वैदेशिक रोजगारबाट सिर्जित समस्या न्यूनीकरण गर्ने सामूहिक प्रतिबद्धता र पहल आवश्यक
Tags: No Comments
मकवानपुर / वैदेशिक रोजगारको कारण समाजमा विभिन्न समस्या सिर्जना भएकोले यस्ता समस्या न्यूनीकरण गर्ने सामूहिक प्रतिबद्धता र पहल आवश्यक भएको बताईएको छ ।
वैदेशिक रोजगारमा संलग्न भएकाहरू बिचको भौतिक दुरिले उब्जने शंका उपशंका, समाजले लगाउने भेदभाव, लान्छना र सामाजिक लागतको दुरुपयोग भएको बताइएको हो ।
अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासन कामदार दिवस २०२१ को सन्दर्भमा एकीकृत ग्रामीण विकास सेवा संस्थाले आयोजना गरेको वैदेशिक रोजगारले निम्त्याएको सामाजिक असर न्यूनीकरण सम्बन्धि अन्तरक्रिया कार्यक्रम यस्तो चर्चा गरिएको हो । वैदेशिक रोजगारको कारण धेरै सकारात्मक काम भए पनि यसको केही नकारात्मक कामकै बढी चर्चा हुने गरेको र सकारात्मक प्रयास बारे परियोजना अधिकृत उमा पौडेलले कार्यपत्र प्रस्तुत गरेकी थिइन् । वैदेशिक रोजगारको कारण बिप्रेषण, सीप, अनुभव, आत्मनिर्भरता, सामाजिक प्रतिष्ठा, उद्यमशीलता, जीवनस्तर सुधार जस्ता पाटामा फाईदा पुगेको पौडेलले बताइन्।
नेपालबाट ५६ प्रतिशत घरधुरी वैदेशिक रोजगारमा आवद्ध रहेको र जसमा ५ प्रतिशत महिला रहेको अधिकृत पौडेलले बताइन् । कार्यक्रममा हेटौंडा १७ का वडा अध्यक्ष भैरव राईले सचेतनामुलक कार्यक्रमले सामाजिक लान्छना कम गर्न सक्ने बताउंदै सचेतना र सही सन्दर्भहरूको प्रचारप्रसार अभियान जारी राख्नुपर्ने बताए । वैदेशिक रोजगारले सम्बन्ध बिच्छेद जस्ता घटनाले परिवार बिखण्डित भएको अध्यक्ष राईले बताए ।
कार्यक्रममा सामाजिक विकास महाशाखा प्रमुख बिष्णुकुमारी लामिछानेले, शाखा अधिकृत भैरव कमाललगायतले सामाजिक विकासको पाटोमा धेरै काम गर्न बांकी रहेको बताए । युवाको शक्ति र सिपलाई बुझेर स्थानीय सरकारले ध्यान दिनुपर्ने उनीहरूले बताए ।

श्रीमान वैदेशिक रोजगार रहेकै कारण आफूहरूमाथी अनावश्यक लान्छना लाग्ने गरेकोले संस्थाले सामाजिक परामर्श तथा स्वरोजगारको लागि सहयोग गरिदिन कार्यक्रममा सहभागी महिलाहरूले आग्रह गरेका थिए ।
कार्यक्रममा सुरक्षित आप्रवासन परियोजना (सामी) संयोजक अन्जिता थापा मगर, एकीकृत ग्रामीण विकास सेवाका सचिब मिनप्रसाद पौडेल, माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख माया लामा, नारी संरक्षण केन्द्र संयोजक राम मिजारलगायतले समसामयिक समस्या बारे जानकारी गराएका थिए ।
वैदेशिक रोजगारबाट २०७० सालयता रेमिटेन्समात्रै ७० खर्ब भित्रिएको र गत आर्थिक बर्षमा मात्रै ९ खरब रेमिटेन्स भित्रिएको तथ्यांक सार्वजनिक गरिएको थियो । तथ्यांकअनुसार यसबाट कुल ग्राहस्थमा २५ प्रतिशत योगदान छ ।
कार्यक्रम सहभागीहरूले वैदेशिक रोजगारलाई सुरक्षित र सम्मानित बनाउन सही सूचना प्रवाह गर्ने, नकारात्मक सन्देश प्रचारप्रसार नगर्नेलगायतको सवालमा प्रतिबद्धता पत्रमा हस्ताक्षर समेत गरिएका थिए । कार्यक्रम संस्थाका प्रशासन तथा लेखा अधिकृत शुभराज लामाले सन्चालन गरेका थिए ।
मकवानपुर/पैरवि वकालत गोष्ठी एव् घरेलु श्रमिक महिलाहरुको जीवनमा आधारित लघु भिडियो सार्वजनिक गरिएको छ ।
कार्यक्रममा घरेलु श्रमबारे समस्यालाई अनौपचारिक श्रम क्षेत्रको रुपमा लिएर सम्बोधन गर्न बागमती प्रदेश सरकार जिम्मेवार भएर नीति निर्माणमा पहल गर्ने मुख्यमन्त्री राजेन्द्र पाण्डेले बताएका छन् । आन्तरिक घरेलु कामको पहिचान, मुल्य र सम्मानका लागि समेत आफू सचेत हुने मुख्यमन्त्री पाण्डेले बताए ।
कार्यक्रममा जिल्ला समन्वय समिति उपप्रमुख भगवती पुडासैनीले अबको २१ औ शताब्दिमा पनि महिला हिंसा भइरहनु दुर्भाग्य रहेकोले बताइन् । यसको लागि सरकार र नागरिक समाजको कृयाशिलताको आवश्यक रहेको पुडासैनीले बताइन् ।
लैगिंक हिंसा बिरुद्धको संकलित हस्ताक्षर मुख्यमन्त्रीलाई बुझाइयाे
भिडियो सार्वजनिक कार्यक्रममा प्रदेशको मुख्यमन्त्रीलाई प्रतिवद्धता हस्ताक्षर पनि बुझाइएको छ । लैगिंक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान अन्तरगत घरैबाट सुरु गरौ, महिला हिंसा अन्त्य गरौ भन्ने मुल नाराका साथ संचालित लैगिंक हिंसा बिरुद्धको हस्ताक्षर मुख्यमन्त्री पाण्डेलाई बुझाइएको हो । महिला मानव अधिकार रक्षकहरुको राष्ट्रिय संजालका अध्यक्ष डाक्टर रेणु अधिकारी, जिल्ला समन्वय समिती मकवानपुर उपप्रमुख भगवती पुडासैनी मेन ईंगेज एलायन्स मकवानपुरका अध्यक्ष प्रकाश खतिवडा र मानव अधिकार संरक्षण तथा मानव वेचबिखन विरुद्ध जिल्ला संजालको अध्यक्ष आरती पाठकलगायतले संयुक्त रुपमा हस्ताक्षर बुझाएका हुन् ।

म लैगिक हिंसा गर्दिन, गर्न दिन्न र यदिकतै हिंसा भएमा तत्काल प्रतिकार गर्दछु साथै लैगिक हिंसा अन्त्यकालागि सहकार्य समेत गर्दछु भन्ने प्रतिबद्धता सहितको हस्ताक्षर मुख्यमन्त्री पाण्डेलाई बुझाइएको हो ।
महिला मानव अधिकार रक्षक राष्टिय संजाल अध्यक्ष अधिकारिको सभाध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा, मनहरि गाउँपालिकाको उपप्रमुख मनिला बिष्ट, बकैया गाउँपाकिलाको उपप्रमुख सरला बोलखे,महिला मानव अधिकार रक्षक राष्टिय संजाल केन्द्रीय महासचिव राधिका सापकोटालगायत अधिकारकर्मीहरुको उपस्थिती थियो ।
कार्यक्रममा पाण्डेले आफ्नो ध्यान लैगिक हिंसा नियन्त्रण गर्न केन्द्रित रहने बारे आश्वस्तपार्दै बागमती सरकारको नीति तथा कार्यक्रममार्फत लैगिंक हिंसा अन्त्य गर्न विद्यालयतह देखि नै सचेतना जागरणका कार्य गर्ने र पुरुषलाई नै केन्द्रित गरी कार्यक्रम संचालनगर्न पर्ने बताए । प्रदेश सरकारले यसबारे प्रभावकारी कार्यक्रम गर्ने उनले बताए ।
कार्यक्रममा लैगिक हिंसा अन्त्य बीना समाज विकासको रुपान्तरण नहुने हुदा हिंसा उन्मुलन अनिवार्य सर्त रहेको बक्ताहरुले बताका छन् । महिला मानव अधिकार रक्षकहरुको राष्ट्रिय संजाल अध्यक्ष डाक्टर रेणु अधिकारिले श्रम क्षेत्रका लैङ्गिक असमानता, असमान ज्याला तथा विभेद, असुरक्षित कार्यस्थल जस्ता विषयहरु समस्या रहेको बताइन् ।

