन्छ ।
अभिनेता पल शाहका फ्यानहरुका लागि खुशीको खबर बनेर आएको चलचित्र ‘मायावी’ उनको करियरको एउटा कमजोर चलचित्रको रुपमा नेपाली रजतपटमा नाम लेखाएको छ । धेरै ठाँउमा चलचित्र हेर्दा अल्छी लाग्छ । दर्शकले गफ गर्ने, अन्त मन लगाउन सक्छन् ।
यस अगाडि ‘मेरो जीवन साथी’ ‘स्टुपिड मन’, ‘ऐश्वर्य’ र ‘क्याप्टेन’जस्ता फिल्म निर्देशन गरिसकेका दिवाकरले निर्देशन गरेको मायावी कमजोर चलचित्र हो भन्न सकिन्छ । कसैलाई नाम देख्दा आहा भन्ने लागेर मायावी हेर्न जानु भयो र हेरिरहँदा मजा लागेन भने त्यसको टिमलाई नरम तरिकाले गाली गर्ने छुट पक्कै हुनेछ । चलचित्रको अन्त्य दर्शकले कल्पना गर्न खोजेका तर यसो होला की भन्दै अलिअलि उत्सुकता छ । तर व्यावहारिक जीवनमा यस्ता घटना सायदै हुन्छ । ४/५ वर्षकाे नानी बाबुले पहिलाे भेटमै एक अर्का प्रति देखाएकाे आत्मियता राम्राे देखिदैन् ।
अन्तमा कमजोर कथाबस्तु, औसत पटकथा संवाद, सामान्य अभिनय लगायतका कारण चलचित्र मायावी औसत चलचित्रभन्दा माथि उठेको छैन । निर्देशक दिवाकर भट्टाईको पर्दामा कथा भन्ने शैली पुरानै चलचित्रको प्रभाव देखाउँदा नेपाली सिनेजगतमा ‘मायावी’ परम्परागत चलचित्रकै रुपमा आएको छ । दर्शककाे मन जित्न ठूलो बजेट, महँगा नाम चलेका कलाकार राखेर चलचित्र निर्माण गर्ने होइन उत्कृष्ट कथाबस्तु, कलात्मक दृष्टिकोण र अभिनयमा पोख्त कलाकार भए हुन्छ । जादाजादै चलचित्रकाे समूहलाई शुभकामना ।
प्रत्येक व्यक्तिको जन्म, मृत्यु विवाह, सम्बन्ध विच्छेद, बसाइँ सराइ लगायतका घटनालाई ताेकिएकाे निकायमा दर्ता गर्नुलाई व्यक्तिगत घटना दर्ता भनिन्छ । व्यक्तिगत घटना सम्बन्धित व्यक्तिको स्थायी ठेगाना वा घटना घटेको स्थानको वडा कार्यालयमा दर्ता गराउनु पर्ने कानूनी व्यवस्था रहेकाे छ । घटना दर्ता व्यक्तिको पहिचान र सेवा प्राप्ती गर्ने कानूनी आधार तथा राज्यको नीति निर्माण तथा योजना तर्जुमाकालागि तथ्यांक प्राप्त गर्ने आधार भएकाले कानूनले ताेकेकाे समयमै सम्बन्धित वडामा गई दर्ता गराउन नागरिककाे कर्तव्य समेत हाे ।
व्यक्तिगत घटना व्यक्तिको स्थायी ठेगाना रहेको वडा कार्यालय वा घटना घटेको स्थानको स्थानीय पञ्जिकाधिकारीको कार्यालयमा ३५ दिनभित्र निःशुल्क वा त्यसपछि बिलम्ब शूल्क तिरी दर्ता गराउन सकिन्छ। संघ, प्रदेश वा स्थानीय तह अन्तर्गतका सरकारी निकाय वा नेपाल सरकारको स्वामित्वमा रहेका संगठित सस्थाका वहालबाला कर्मचारीले बसाइँ सराइ बाहेक आफू सूचक भएर अन्य व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्नुपर्ने भएमा कार्यालयको सिफारिसका आधारमा कार्यालय रहेको स्थानको वडा कार्यालयमा पनि घटना दर्ता गर्न सकिन्छ।