पितृसत्तात्मक समाज र त्यसबाट सिर्जित महिला र पुरुष बिचको असमान शक्ति सम्बन्ध समस्या भएको अधिकारीले बताइन् । कार्यक्रममा मेन ईंगेज एलायन्सका अध्यक्ष खतिवडाले वस्ती एव् ग्रामिण तहदेखिनै समान र सम्मानपूर्ण सोच विकासको लागि कार्य गर्न सरकारी निकायको ध्यान पुग्नु पर्ने बताए । महिलाको घरेलु श्रमलाई मर्यादित श्रमको रुपमा स्थापित गर्ने, नेपालको श्रम कानुन २०७४ द्धारा व्यवस्था गरिएको भएपनि अनौपचारिक क्षेत्रप्रति चासो राखिएको छैन ।
महिला, साइवर अपराध र अस्पष्ट कानुन
Tags: No Comments
- अधिक्ता जगन्नाथ सुवेदी
हिंशा बिरुद्धको १६ दिने अभियान भर्खरै समापन गरिरहँदा एउटा सचेत नागरिकाको मस्तक ति तमाम आमा र दिदी बहिनीहरुलाई सम्झदै नमन गर्दछ । जो सदियौदेखि समाजमा बिभिन्न बहाना र स्वरुपमा ब्याप्त हिंसा र त्यसका परिणामहरुलाइ स्विकारेरै बाँचिरहेछन् । महिला भएकै कारण कतिपय अकल्पनीय हिंसाका घटनाहरुमा आफ्नो जीवन ध्वस्त हुँदा समेत टुलुटुलु हेरेर खप्नुपर्ने नारीलाइ सहनशील र लक्षणकी भन्ने उपमा र अलंकार यसरी भिराइन्छ मानौ ति सबै उनका सृंगार हुन् ।
मान्छे, त्यो कस्तो सन्तुष्टिको भोको हो, जो महिलाका बिषयमा नकारात्मक विचरा र टिप्पणी गर्न पाउँदा उस्लाइ सन्तुष्टि प्राप्त हुन्छ । समय कालखण्डसंगै बिज्ञान र प्रविधिको बिकास पनि महिला माथि गरिने हिंसा र शोषणको औजारको रुपमा दुरुपयोग हुनु अझ खेदजन्य छ । हो हामि कुरा गर्दैछौं साइबर अपराधको सन्दर्भमा । इन्टरनेटको माध्यमबाट सामाजिक सन्जालमा हुने गरेको गालि बेइजति र ब्यक्तिको गोपनीयता र आत्मसम्मानमाथि हुनेगरेको दुष्प्रहार सामान्य अभ्यासको रुपमा कदापि स्विकार्य हुन सक्दैन ।
अझ कुनै महिलको बिषयमा बाहाना कुनै भइदिएपुग्छ वा बहाना बनाउन जानिए हुन्छ, यस्ता दुस्प्रहार निरन्तरहुने गर्दछ । चरित्र हत्या, छद्मभेषी छलछाम, फिशिङ्ग, ह्याकिङ तथा अनलाइन ठगी सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग, फेसबुक, ट्वीटर, युट्यूब, भाइबर, इमोलगायतबाट धम्की दिइएको, गाली बेइज्जती गरिएको, अश्लील वा चरित्रहत्या गरिएको मा धेरै उजुरी परेका भेटिन्छन् ।
साइबर अपराध कम्प्युटर जन्य उपकरण यसको सिस्टम र नेटवर्कको दुरुपयोगगरि गरिने वा गराइने अपराध हो ।
प्रबिधिक जटिलता, विश्वब्यापकता आदि प्रकृतिको आधारमा साइबर अपराध एउटा बिशिष्ट प्रकृतिको अपराध हो र भर्चुअल माध्यमबाट हाम्रो बास्तबिक जिवनका बिबिध पक्षमाथि पारिने हानि नै साइबर अपराध हो । यसले ब्यक्ति, सम्पत्ति, समाज, सरकार वा राज्य जो सुकैलाइ आफ्नो सिकार बनाउन सक्छ ।
नेपालमा साइबर अपराध सम्बन्धि छुट्टै कानून निर्माण भएको छैन । विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ लाई नै साइबर कानूनका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ । एउटै सामग्री छापा माध्यममा प्रकाशित हुँदा बेइज्जती हुने तर अनलाइन सञ्चार पोर्टलमा आउँदा भने साइबर अपराध हुने विरोधाभाषपूर्ण अभ्यास प्रचलित देखिन्छ।
नेपालमा जुन कामलाइ साइबर अपराध अन्तर्गत कसूरजन्य कार्य मानिएको छ, ती सबैलाई न विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ ले न त मुलुकी फौजदारी संहितामा नै समावेस गराएका छन् । सारवान कानुनले अपराधको रूपमा परिभाषित नै नगरेका कार्यलाई कार्यविधि कानूनद्वारा सजाय गरिएकोलाइ कानुनको उल्लंघनबिना अपराधहुदैन भन्ने फौजदारी कानुनको सर्वमान्य सिद्धान्तको विपरित मानिन्छ । अन्य प्रयोजनका लागि ल्याइएको कानूनबाट मुद्दा चलाउनु भनेको कानूनको दुरुपयोग पनि हो।
विद्युतीय (इलेक्ट्रोनिक) कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ४७ मा कम्प्युटर, इन्टरनेट लगायतका विद्युतीय सञ्चार माध्यमहरुमा प्रचलित कानूनले प्रकाशन तथा प्रर्दशन गर्न नहुने भनी रोक लगाएका सामग्रीहरु वा सार्वजनिक नैतिकता, शिष्टाचार विरुद्धका सामग्री वा कसैप्रति घृणा वा द्वेष फैलाउने वा विभिन्न जात जाति र सम्प्रदायबीचको सुमधुर सम्बन्धलाई खलल पार्ने किसिमका सामग्रीहरु प्रकाशन वा प्रदर्शन गर्ने वा गर्न लगाउने व्यक्तिलाई एक लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ भन्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ ।
मुलुकी अपराध संहितामा वैयक्तिक गोपनीयता तथा प्रतिष्ठा विरुद्वको कसूर अन्तर्गत भएका निम्न ब्यवस्थाहरुलाइ यहाँनेर मनन् गर्नु बान्छनीय हुन्छ ।
संहिताको दफा २९३ मा कसैले दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिहरुका बिचमा भएका कुनै कुरा अधिकार प्राप्त अधिकारीको अनुमतिले वा त्यसरी कुरा गर्ने व्यक्तिहरुको मञ्जुरी विना कुनै यान्त्रिक उपकरणको प्रयोग गरेर सुन्न वा त्यस्तो कुराको ध्वनी अङ्कन गर्न हुँदैन त्यस्तो कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई दुई वर्षसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुनेछ । तर सार्वजनिक रुपमा गरिएको भाषण वा वक्तव्यको हकमा यो लागू हुने छैन भनिएको छ । दफा २९५ अनुसार अनुमति विना कुनै व्यक्तिको तस्वीर खिच्न वा तस्वीरको स्वरुप बिगार्न नहुने र यस्तो कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई एक वर्षसम्म कैद वा दश हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुनेछ । कसैले एकको तस्वीरको केही भाग अर्को व्यक्तिको अर्को भागसँग राखी वा अन्य कुनै किसिमले विकृत रुपको तस्वीर बनाउन वा प्रकाशन गर्न हुँदैन त्यस्तो कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई दुई वर्षसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुनेछ ।
दफा २९६ ले अनुमति विना एकको तस्वीर अरुलाई दिन वा बिक्री गर्न नहुने र त्यस्तो कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई तीन वर्षसम्म कैद वा तीस हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुने कुरा गरेको छ । दफा २९७ ले अधिकार प्राप्त अधिकारी वा सम्बन्धित व्यक्तिको अनुमति विना कसैको चिठ्ठी खोल्न वा अरुले टेलिफोनमा गरेको कुरा कुनै यान्त्रिक उपकरणको प्रयोग गरेर बिचमा सुन्न वा ध्वनी अङ्कन गर्न हुँदैन । कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई दुई वर्षसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुनेछ भनि उल्लेख गरेको छ । दफा २९८ मा कसैले विद्युतीय माध्यममा रहेको वा प्रवाह हुने सूचना, जानकारी, पत्राचार अनधिकृत रुपमा प्राप्त गर्न त्यसको गोपनियता भङ्ग गर्न वा अनधीकृत रुपमा कसैलाई हस्तान्तरण गर्न वा गराउन हुँदैन त्यस्तो कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई दुई वर्षसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुने कुरा छ ।
दफा २९४ ले कसैले आफ्नो व्यावसायिक कामको सिलसिलामा कुनै व्यक्तिबाट थाहा पाएको निजको कुनै गोप्य कुरा कानूनले वाध्य गराएको वा त्यस्तो व्यक्तिले अनुमति दिएको अवस्थामा बाहेक कसैलाई पनि प्रकट गर्न हुँदैन । कसूर गर्ने व्यक्तिलाई एक वर्षसम्म कैद वा दश हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुने भनि प्रष्ट्याएको छ । दफा २९९मा कसैले आफ्नो परिचय दिई वा नदिई कसैलाई छल्ने, धोका दिने, हैरानी पार्ने वा सताउने उद्देश्यले छलकपटपूर्ण टेलिफोन वा सन्देश प्रवाह गर्न गराउन हुँदैन । कसूर गर्ने व्यक्तिलाई दुई वर्षसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुने कुरा छ ।
यसै गरि दफा ३०० मा कसैलाई डर, त्रास वा दुःख वा हैरानी दिने, अपमान वा बेइज्जत गर्ने बदनियतले कुनै चिठ्ठी पत्र, पर्चा वा अन्य कुनै किसिमको लिखत लेखी, लेखाई वा विद्युतीय माध्यमद्वारा धम्की दिने, सताउने, जिस्क्याउने वा अन्य कुनै किसिमले अनुचित व्यवहार गर्न वा गराउन हुँदैन भनिएको छ र कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई एक वर्षसम्म कैद वा दश हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुनेछ । दफा ३०१ मा कानून बमोजिम अधिकार प्राप्त अधिकारी वा निजको आदेश वा सुरक्षाको प्रयोजनका लागि खटिएको व्यक्तिले अधिकार प्राप्त अधिकारीको अनुमतिले बाहेक कसैले सम्बन्धित व्यक्तिको स्वीकृति विना अरुको शरीर, सवारी साधन वा निजी प्रयोगका वस्तुहरुको खानतलासी गर्न वा गराउन हुँदैन । कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई एक वर्षसम्म कैद वा दश हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुने कुरा छ । दफा ३०२ अनुसार कानून बमोजिम अधिकार प्राप्त अधिकारी वा निजको आदेशले बाहेक कसैले अरुको घरमा सम्बन्धित घर धनीको स्वीकृति विना अनाधिकृत रुपमा प्रवेश गर्न, घर धनी वा निजको परिवारको गोप्यता भङ्ग गर्न वा त्यस्तो घरको खानतलासी गर्न वा गराउन हुँदैन।
“घर” भन्नाले कुनै व्यक्तिले बसोबास गरेको घर, निवास, आवास, कोठा सम्झनु पर्छ र सो शब्दले त्यस्तो व्यक्तिले रात विताउने गरी बसेको होटेल कोठा, शिविर र पाल समेतलाई जनाउँछ । कसूर गर्ने व्यक्तिलाई तीन वर्षसम्म कैद वा तीस हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुनेछ । दफा ३०३ मा क्षतिपूर्ति भराई दिनु पर्ने बिषयलाइ समावेस गरिएको छ । माथि उल्लेखित कसूर गरी कसैले कुनै लाभ प्राप्त गरेको वा कसैलाई कुनै किसिमको हानि, नोक्सानी, हैरानी वा क्षति पु-याएको रहेछ भने कसूरबाट त्यस्तो लाभ, हानि, नोक्सानी, हैरानी वा क्षतिको क्षतिपूर्ति समेत भराई दिनु पर्नेछ । दफा ३०४ मा हदम्याद : माथि उल्लेखित कसूरमा कसूर भए गरेको मितिले तीन महिना नाघेपछि उजुर लाग्ने छैन ।
मुलुकी अपराध संहितामा गाली बेइज्जती सम्बन्धी कसूरको सम्बन्धमा प्रावधानहरु
दफा ३०५ मा कसैले कसैलाई होच्याउने नियतले बोली वा वचनले अपमानजनक शब्द प्रयोग गरेमा निजले गाली गरेको मानिनेछ र यस्तो कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई एक वर्षसम्म कैद वा दश हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुनेछ भनिएको छ । यसैगरि दफा ३०६ मा बेइज्जती गर्न नहुने भन्दै कसैले देहाय बमोजिमको काम गरेमा निजले बेइज्जती गरेको मानिने उल्लेख छ
(क) अरुको इज्जतमा धक्का पु-याउने नियतले वा धक्का पुग्न सक्छ भन्ने जानीजानी वा विश्वास गर्ने मनासिब कारण भई लेखेर, आचरण वा आकार वा चिह्न वा प्रचार प्रसारद्वारा वा अरु कुनै किसिमबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपले त्यस्तोे व्यक्तिलाई अरुको दृष्टिमा निजको व्यक्तिगत चरित्र, आचरण, नैतिकता वा ख्यातिलाई होच्याउने गरी चरित्र हत्या गरेमा वा निजको शरीर सामान्यतः घृणित अवस्थामा छ भन्ने अरुलाई विश्वास पर्ने गरी दोष लगाएमा , त्यस्तो दोष लगाएको कुरा प्रचार, प्रसार वा प्रकाशन गरेमा वा कसैको बेइज्जती हुने साधनको रुपमा प्रयोग गरिएको कुनै चिज जानीजानी बिक्री वा बितरण गरेमा,
(ख) मृतकलाई कुनै आक्षेप लगाइएकोमा त्यस्तो आक्षेप लगाउँदाका बखत निज जीवित रहेको भए निजको इज्जतमा धक्का पुग्ने रहेछ भन्ने जानीजानी निजको परिवार वा नजिकको अन्य नातेदारहरुको भावनामा चोट पु-याउने नियतले कुनै आक्षेप लगाएकोमा,
(ग) व्यङ्ग्य गरी वा अरु कुनै घुमाउरो तवरले कुनै आक्षेप लगाएमा ।
देहायको कामलाई बेइज्जती मानिने छैन
(क) सर्वसाधारणको हितको लागि प्रमाण र आधार सहित कुनै व्यक्तिसँग सम्बन्धित साँचोे कुरा प्रकाशन वा प्रशारण गर्नु,
(ख) कुनै राष्ट्रसेवकले आफ्नो ओहदाको कर्तव्य पालना गर्दा निजको आचरणलाई लिएर वा त्यस्तो आचरणबाट बुझिनेसम्मको मात्र निजको चरित्रलाई लिएर असल नियतले मर्यादित ढङ्गबाट कुनै कुरा प्रकाशन गर्नु,