जन्म, मृत्यु तथा अन्य व्यक्तिगत घटना (दर्ता गर्ने) ऐन, २०३३ लागु हुनु भन्दा अघि घटेका घटना दर्ता गर्न भने मिल्दैन। यस्ता घटनाको हकमा व्यक्तिलाई आवश्यक भएमा सम्बन्धित वडामा गई वडाध्यक्षबाट घटेकाे घटना प्रमाणित गराउन सक्दछन्। नेपालमा रहेका विदेशी नागरिकले नेपालमा घटेका व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्नु परेमा राहदानी वा राष्ट्रियता खुल्ने कागजात लगायत व्यक्तिगत घटना दर्ताका लागि आवश्यक अन्य कागज सहित आफू बसोबास गरेको स्थानमा घटना दर्ता गर्न सक्छन् । नेपालमा कुटनीतिक नियोग भएका मुलुकको नागरिक भए त्यस्तो नियोगको सिफारिस समेत आवश्यक पर्दछ ।
जन्म दर्ता बालबालिकाको नैसर्गिक अधिकार हो । जन्मेको ३५ दिन भित्रै आफ्नो स्थायी ठेगानाको वडा कार्यालयमा गई जन्म दर्ता गरी बालबालिकाकाे संबैधानिक हककाे सुनिश्चित गराउनु अभिभावनकाे कर्तव्य हुन आउँछ । जन्म र मृत्यु दर्ताको सूचना परिवारको मुख्य व्यक्तिले र निजको अनुपस्थितिमा परिवारको १८ वष उमेर पुगेको व्यक्तिले दिन सक्छन् । जन्म, मृत्यु, बसाई सराई, विवाह एवं सम्बन्ध विच्छेदका घटना दर्ता गर्नु नागरिकको कर्तव्य हो ।
विवाहको सूचना पति र पत्नी दुवैले दिनु पर्छ । सम्बन्ध विच्छेदको सूचना अदालतको निर्णय सहित पति वा पत्नीले दिन सक्छन् । बसाई सराई दर्ता गर्दा व्यक्ति आफू मात्र बसाई सरी गए व्यक्तिले र परिवार नै बसाई सरी गए परिवारको १८ वर्ष उमेर पुगेको व्यक्तिले सूचना दिनु पर्ने हुन्छ ।
नेपालमा व्यक्तिगत घटना दर्ता
व्यक्तिगत घटना (दर्ता गर्ने) ऐन, २०३३ लागू भएपछि नेपालमा घटना दर्ता सुरु भएकाे हाे । नेपाली नागरिकको कानूनी पहिचानको आधार व्यक्तिगत घटना दर्ता गरे पछि सुरु हुन्छ । जन्म, मृत्यु, विवाह, बसाइँसराइ, सम्बन्धविच्छेद जस्ता घटनाहरू दर्ता भएपछि मात्र अन्य सरकारी कागजात जस्तै नागरिकता, राहदानी, राष्ट्रिय परिचयपत्र लगायत प्राप्त गर्न सम्भव तथा सहज हुन्छ । नेपालमा २०३६ सालबाट व्यक्तिगत घटना दर्ता सुरु भएकाे पाइन्छ । व्यक्तिगत घटना (दर्ता गर्ने) ऐन, २०३३ लाई नेपालमा २०३६ सालबाट विभिन्न चरण र वर्षहरुमा क्रमैसँग सबै जिल्लामा लागू गरिएकाे थियाे । मकवानपुर जिल्लामा भने २०३७ सालबाट मात्रै व्यक्तिगत घटना दर्ता सुरु भएकाे पाइन्छ ।
व्यक्तिगत घटना सुरु हुँदा विभिन्न अनुसूचीहरुमा हस्तलिखित दिइन्थ्याे । यसले गर्दा एकै व्यक्तिका एक भन्दा बढी पटक घटना दर्ता हुने गरेका थिए । २०७५ सालबाट डिजिडलाइज दर्ता प्रणाली सुरु भएकाे हाे । राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जिकरण विभाग स्थापना भएपछि डिजिटल प्रणालीमार्फत घटना दर्ता सुरु भयो । डिजिटल प्रविधिले कार्यलाई सरल र छिटाे बनाएकाे छ । साथै दर्ता गरिएका रेकर्ड समेत सजिलै हेर्न सकिन्छ । विभागले सफ्टवेयर विकास गरी सबै प्रकार घटना दर्तालाई प्रविधिमै सुरक्षित हुने व्यवस्था मिलाएकाे हाे । यसका साथै सामाजिक सुरक्षालाई समेत डिजिटल बनाई बैंकमै रकम पठाउने व्यवस्था समेत विभागमार्फत हुने गरेकाे छ ।