(ग) कुनै व्यक्तिको सार्वजनिक पद वा ओहोदाको महत्वसँग सम्बन्ध राख्ने आचरण र त्यस्तोे आचरणबाट बुझिनेसम्मको निजको चरित्रलाई लिएर असल नियतले कुनै विचार प्रकट गर्नु,
(घ) कुनै कुरा गर्ने व्यक्तिले सर्वसाधारणको रायको लागि कुनै कुरा पेश गरेकोमा त्यस्तो कुराको गुण वा दोषलाई लिएर वा सो हदसम्म मात्र त्यस्तो कुरा गर्ने व्यक्तिको चरित्रलाई लिएर असल नियतले मर्यादित ढङ्गबाट कुनै विचार प्रकट गर्नु,
(ङ) कुनै व्यक्तिको अर्को कुनै व्यक्ति उपर कानूनद्वारा वा निजसँग भएको करारद्वारा कुनै अधिकार भएकोमा निजले सो अधिकार सम्बन्धी काम कुरामा त्यस्तो व्यक्तिको आचरणमा असल नियतले कुनै खोट लगाउनु,
(च) कानून बमोजिम कुनै कसूरको अनुसन्धान गर्नु वा त्यस्तो आधारमा निजलाई कानून बमोजिम अभियोग लगाउनु,
(छ) कसैलाई निजको हितको लागि, निजको स्वार्थ भएको व्यक्तिको हितको लागि वा सर्वसाधारणको हितको लागि अरु कुनै व्यक्तिको विरुद्ध सतर्क पार्नु ।
(ज) सार्वजनिक हित, सदाचार वा नैतिकताको लागि असल नियतले कसैको कुनै कार्य, चरित्र वा आचरणको सम्बन्धमा व्यङ्ग्यग गर्न वा आधार र कारण सहित कुनै टिप्पणी गर्न वा कुनै कुरा प्रकाशन वा प्रसारण गर्न । यसमा सार्वजनिक पद धारण गरेको व्यक्तिविरुद्ध उसका आचरण र चरित्रलाई लिएर बोल्दा गालीगलौज नमानिने उल्लेख छ। गालीगलौजसम्बन्धी कसुरमा २ वर्षसम्म सजाय हुने कानुनी प्रावधान छ।
दफा ३०७ ले कसैले कसैको बेइज्जती गरे वा गराएमा निजलाई दुई वर्षसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुने तर विद्युतीय वा अन्य आम सञ्चारका माध्यमबाट बेइज्जती गरे वा गराएमा त्यस्तो सजायमा थप एक वर्षसम्म कैद र दश हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना हुने बताएको छ । कसैले कसैलाई बेइज्जती गरे वा गराएकोे ठहरिएमा बेइज्जती गरिएको व्यक्तिलाई कसूरको गम्भीरता, त्यस्तो व्यक्तिको प्रतिष्ठामा पर्न गएको असर तथा विद्युतीय वा अन्य आमसञ्चारका माध्यमबाट बेइज्जती गरेको भएमा त्यस्तोे कुरा समेतलाई विचार गरी कसूरदारबाट मनासिब क्षतिपूर्ति र त्यस्तो व्यक्तिलाई कसूरदारबाट मुद्दामा लागेको खर्च समेत भराउनु पर्ने कुरा पनि उल्लेख छ ।
मरिसकेको कुनै व्यक्तिलाई बेइज्जती गरेको ठहरिएमा कसूरदारबाट त्यस्तो बेइज्जतीबाट भावनामा चोट लागेको निजको नजिकको हकवालालाई त्यस्तो क्षतिपूर्ति र मुद्दामा लागेको खर्चको रकम भराई दिनु पर्नेछ । दफा ३०८ ले गालि बेइजति भएकोृ कुरा थाहापाएका मितिले तीन महिना नाघेपछि उजुर लाग्ने छैन भनिदिएको छ ।
छापाखाना र प्रकाशन सम्बन्धी ऐन, २०४८ को दफा १४ ग१ ले पनि कसैको चरित्र हत्या वा अपमान हुने वा लैङ्गिक हिंशा वा विभेदलाई बढवा दिने सामग्रीहरू किताब वा पत्रपत्रिकामा प्रकाशन गर्न बन्देज गरेको छ । यसप्रकार प्रतिबन्ध लगाइएको कुनै कुरा प्रकाशन गरेमा त्यस्तो प्रकाशक वा सम्पादकलाई सो काम गरे वापत प्रचलित कानूनले कुनै सजाय हुने रहेछ भने सोही बमोजिम र सो नभएमा दश हजार रुपैँयासम्म जरिवाना वा एक बर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था दफा २७ ले गरेको छ ।
उजुरी कहाँ र कसरी गर्ने
साइबर क्राइमको उजुरी सीआईबी र महानगरीय प्रहरी अपराध महाशाखा, काठमाण्डौमा मात्र दर्तागर्न पाइन्छ । अरु अपराधका विषयमा उजुरी दिन प्रहरी कार्यालयमै पुग्नुपर्ने व्यस्था भएतापनि साइबर अपराधबारे उजुरी दिन कार्यालयमै पुग्नु पर्छ भन्ने छैन। प्रहरीमा अनलाईनमार्फत् पनि उजुरी वा निवेदन दिन सकिने व्यवस्था गरेको छ। त्यसको लागि निवेदन टाइप गरी प्रमाणसहित साइबर व्युरोको इमेल आइडीमा उजुरी पठाउन सकिन्छ। प्रमाणको रुपमा स्क्रीन सर्ट, परिचयपत्र, लिंक, भिडियो, अडियो, फोटो लगायत प्रमाण निवेदनसँगै पठाउनुपर्ने हुन्छ। यसबाहेक साइबर व्युरोले उपलब्ध गराएको फोन नम्बरमा घट्नाको बारेमा जानकारी दिईनाम टिपाएर उजुरी गर्न सकिने हुन्छ । साईबर अपराधका घटना ह्वात्तै बढेपनि प्राय उजुरी मेलमिलापमै टुंगिने गरेका छन्। अन्य अपराधको जसरी साइबर क्राइममा जुनसुकै जिल्ला अदालतमा मुद्दा दर्ता हुने व्यवस्था छैन । हाल काठमाडौं जिल्ला अदालतमा मात्र साइबर क्राइमको मुद्दा दर्ता हुन्छ । प्रहरी र न्यायालय दुवैमा साइबर अपराधको अनुसन्धान ,अभियोजन र सुनुवाई गर्ने जनशक्ति न्युन रहेका कारण अनुसन्धानको काम अपराध महाशाखा र सीआईबी तथा मुद्दा दर्ता काठमाडौं जिल्ला अदालतले मात्र गर्ने गरेका छन् ।
अनुसन्धान प्रकृया कसरी हुन्छ
साइबर ब्युरोमा लिखित, मौखिक वा इमेलबाट उजुरी परेपछि प्रहरीले उपलब्ध प्रमाणका आधारमा सुक्ष्म अनुसन्धान शुरु गर्दछ । प्रहरीले साइबर अपराध अनुसन्धान गर्नकै लागि साइबर ब्युरोको स्थापना गरी डिजिटल फरेन्सिक ल्याब सुधारको प्रयास सुरु गरेको छ ।अपराधीले कतै न कतै डिजिटल प्रविधि प्रयोग गरेको हुन्छ भने प्रहरी पनि मोवाइलको लोकेसन, कल डिटेल या सामाजिक सञ्जालका क्रियाकलापको चेकजाँच गरी प्रारम्भिक अनुसन्धान शुरु गर्दछ । आरोपित व्यक्ति संलग्नता देखिए निजलाई पक्राउन गरी थप अनुसन्धान प्रकृया अगाडि बढाउँछ र प्रारम्भिक अनुसन्धान पश्चात सरकारी वकिलको कार्यालय मार्फत काठमाण्डौ जिल्ला अदालतमा साइबर क्राइमको अभियोग दर्ता हुन्छ । अदालतमा अभियुक्तको बयान तथा पीडितको बकपत्र लगायतका बाँकी अनुसन्धान कार्य पुरा गरी अदालतमा फैसला सुनाउने गर्दछ। पीडितलाई पुग्न गएको क्षतिलाई विचार गरेर कसूरदारबाट पीडितलाई मनासिब क्षतिपूर्ति भराईदिने व्यवस्था पनि कानूनमा गरिएको छ । लैङ्गिक हिंसा विरुद्व १६ दिने अभियान विशेषाङ्क सहीखबर साप्ताहिककाे प्रिन्ट संस्करणबाट साभार)
सुवेदीकाे अरु लेख
७० वर्षीया आमाकाे नाबालक सन्तानहरु खै त सरकार ?
बाल विवाहको अवस्था,संचालित कार्यक्रमहरु, चुनौति, तथा समाधानका उपायहरु
Tags: No Comments
सर्मिला तामाङ (नाम परिवर्तन) हाल १४ वर्षकी भइन् । मकवानपुर जिल्लाको राक्सिराङ गाउँपािलका वडा नं. १ घर भई हाल पढाइको सिलसिलामा हेटौंडा स्थित बस्तिपुरमा ठुलीआमाको घरमा बस्दै आएकी सर्मिला कक्षा ११ मा पढ्ने तयारी गरिरहेकी थिइन् तर यस बिचमा उनले पढाइ समेत छोडेर बकैया गाउँपालिका घर भएका २१ वर्षिय केटासँग विवाह गर्ने निधो गरी आफ्ना बुबा आमासँग आफू विवाह गर्न लागेको सूचना दिइन् र असार १८ गते उनी केटाको साथमा हेटौंडाबाट केटाको घर बकैया तर्फ लागिन् । तर केटाको बुवा सो वडाका जनप्रतिनिधी भएका कारण सो विवाहको प्रयास उनले सफल हुन दिएनन् ।
उनले स्थानीय तह, नेपाल प्रहरी र बालहेल्पलाइनसँगको सहकार्यमा आफ्नो छोराले आपूm खुसी १४ वर्षिय बालिकासँग विवाह गर्न लागेको भन्ने जानकारी गराए र आवश्यक छलफल पश्चात गाउँपालिकाले बालिकालाई मनोविमर्श एवं संरक्षणका लागि बाल हेल्पलाइन नेपाल हेटौंडामा पठाउने निर्णय गरे बमोजिम बालिकालाई हेल्पलाइनमा ल्याई संरक्षणमा राखियो । बालिकालाई मनोसामाजिक मनोविमर्र्श गर्ने क्रममा आपूmले विवाह गर्न खोज्नुको मुख्य कारण बुबा आमाको बेमेल भैरहनु उनले बताइन् । बुबाले दोस्रो विवाह गरी परिवारलाई वेवास्ता गर्ने, आमा वैदेशिक रोजगारमा गएको र बुबा आमाको निरन्तर पारिवारिक द्वन्द्वका कारण संरक्षणको अभावको कारणले आफूले विवाह गर्न खोजेको सर्मिलाको भनाइ छ । बाल हेल्पलाइनमा आए पछि मैले धेरै महत्वपूर्ण कुराहरु कुरा बुझें, आज मेरो आँखा खुल्यो म त सबै साथीहरुलाई २० वर्ष नपुगी विहे गर्ने कुरै नगरौँ भनी सल्लाह सुझाव दिनेछु सर्मिलाले बताइन् ।
मकवानपुर जिल्लाको कैलाश गाउँपालिका वडा नं. २ की १८ वर्षिय लक्ष्मी तामाङ् (नाम परिवर्तन) ले पनि बालविवाह गरिन् तर बुवाले बालहेल्पलाइन र गाउँपालिका, बागमती प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालय तत्कालिन बालविवाह मुक्त सहजकर्तासँग उजुरी गरेपश्चात सो विवाह पनि रोकियो । आफ्नो छोरीको विवाह रोक्ने क्रममा केटा पक्षबाट धेरै पटक दवाव सामाना गर्नु परेको, धेरै ठाउँ गुनासो गर्दा कसैले आफ्नो कुरा नसुनेको र पछि बालहेल्पलाइनमा जानकारी गराए पछि मात्र विवाह रोक्ने प्रकृया सम्भव भएकोले मैले बालहेल्पलाइनलाई जीवनभर बिर्सन सक्दिनँ र मेरो छोरीलाइ कम्तिमा पनि १२ कक्षासम्म पढाउने ठूलो धोको छ, बालिकाको बुबाले बताउनुभयो ।
बन्दाबन्दीकै समयमा गढी गाउँपालिकाकी सोममाया लामा (नाम परिवर्तन) को पनि प्रेम सम्बन्ध हुन गयो । केटा सोहि गाउँमा ज्यालादारी काम गरेको र लकडाउनका कारण आफ्नो गाउँ संखुवासभा फर्किन नपाए पछि बालिकालाई भगाएर लैजाने योजना उनले बनाए तापनि गाउँलेहरुको सर्तकताले बालविवाह हुनबाट जोगियो ।
बालबिबाह सम्बन्धि उल्लेखित घटनाहरु प्रतिनिधीमूलक घटना मात्रै हुन यस्ता घटनाहरु लकडाउन सुरु भएको मिति ११ चैत्र देखि ४ साउन २०७७ सम्ममा सिविन नेपालले संचालन गरेको छ वटा जिल्लाका बालहेल्पलाइन १०९८ को रेकर्ड अनुसार मकवानपुर जिल्लामा ३१ जना, मोरङ जिल्लामा ३ जना, कास्की जिल्लामा ४ जना, काठमाण्डौं जिल्लामा १५ जना, बाँके जिल्लामा १ जना, कैलाली जिल्लामा ६ जना गरि जम्मा ६० जनाको रेकर्ड भएको छ ।
मकवानपुर जिल्लामा बालबिबाह रोकथामको संयुक्त अभियान संचालनः
पछिल्लो समयमा बालबालिकाका माथि हुने कुनै पनि दुब्र्यवहार, शोषणको साथै बालविवाह सम्बन्धि घटनाहरु स्वंयम बालबालिकाहरु आफैले सुचना गर्नेको संख्या बढेको बालहेल्पलाइनको अभिलेखले देखाएको छ । त्यसमा पनि बालविवाहमा परेका घटनाहरुमा स्वयम बालिकाहरुले आफुले बालविवाहको कष्टकर अनुभव भोग्नु परेको र बालहेल्पलाइनको सम्पर्कमा आइसकेपछि पैसा नलाग्ने फोन नम्वर १०९८ को बारेमा, बालविवाहको असर एवं प्रभावको सम्बन्धमा आफुले बुझि भइसके पछि घटनाको सुचना दिने गरेका छन् । सोहि सुचनाको आधारमा बालविवाह रोकिएको र सुचनादाताको नाम समेत गोप्य राखिए पश्चात उनीहरु बालविवाह रोक्ने अभियानमा लागेका छन् ।
स्थानीय तहले समेत बालविवाहको जोखिममा परेका किशोरकिशोरीहरुको लागि शिक्षा तथा शिपमा आधारित आयआर्जनको लागि बजेट विनियोजन गर्न थालेका छन् जसको कारण जोखिमा परेका किशोरकिशोरीहरु लाभान्वित हुनुको साथै सरकारको बालमैत्री अभियानलाइ समेत सहयोग पुग्ने प्राय निश्चित छ । मकवानपुर जिल्लामा स्थानीय तह, नेपाल प्रहरी, समाजिक विकास मन्त्रालय, बालहेल्पलाइन, संघसंस्था तथा बालसमुहहरुको सक्रियतामा बालबिबाह रोक्ने तथा नियन्त्रण गर्ने अभियान संचालन भइरहेको छ ।
नेपालमा बालविवाहकोस्थिति र कानुनी ब्यवस्था कस्तो छ त ?