व्यक्तिगत घटना दर्ता तथा सामाजिक सुरक्षाकाे कार्य ७५३ वटै स्थानीय तहका वडाहरुबाट हुँदै आएकाे छ । घटना दर्ता गर्दा समेसम्म त्रुटीहरु नहुने हिसाबले गर्नु पर्छ तर कहिले काँही केही केही त्रुटी हुँदा विद्यमान ऐनमा कानूनी अस्पष्टताका कारण सच्याउने तथा संशोधन प्रक्रियामा जटिलता छ ।राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण ऐन २०७६ अनुसार घटना दर्ता भएका विवरण एक वर्षभित्र मात्र सच्याउन सकिने व्यवस्था गरेकाे छ । त्यसपछि घटना दर्तामा भएका त्रुटी सच्याउन सकिदैन् । सामान्य त्रुटि एकार उकारलायतका मात्रै सच्याउन मिल्ने व्यवस्था गरिएको छ।
ऐन, नियमावलीमा एक किसिमकाे व्यवस्था र विभागबाट गरिएका परिपत्रमा गरिएकाे व्याख्या फरक हुँदा घटना दर्ताका त्रुटी लगायतका संशोधन प्रक्रियामा अन्योलता सिर्जना गरिदिएकाे छ। फरकफरक व्यवस्थाका कारण स्थानीय तहहरुले एकरूपता कायम गर्न सकेका छैनन् । संविधानको धारा १६ ले सम्मानजनक जीवनको हकको प्रत्याभूति गरेको छ तर, व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्दा भएका त्रुटिहरू सुधार्ने प्रक्रियामा रहेको कानुनी अस्पष्टताले संविधानमा उल्लेख गरिएका यी हकहरूको कार्यान्वयनमा बाधा पुऱ्याइरहेको छ।
अहिले घटनादर्ता डिजिटल प्रणालीमा रूपान्तरण भए पनि पुराना हस्तलिखित दर्ताहरूमा रहेका त्रुटिहरू संशोधन गर्न कठिनाई पन्जिकाधिकारीहरुले भोग्दै आएका छन् । खासगरी जन्म मृत्यु तथा अन्य व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्ने ऐन २०३३ अनुसार दर्ता भएका कागजातहरू अहिले नागरिकता तथा अन्य कागजातहरू बनाउन खोज्दा वा बनाइसकेको पछिको अवस्थामा समेत समस्याको कारक बन्न पुगेका छन् । हस्तलिखित विवरणमा रहेका त्रुटिहरू सच्याउने कानुनी स्पष्टता नहुँदा सेवाग्राहीहरूले अदालत वा विभिन्न सरकारी निकाय धाउनुपर्ने बाध्यता छ।
यसै समस्यालाई समाधान गर्न सरकारले केहि नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक, २०८० प्रतिनिधि सभामा दर्ता गरिसकेको छ। यो विधेयकले व्यक्तिगत घटना दर्ता संशोधन गर्ने समयसीमालाई एक वर्षमा एक पटक मात्र नभई, आवश्यक परेको बेला एक पटक गर्न सक्ने व्यवस्था राख्न प्रस्ताव गरेको छ। तर, यो विधेयक संसदमा दर्ता भएको दुई वर्ष बित्न लाग्दा पनि विधेयकले निकास पाउन सकेको छैन । जसले गर्दा व्यक्तिगत घटना दर्ता संशोधन सम्बन्धी अन्योल अझै कायम रहेको छ ।
ऐन, नियमावली, र परिपत्रहरूमा एकरूपता नहुँदा स्थानीय तहहरूमा कार्यरत कर्मचारीहरूलाई पनि स्पष्ट नीतिको अभाव महसुस भएको छ। यसले स्थानीय तहको काम कारबाहीको गुणस्तरमा समेत प्रश्न उठ्ने गरेको र सेवाग्राहीहरूलाई अनावश्यक झन्झटमा पार्नुका साथै स्थानीय प्रशासनलाई पनि अन्योलमा राखेको छ।