दक्षिण एशियाली मुलुकहरुमा बंगलादेश र भारत पछि नेपाल बालविवाह हुने तेस्रो उच्च स्थानमा परेको देखिएको छ (MNDHS 2016) २०६८ सालको जनगणना अनुसार १,३८,०१५ जना बालबालिकाको १० वर्ष नपुग्दै विवाह भएकोमा सोमध्ये १,१५,१५० जना बालिका छन् भने २२,८६५ जना मात्र बालक छन् । १० देखि १४ वर्ष उमेर समूहमा १३,६३,१०७ जनाले विवाह गरेका छन् । त्यसमध्ये ११,०१,२२३ जना बालिका रहेका छन् । बालक २,६१,२२३ जना छन् । १५ देखि १९ वर्ष उमेर समूहमा ४३,४०,४९७ बालिका र २१,७६,७८४ बालकको विवाह भएको छ ।
यस तथ्याङ्कबाट बालकभन्दा बालिकाहरूमा बालविवाह बढी हुने गरेको देखिएको छ । नेपाल सरकारकाले गरेको एक अध्ययन अनुसार नेपालमा करिव ३४ प्रतिशत विवाह १५ वर्ष नपुगेका बालबालिकाको हुन्छ (नेपालको बालबालिकाको स्थिति प्रतिवेदन, २०६४) । नेपालमा बालविवाह अत्यधिक मात्रामा हुने गरे पनि नेपाल प्रहरीमा भने यस विरुद्ध उजुरी निकै कम हुने देखिएको छ । आर्थिक वर्ष २०७५÷०७६ मा नेपाल प्रहरीमा बालविवाह विरुद्धका ८८ घटनाको उजुरी परेको पाइएको छ ।
नेपालकोे संविधानको धारा ३९ को उपधारा (५) मा कुनै पनि बालबालिकाहरुलाई बालविवाह, गैर कानुनी ओसार पसार र अपहरण गर्न वा वन्धक राख्न पाइने छैन भनि बालविवाहला्इ रोक लगाएको छ । साथै बालविवाह गरे गराएमा दण्डनीय हुने र पिडितले कानुन वमोजिम क्षतिपुर्ति पाउने हकको ब्यवस्था गरेको छ । मुलुकी अपराध संहिता २०७४ ले बालविवाहलाई विवाह सम्बन्धि कसुर मानेको छ र बालविवाह स्वतः बदर हुने उल्लेख छ । बालबालिका सम्बन्धि ऐन २०७५ ले बालबालिकाको विवाह तय गर्ने वा बालबालिकासँग विवाह गर्ने वा गराउने कार्यलाई बालबालिका विरुद्धको कसुर मानेको छ ।
अन्ररतराष्ट्रिय र क्षेत्रिय प्रतिवद्धता कस्ता रहेका छन ?
विश्वब्यापी स्तरमा बालविवाहलाई सहस्राब्दी विकास लक्ष्यको प्राप्तीका लागी बाधकको रुपमा पहिचान गरि दीगो विकासका लक्ष्यहरुको कार्यसुचि ९२०१६—२०३०० मा बालविवाह अन्त्य गर्ने विषयलाई प्राथमिकताका साथ समावेश गरिएको । सन् २०१३ को सेक्टेम्बरमा संयुक्त राष्ट्र संघिय मानव अधिकार समितिबाट बालविवाह तथा जवरजस्ती हुने विवाह रोकथाम तथा उन्मूलनको सवलीकरण÷ चुनौति उपलब्ध, उदाहरणीय अभ्यास र कार्यन्वयनमा रहेका समस्याहरु विषयक प्रस्ताव र यस पछि सोहि वर्षको डिसेम्वरमा संयुक्त राष्ट संघको ६८औ साधारण सभाबाट बालविवाह तथा जवरजस्ती हुने विवाह विषयक प्रस्ताव पारित गरिए पछि बालविवाह विरुद्धका कार्यक्रमहरु विश्वब्यापीहरुमा उच्च प्राथमिकतामा परेका छन् ।
बालविवाह अन्त्यका लागि प्रदेशहरुको पहलः
केही प्रदेशहरुबाट बालविवाह अन्त्य तथा न्यूनीकरणका लागि प्रतिवद्धता जनाएको पाइएको छ । प्रदेश १ ले २०८२ सालसम्ममा बालविवाहमुक्त प्रदेश घोषणा गर्ने, बागमती प्रदेशले २०७८ सम्ममा बालविवाहमुक्त गर्ने, प्रदेश २ ले “बेटी बचाऊ, बेटी पढाऊ” अभियानमार्फत बालविवाहलाई न्यूनीकरण गर्ने, सुदूरपश्चिम प्रदेशले “सानै छु म, बढ्न देऊ, बालविवाह हैन, पढ्न देऊ” अभियान सञ्चालन गरेको छ । स्थानीय तहबाट बालविवाह निराकरणका लागि बिमा गर्ने नीति समेत लिएका घटना प्रकाशमा आएको छ । बालविवाह विरुद्ध जनचेतना जागरण लगायत बालविवाह नियन्त्रण गर्ने कार्य समेत गैह्रसरकारी संस्था एवम् बालक्लवहरुबाट हुने गरेका घटनाहरु प्रकाशमा आइरहेका छन् ।
बालविवाह अन्त्यका लागि बागमती प्रदेशको पहल र अवस्थाः
“प्रदेश र स्थानीय तहको एउटै सन्देश, बाल विवाह मुक्त हाम्रो प्रदेश”भन्ने सोचलाई सार्थक तुल्याउन स्थानीय तहसँगको समन्वय र सहकार्यमा वि.स.२०७८ सम्ममा बाल विबाह मुक्त प्रदेश बनाइने, वि.स.२०८० सम्ममा सबै स्थानीय तहलाई बालमैत्री घोषणा निति लिइएको देखिन्छ ।
बाल विवाह मुक्त प्रदेश बनाउने लक्ष्य अनुरुप वागमती प्रदेश मन्त्रीपरिषद् बाट मिति २०७६।०३।०९ मा पारित निम्नानुसारका उद्धेश्यहरु आत्मसाथ गरेको देखिन्छ ।
- उद्देश्यहरूः
- १.बाल विवाह अन्त्यका लागि विद्यमान ऐन र कानूनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने ।
- २.बाल विवाह हुनुको कारणहरु पत्ता लगाई त्यसलाई सम्बोधन गरी बाल विवाहको अन्त्य गर्ने ।
- ३. बाल विवाह रोकथाम, उद्दार र कानूनी कारवाहीका लागि आवश्यक निर्णय गरि उजुरी संयन्त्रको विकास गर्ने
- ४.प्रदेशका विकासका साझेदार संस्थाहरुको सहकार्यमा बाल विवाह अन्त्यका लागि स्रोतको पहिचान, विनियोजन, कार्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयन तथा अनुगमन र मुल्यांकन गर्ने ।
वि.स. २०६८ को जनगणनालाइ आधार मान्दा यस प्रदेशमा सबै भन्दा बढी बाल विवाह भएको जिल्ला नुवाकोट ६२.६%,सबै भन्दा कम बाल विवाह भएको जिल्ला काठमाण्डौं ३९.२%, रहेको छ भने यसै प्रदेशमा १० वर्ष मुनीको विवाह १.०९%, १०–१४ वर्षको विवाह ८.०७%, १५–१९ वर्षको विवाह ४१.३५% रहेको छ, समग्रमा बागमती प्रदेशमा बाल विवाह २९ प्रतिशत रहेको रहेको छ । (श्रोतः बागमती प्रदेशकोे पहिलो आवधिक)
- बाल विवाह अन्त्यका लागि वागमती प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालयले गरेका मुख्य मुख्य कार्यक्रम-क्रियाकलाप
- बाल विवाह अन्त्य सम्बन्धी प्रादेशिक रणनीति, २०७६ ल्याएको
- बाल विवाह विरुद्धको पम्ल्लेट बनाई सबै स्थानीय तहमा पठाएको
- बाल विवाह विरुद्धको ब्रोसर छपाई तथा वितरण
- दोश्रो प्रदेश समन्वय परिषद्को बैठकमा बाल विवाह अन्य सम्वन्धी विषय साझा घोषण पत्रमा समावेश गरिएको
- बाल विवाह अन्य सम्वन्धमा स्थानीय तहसंग ७ बुदे साझा प्रतिवद्धतामा हस्ताक्षर गरिएको