त्यसैगरी,राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागबाट सञ्चालित व्यक्तिगत घटना दर्ता तथा सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थापन सूचना प्रणाली अन्तर्गत घटना दर्ता गर्ने प्रणाली बारम्बार सर्भरको कारणले अवरुद्ध हुँदा स्थानीय तहका वडा कार्यालयमा सेवा प्रवाह गर्ने कर्मचारी र सेवा प्राप्त गर्ने सेवाग्राही दुबैलाई असर परेको छ। झन पछिल्लो समय नियमितजसो यस्ता समस्याले स्थानीयतह र वडा कार्यालयबाट हुने यस्ता आधारभूत सेवा प्रवाहमा अवरोध सृजना भएको हुँदा विभागले यस सम्बन्धमा दिर्घकालिन निकास खोजेर समस्या स्थायीरुपमा समस्या समाधान गर्न तर्फ विभागको ध्यान जान जरुरी छ ।
नेपालमा सामाजिक सुरक्षा भत्ता
२०५२ सालमा मनमाेहन अधिकारी प्रधानमन्त्री हुँदा नेपालमा सामाजिक सुरक्षा भत्ता सुरु भएकाे हाे । नेपालको संविधानको धारा ४३ मा आर्थिक रूपले विपन्न, अशक्त र असहाय अवस्थामा रहेका, असहाय एकल महिला, अपांगता भएका, बालबालिका, आफ्नो हेरचाह आफै गर्न नसक्ने तथा लोपोन्मुख जातिका नागरिकलाई कानून बमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुने व्यवस्था लागु गरेको छ ।
नेपाल सरकारले सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमअन्तर्गत प्रदान गरिने विभिन्न प्रकारका भत्ताहरु गैर योगदानमूलक सामाजिक सहायताका रुपमा रहेको पाइन्छ । नागरिकको जीवनमा आइपर्ने जोखिम न्यूनीकरण गर्न र मर्यादित जीवन निर्वाहको सुनिश्चित गर्न निश्चित योजनासहितको सहयोग सामाजिक बिमा, सामाजिक सहयोग र सामाजिक हेरचाहका रूपमा योगदान, गैरयोगदान र श्रम बजार नियमनको आधारमा प्रदान गरिन्छ। सर्वसाधारण नागरिकका लागि सामाजिक सुरक्षाको कार्यक्रम सन् १९३७ मा अमेरिकाबाट सुरु भएको थियो।
नेपालमा अनौपचारिक रूपमा सामाजिक सुरक्षा परापूर्व कालदेखि रहिआएको पाइन्छ। आमाबाबुकाे लागि जिउनी छुट्याउने, पेवा, पर्म, विवाह तथा काजक्रियामा सहयोग लगायतको प्रचलन नेपाली समाज रहेकाे छ । सामाजिक सुरक्षामा सरकारले लगानी गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता १९९० सालको दशकबाट मात्र सुरु भएको पाइन्छ । राष्ट्रको सेवामा रहेका सैनिकको सेवा निवृत्त जीवनमा आर्थिक सहयोग पुर्याउने उद्देश्यले १९९१ सालमा ‘सैनिक द्रव्य कोष’ को स्थापना र २००१ सालमा निजामती कर्मचारीका निमित्त ‘निजामती प्रोभिडेन्ट फन्ड’ को व्यवस्थाको माध्यमबाट सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमको सुरुवात भएको थियो।
गैरयोगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा भने आर्थिक वर्ष २०५२/५३ देखि वृद्धभत्ताका रूपमा लागु भएको हो। गैरयोगदानमूलक सामाजिक सुरक्षाभत्ता कार्यक्रमको ३० वर्षे भएकाे छ । यो समय सम्म भत्ताको दर, दायरा र लाभग्राही संख्यामा उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ। हाल सामाजिक सुरक्षा भत्ता कार्यक्रममा जेष्ठ नागरिक, साठी वर्ष पुगेका दलित र एकल महिला, जेष्ठ नागरिक, विधवा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, लोपोन्मुख जाति र बालबालिका गरी छ प्रकारका लाभग्राही समूहहरू रहेका छन्। सामाजिक सुरक्षाभत्ता दर बालबालिकाले प्राप्त गर्ने पाँचसय बत्तीस रूपैयाँदेखि जेष्ठ नागरिकले प्राप्त गर्ने अधिकतम चारहजार रूपैंयासम्म छ। हाल भत्ता प्राप्त गर्ने लाभग्राहीको संख्या सैतीस लाख छ।
सामाजिक सुरक्षा भत्तामा सरकारको वार्षिक एक खर्बभन्दा बढी रकम खर्च हुने अवस्था छ। कार्यक्रमले मुलुकको एघार प्रतिशत जनसंख्या समेटेको र कुल बजेटको करिब छ प्रतिशत खर्च हुने गरेको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ता हाल बैंकिङ्ग प्रणालीमा सिधै पठाइने गरिएकाे छ । हाल ७५३ वटै स्थानीय तहबाट सामाजिक सुरक्षा भत्ता बैंकमा सिधैं पठाउने व्यवस्था छ ।
करिब छ प्रतिशत सामाजिक सुरक्षा भत्ताका लागि खर्च भइरहेकाे अवस्थामा गरिबी न्यूनीकरण गर्ने कार्यमा यसको योगदान के छ भन्ने कुराको मूल्याङ्कन हुन आवश्यक छ। अहिले सामाजिक सुरक्षा भत्ताकै कारणले मुलुक आर्थिक भार पर्ने गरेकाे, मुलुकको अर्थतन्त्रले धान्न नसक्ने भएको, भत्ताको आवश्यकता सबैलाई नरहेको आदि तर्कका आधारमा बहसको उठान हुन थालेका छन्।
सामाजिक सुरक्षा भत्ता कार्यक्रमको व्यवस्थापन प्रभावकारी नहुँदा विगतमा सामाजिक सुरक्षा भत्ताको करोडौं रूपैयाँ कर्मचारीबाट हिनामिना भएको पाइएको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्तामा हुने अनियमितालाई निरुत्साहित गर्न सामाजिक सुरक्षा भत्ता बैंकिङ प्रणालीमार्फत वितरण गर्ने गरिएको छ। तर बैंकको पहुँच सबै वडा कार्यालयसम्म पुगिनसकेको, लाभग्राहीमा वित्तीय साक्षरता कम भएको तथा भौगोलिक विकटता र यातायात तथा प्राविधिक पूर्वाधारको कमीका कारण यो प्रयास पनि प्रभावकारी बन्न सकेको छैन।
नेपालमा सरकार आफैले गर्नसक्ने व्यवस्थापनको कार्यमा ऋण सहयोग निरुत्साहित नगर्ने हो भने सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थापनका कारण सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम नै जोखिममा पर्ने देखिन्छ ।
व्यक्तिगत घटना दर्ताका विद्यमान समस्या समाधानका उपाय
व्यक्तिगत घटना दर्तासम्बन्धी कानुनी अस्पष्टता र संशोधन प्रक्रियाको जटिलता हटाउन सरकारले केही महत्वपूर्ण कदम चाल्न आवश्यक देखिन्छ ।ऐन, नियमावलीलाई समेत थप ब्याख्या गर्ने गरी कार्य सरलताकाे लागि स्पष्ट कार्यविधि निर्माण गर्नुपर्छ । सबै स्थानीय तहले अपनाउने कार्यविधि एउटै भएकाले सेवाग्राहीले समेत एकै किसिमले सेवा प्राप्त गर्छन् ।