- बाल विवाह अन्त्य सम्वन्धमा स्थानीय तहको प्रतिवद्धता लिइएको
- बाल विवाह मुक्त प्रदेश अभियान सहजकर्ता नियुक्त
- बाल विवाह अन्त्य सम्वन्धमा सन्देशमुलक जिङ्गल प्रसारण
बालविवाहका असर एवं प्रभावहरु
बालविवाहले बालबालिकालाई आधारभूत अधिकारबाट वञ्चित गराउने, आफ्नो जोडि छनौट गर्ने र विवाह सम्बन्धमा स्वतन्त्र भय निर्णय गर्न पाउने अधिकारबाट वञ्चित गर्दछ । विशेष गरी बालिकाको जीवनमा बालविवाहले बालअधिकार उल्लङ्घनको श्रृखला नै सृजना गरी थप हिंसाको कुचक्रमा धकेल्छ । बालविवाह गर्न पुगेका जोडीको वैवाहिक जीवन दीगो परिपक्क नभई सन्तान जन्माउँदा स्वास्थ्य सम्बन्धित समस्याहरु देखिने लैङ्गिक हिंसा, यौनजन्य हिंसा, बालश्रम, बेचविखन, बीस वर्ष उमेरको तुलनामा १५ वर्ष भित्र विवाह गर्नेको मृत्यको सम्भावना ५गुणा रहने, जस्ता थप हिंसाहरुले बालबालिका र महिलाहरु थप प्रताडित हुन पुगेका कैंयौ उदाहरणहरु देख्न पाइन्छ । यसबाट कालान्तरमा समाज विकास प्रकृयामा महिलाको भुमिका र सहभागिता न्यून बनाइ समतामुलक समाज निर्माण गर्न बाधा पुग्न जाने देखिन्छ ।
बालविवाहका हुनुका मुख्य कारणहरु
बालहेल्पलाइनमा आउने बालविवाह सम्बन्धि अधिकांश घटनामा बालविवाह हुनुको मुख्यकारणमा परिवारमा अभिभावक नुहुन, अन्तरजातिय विवाहलाई परिवारले स्वीकार नगर्नु, पारिवारिक द्धन्द्ध हुनु, आमा बुबाहरुले दोस्रो विवाह गर्नु, अभिभावकले बालबालिकाहरुलाई सानै देखि मोवाइल उपलब्ध गराउनु, पढाइको लागि सानै उमेरमा आफु देखि टाढा राख्नु, जनजातीहरुमा अझै पनि मामाचेला फुपु चेली बीच बैवाहिक सम्बन्ध कायम हुनु आदि प्रमुख कारण रहेको देखिन्छ ।
बालविवाह हुन लागेमा वा भएमा कहाँ सम्पर्क गर्नेः
बालविवाह हुन लागेको वा हुदै गरेको थाह पाएमा बालविवाह हुन नदिने तथा रोक्ने, जनप्रतिनिधि तथा स्थानीय बालअधिकार समितिमा खवर गर्नुका साथै नजिकैको प्रहरी कार्यालयमा जानकारी गराउने वा प्रहरी कन्ट्रोलको नम्बर १०० र महिला, बालबालिका तथा जेष्ठनागरिक सेवा केन्द्रको फोन न १०४, बालहेल्पलाइन नेपालकोे पैसा नलाग्ने फोन न. १०९८ (दश— नौ —आठ ) मा फोन गरि जानकारी दिने सकिन्छ ।
बालविवाहको नियन्त्रण कसरी गर्ने
१. अभिभावकहरु आफ्नो बालबालिका प्रति संवेदनशीले भइ उनीहरुका कुरा सुन्ने र निगरानी गर्ने
२. बालबालिकाहरुलाइ अनिवार्यरुपमा विद्यालय पठाउने ।
३. सामाजिक संञ्जालका माध्यमबाट हुने दुरुपयोगका सम्बन्धमा बालबालिका, अभिभावक तथा सरकार विचमा समन्वय गरि आवश्यक गतिविधि संचालन गर्ने ।
४.बिद्यालय पाठ्यक्रममा बालविवाहका असर बारेमा समाबेस गर्ने ।
५. सबै पक्षबाट बालविवाह सम्बनिध सचेतनाका गतिविधि संचालन गर्ने र संचालनमा सहयोग पुर्याउने
६. हाल रहेका विद्यमान ऐन, कानुुनहरु किन प्रभावकारीरुपमा कार्यन्वयन भएनन् बहसको विषय बनाउनु पर्ने ।
७. बालसुमह, किशोरी समुहहरुलाइ बालविवाहका असर, स्वास्थ्य प्रजनन शिक्षा, जीवनउपयोगी सीप लगायतका विषयमा विभिन्न माध्यमबाट सचेतना गर्नु पर्ने ।
८. बालमैत्री स्थानीय पालिका बनाउने अभियानमा सबैको ध्यान जानुपर्ने ।
(लैङ्गिक हिंसा विरुद्व १६ दिने अभियान विशेषाङ्क सहीखबर साप्ताहिककाे प्रिन्ट संस्करणबाट साभार)
‘पहिलेका बुहारीहरुलाईभन्दा अहिलेका बुहारीहरुलाई बढी धपेडी । घरपरिवार, इष्टमित्र,आफन्त, पढाइ, करियर, कार्यालय……. । ओहो यो हेरेर हामीलाई उबेला त बढी सुविधा, एकलट काम ग-यो पुगिहाल्ने’ महाकाली घिमिरे अर्थात राष्ट्रकवि माधव घिमिरेकाे पत्नीको यो पोष्टले मलाई एकछिन एकोहोरो बनायो । सोच मग्न भए छु ।
केहिवेर हजुरआमा, आमा, भाउजुलाइ सम्झेँ अनि आफुलाइ नियालेँ । एक वाक्यले मलाइ मेरो हजुरआमा, आमा, आफु अनि आफ्नो छोरीसम्मलाइ नियाल्न बाध्य पारेको थियो । म सोच्थे मेरी आमा र हजुरआमाले जति दुःख त म भोग्न सक्दिन । आमाहरुको शारिरीक श्रम देख्न समेत गारो हुने किसिमको हुन्छ। तर यसो विचार गर्दा शारिरिक भन्दा मानसिक थकानले बढि थकाउने रहेछ । साच्चै हो हालका बुहारीहरुलाई अत्यधिक गाह्रो छ।
आमाहरु हजुरआमाहरुको पदचाप पछ्यायर अघी बढ्नु भयो । कुनै परिवर्तित सामाजिक परिवेश भोग्नु परेन आमाहरुले । तर हामी यस्तो बिचधारमा जन्म लियौ कि समाज परिवर्तनको संवाहक बन्नु पर्ने अवस्थामा थियो । पुरानो संस्कृतिलाई पनि जगेर्ना गर्नु, व्याप्त कुरिति र कुप्रथाको अन्त्य गर्नु, राम्रा संस्कारलाइ नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु सबै जिम्मेवारी हालको परिवेशका नागरिकमा रहेको छ झै लाग्छ ।
पुरुष सदियौदेखि उहि परिवेश र उहि मान सम्मानमा जिइरहेको कारण उनीहरुमा चुनौतिभन्दा पनि आर्थिक जिम्मेवारीको बोझ बाड्ने अवसर प्राप्त भयो तर महिलाहरुको सदियौदेखिको चुलो चौकोको जिम्मेवारी हालसम्म पनि बाँडफाड हुन सकेको छैन । विश्वमा भइरहेको राजनितिक सामाजिक आर्थिक शैक्षिक क्षेत्रमा भएको आमुल परिवर्तनको संवाहक बन्ने जिम्मा अहिलेका महिलामा बढि हुनुले चुनौति र संघर्षका दिनहरु आँखा अघि रहेको झै लाग्छ ।
मेरो लागि विहानी घामको लालिमा जहिले चटारो लियर आउँछ । कलेजको पार्ट टाइम जागिर हतारिदै विहान उठेर नुहाइ धुवाइ पुजा पाठ सकेर बच्चाहरुको लागि विहानको खाजा र खाना बनाइ वरि आफू तयार भएर कलेज सम्मको बाटो तय गर्नु हुन्छ । विहान हस्याङ फस्याङ गर्दै ६ बजे कलेज पुगुन्जेलमा मैले सास कहाँ लिइरहेको हुन्छु मलाइ नै थाहा हुन्न । स–साना दुइ बच्चाहरुलाइ डेरामा बस्ने र छरछिमेकका मानिसहरुलाइ यसो ध्यान दिनु है भनेर जान सजिलो कहाँ थियो र ?