केहि नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक, २०८० मा रहेको पन्जिकरण सम्बन्धी व्यवस्थालाई छिटो पारित गर्नु आवश्यक छ । यो विधेयक पारित भएमा, नागरिकहरूले आवश्यक परेको बेला घटना दर्ता संशोधन गर्न सक्नेछन् । पुराना हस्तलिखित व्यक्तिगत घटना दर्ता अभिलेखहरूको प्रमाणीकरण गरी डिजिटल प्रणालीमा रूपान्तरण गर्न नीति नै ल्याइन जरुरी छ ।
स्थानीय तहका कर्मचारीहरूलाई संशोधन प्रक्रियामा स्पष्ट मार्गनिर्देशन दिनु आवश्यक छ । हाल, कतिपय कर्मचारीहरूले फरक-फरक व्याख्या गर्ने भएकाले एकरूपता कायम हुन सकेको छैन । यदि सरकारले स्पष्ट निर्देशन दिएर सबै स्थानीय तहमा एउटै कार्यविधि लागू गर्यो भने, सेवाग्राहीहरूलाई झन्झट बेहोर्नु पर्ने स्थिति आउने छैन।
व्यक्तिगत घटना दर्ता संशोधन प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउन सार्वजनिक जानकारी अभियान सञ्चालन गर्नुपर्छ। धेरै नागरिकहरूलाई संशोधनको कानुनी प्रक्रिया स्पष्ट रूपमा थाहा नहुँदा समस्या भइरहेको छ। यदि सरकारले नागरिकहरूलाई जानकारी गराउने उचित अभियान सञ्चालन गयो भने, सेवाग्राहीहरूलाई कानुनी प्रक्रियामा सहयोग पुग्नेछ।
व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्नु नागरिककाे कर्तव्य भएकाेले कानूनले ताेकेकाे समयमै घटेका घटनाकाे सूचना सम्बन्धित निकायमा दिई नागरिक हुनुकाे कर्तव्य पालन गर्नु पर्ने देखिन्छ । हालकाे ऐन नियमावलीमा भएकाे घटना दर्ता संशोधन प्रक्रियामा रहेका जटिलता हटाउन कानुनी स्पष्टता, एकीकृत कार्यविधि, र डिजिटल प्रणालीको प्रयोग प्रभावकारी गर्नु/गराउनु जरुरी हुन्छ ।
सामाजिक सुरक्षा भत्ताका समस्या समाधानका उपाय
नेपालजस्तो अल्पविकसित देशको लागि योगदानविहीन सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम वित्तीय रूपमा जोखिमपूर्ण र आर्थिक रूपमा चुनौतीपूर्ण छ । मुख्य समस्या स्रोत परिचालन भन्दा अनुत्पादक क्षेत्रमा सरकारी कोष खर्च गर्न उद्यत राजनीतिक संस्कार र अलोकप्रिय भइएला भनेर गलतलाई गलत भन्न नसक्ने प्रवृत्ति हो ।
भविष्यलाई चौपट पारेर आजलाई राम्रो बनाउनुभन्दा सबैलाई सधैं राम्रो हुने बाटो खोज्नु उत्तम हुन्छ । तत्काललाई पेन्सनलगायत सबै सामाजिक सुरक्षालाई योगदानमा आधारित बनाएर क्रमशः एकीकरण गर्दै जान लागिएकाे छ । सामाजिक सुरक्षा लोककल्याणकारी राज्यको दायित्व हो र नागरिकको मौलिक हक हो। सबै नागरिकलाई जीवनचक्रमा आधारित सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्न आवश्यक स्रोत साधनको व्यवस्था र प्रभावकारी व्यवस्थापन आजको आवश्यकता हो।
भत्ता कार्यक्रमलाई राजनीतिक नारा मात्र बनाएर सामाजिक सुरक्षाको उद्देश्य पूरा हुँदैन। यो कुरा सबै राजनीतिक पार्टीले महसुस गरी सामाजिक सुरक्षालाई दिगो, भरपर्दो र सबैका लागि जीवनपर्यन्त बनाउन तर्फ लाग्नुपर्छ। यसका लागि दृढताका साथ दीर्घकालीन सोचसहित बृहत् एकीकृत नीति र कुशल व्यवस्थापन गर्नु जरुरी भएको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ता लिइरहेका व्यक्तिकाे मृत्यु भएमा समयमै घटना दर्ता नगरिदिदाँ लागत कट्टा गर्न नसकि बैंकमा रकम गइरहेकाे अवस्था छ । दुई वा बढी स्थानीय तहबाट भत्ता बुझ्ने गरिएकाे समेत पाइन्छ । विभागले विकास गरेकाे सर्भरले नागरिकता नम्बर तथा नाम राख्ने वित्तिकै अन्यत्र दर्ता भएका लाभग्राहीकाे पहिचान हुन सक्ने बनाइनु पर्छ ।
पेन्सन वा अन्य सरकारी सेवा लिइरहेकाे नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता नदिन कडाइ गर्नु पर्छ । यसबाट राज्यकाे स्राेतमा अनावश्यक दवाव पर्दैन । यद्यपि, जीवनचक्रमा आधारित, सर्वव्यापी र दिगो सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्न राजनीतिक प्रतिवद्धता तथा शासकीय प्रबन्ध कायम गर्ने सवालमा भने राजनीतिक तहमा विभिन्न समस्या देखिएका छन्।
र अन्त्यमा सामाजिक सुरक्षा र व्यक्तिगत घटना दर्ता अनलाइनमा आएपछि यसकाे तथ्याङ्क सही आउन थालेकाे छ । यसले नीति निर्माणमा सहयोग पुगेकाे छ । साधै दाहाेराे तेहाेरो भत्ता लिने र घटना दर्ता गर्ने प्रवृत्ति न्यूनिकरण भएकाे छ । भलै केही इस्युहरु आउने गरेका छन् । त्यसकाे लागि राष्ट्रिय परिचयपत्रलाई अनिवार्य गरिदै लगिएकाे छ । यसले दोहाेरो भुक्तानी तथा दर्तालाई निरुत्साहित गरेकाे छ । प्रमाणी चलाउनु दक्ष जनशक्तीकाे व्यवस्थापनकाे लागि विभागले समय समयमा समय सापेक्ष तालिमकाे व्यवस्थापन गर्नु पर्ने देखिन्छ ।
पालिकाका वडामा काम गर्ने कर्मचारीकाे लागि विभाग मार्फत नै केही सुविधा प्रदान गर्ने गरी कार्यविधि निर्माण गरी बजेट विनियाेजन गर्नु पर्ने हुन्छ । स्थानीय तहले उक्त कार्यमा तदरुकता देखाउँदै पर्ने देखिन्छ । वडा कार्यालयले कानूनले ताेकिदिएका ३५ प्रकारका सिफारिस योजना निर्माणका काम राजश्व संकलनकाे कार्य लगायतका कार्य वडा बाटै हुने भएकाेले कार्य बाेझ रहेकाे छ । भइपरी आउने अन्य कार्य समेत वडाबाटै गर्नु पर्ने हुन्छ । घटना दर्ता तथा सामाजिक सुरक्षा राज्यकाे दायित्वकाे महत्वपूर्ण पाटाे हाे । नागरिककाे कर्तव्य समेत जोडिएकाे यी कार्यले तर थप लाेड कर्मचारीलाई परेकाे हाे । यसकाे लागि केही आर्थिक सुविधाकाे लागि विभाग र स्थानीय तहरुकाे समन्वयमा ताेकिनु पर्ने आजकाे आवश्यकता हाे ।
सामाजिक सुरक्षा विपन्न वर्ग लक्षित भएपनि त्यसकाे वर्गीकरण गर्न नसक्दा सबै तप्काका नागरिकले प्राप्त गर्दै आएका छन् । जसकाे लागि हुनु पर्ने हाे उसँगै हुने खानेहरुले समेत सामाजिक सुरक्षा भत्ता प्राप्त गर्दै आएका छन् । आवश्यकता पहिचान गरि समाजिक सुरक्षा सँग जाेडिनु आवश्यक छ । त्यसकाे लागि विद्यमान ऐन कानून मै केही प्राविधिक पक्षलाई समावेश गर्ने तथा अनावश्यक कुरा नराखी संसोधन गर्नु पर्ने देखिन्छ । राज्यकाे दायित्वलाई नागरिकले समेत मनन गर्नु पर्ने हुन्छ ।