आफु उठेर तयारी अवस्थामा राखिदिएको पानी सम्म पिउन सक्ने बाल बच्चा र कलेजका बच्चाहरु दुवै तिर सम्हाल्न मलाई मेरो फोक्सो घाँटीमा आयर चलिरहेको आभाष हुन्छ । आफ्ना बालबच्चालाई सम्हाल्न भन्दा मुस्किल अझ कलेजका उरन्ठेउला केटा केटी । उनीहरुलाई बसमा लिनु र आफ्नो पार्ट टाइमको जागिर जोगाउन पनि झन मुस्किल । पार्ट टाइम नै सहि कम्तिमा मेरो आत्मसम्मान बचाएको छ यस जागिरले । आफ्नो आवश्यकता पुरा गर्न जागिर खानै पर्ने अवस्था त थिएन । श्रीमानको बैदेशिक जागिरको सिमिततामा रहेर मज्जाले खुसी हुन सकिन्थ्यो तर मलाइ त्यो मात्र पनि मन्जुर थिएन ।
एका तर्फ सोच्ने हो भने महिलाहरुले जागिर खानु भनेको आफूले आफैलाइ अचानोमा राखेर हान्नु झै हो । अफिसमा हुन्जेल लौ घरमा बच्चाहरु के गर्दै होलान् ? उठे कि उठेनन् ? कतै ट्वाइलेट जाँदा लडे कि ? कतै भर्यालङमा लडे कि ? कतै दिदि भाइ झगडा पो गर्दै छन कि ? कतै डेरामा बस्नेहरु आफ्नै धुनमा भएर वास्ता गरेनन कि ? कतै लडेर पलङ र टेवलको कर्नर तिर लाग्यो कि ? कतै टिभि खोल्न जाँदा करेन्ट लाग्ने पो हो की ? यावत् ।
हुन त मैले करेन्ट लाग्ने र लड्न सक्ने जस्ता सम्भावित दुर्घटनाहरु हुन सक्ने स्थानहरुमा जान रोक र सावधानी अपनाउन दिनहुँ बताइरहेकी हुन्छु तर ध्यान जति पुरै घरमा गैरहन्थ्यो घरि घरि । यसरी ध्यान घरतिर गैरहेको छ भन्ने आभाष अरुले पाउलान कि भनेर मुहारमा झुल्किन नदिन कडा प्रतिस्पर्धा गर्नु पथ्र्याे मलाई । यसरी मन र मष्तिस्कलाइ नियन्त्रणमा लिएर काममा तल्लिन हुनु एकातिर महान युद्धमा होमिए बरावर नै लाग्थ्यो ।
आफ्ना आफन्त त सुखका साथी जस्तै लाग्छन । जागिर खाने र महिनामा आउने तलव मात्र देख्ने हुन अनि त्यो तलवको केहि हिस्सा पाइन्छ की सम्म सोच्न भ्याउँछन् । तर, ति दुख भित्रको मानसिक एवं शारिरिक पिडा न देख्न चाहन्छन न त बाँड्न । एकल परिवारमा गरिने संघर्ष एकातर्फ छदै छ अर्को तर्फ सुविधा जनक स्थानमा घर हुनु र आफ्नाहरुको आश्रय स्थल र मान सम्मानमा गर्नुपर्ने थप उर्जाको खपत पुर्ति गर्न एक शनिवारले कहा भ्याउँछ र कहिले काही लाग्छ यो शनिवार किन आउँछ।
एक हप्ताभरको खात माथि खात भएका घरको काम दिनभर गधा जोतिए जसरी जोतिदा पनि सक्न धौ धौ पर्छ । बाल बच्चा परिवार जागिर अनि समाज यी सबैतिर उस्तै सम्बन्ध निभाइरहन जति गारो कार्य के होला र जस्तो पनि लाग्छ । हाँस्न पनि भुलिरहेको हुन्छु कहिले काहि ।
दुख गरी गरी पढिएको थियो के के न गरुला भनेर । सरकारी जागिरका लागि तयारी नगरेको त कहाँ होर । तर विवाह अघि स्कुल कलेज पढ्दैमा बित्यो । कलेज पढाइ सक्ने वित्तिकै वैवाहिक बन्धनमा बाधिनु, सासु ससुरा देवर नन्द आमाजुको मान सम्मान, श्रीमानको लागि छुट्टै समय, घर परिवारमा हरेक कुराको ख्याल गर्दैमा समय वितिजान्थ्यो जागिरकै लागि लोक सेवा
तयारी गर्नु भनेको आफुमा थप बोझ बोक्नु बराबर हुन्थ्यो ।
तर, पनि आफूलाई केहि वेर मात्र सुताएर तयारी गर्न त गरे तर ३।४ बर्ष सम्मको अथक प्रयास कि त बैकल्पिकमा पुर्ण विराम लाग्थ्यो कि त पास हुनै मुस्किल । कलेजमा पढेको समाजशास्त्र विषय त व्यवहारमा लागु गर्न घर परिवारबाट नै कहिले पनि वातावरण नै मिलेन । गैर सरकारी संस्थाहरुबाट आउने जागिरको अफरले घर र जिल्ला छोड्न भन्थ्यो तर आफुले घर छोड्नका लागि परिवार नै त्याग्नु पर्ने अवस्था आउँथ्यो । नन्द पढाइ पुरा गरिन सरकारी जागिर खान थालिन । देवरले पढाइ पुरा गरे इन्जिनियर भएर कमाउदै विवाह समेत गरि छुट्टै बस्न थाले तर आफु जहिको तहि । मास्टर सम्म पढाइ पुरा गरेर प्रमाण पत्र सिरानिमा हालेर निदाउन मलाइ मेरो आत्मसम्मानले दिँदै दिएन ।
ति यावत तनाव बोक्नु भन्दा बरु कलेज नै पढाउछु भन्ने तर्फ लागेको थिएँ । ताकी विहान अलि छिटो उठेर घर धन्दा पनि धानिने अनि कलेजको जागिर पश्चात घर आयर पुन घरपरिवार सम्हाल्न पनि सहज हुने ।
यसरी सुरु गरेको जागिरे र घर परिवारको जिवनमा जव आफ्नो लागि आफ्नाको खाँचो महसुष भएको थियो उक्त समयमा कोहि साथमा रहेनन् । बालबच्चा जन्मिए सकिनसकि आफुलाइ सम्हाल्दै जागिर सम्हाल्न तर्फ विगत ९।१० बर्षदेखि होमिइरहेको छु । सम्झिन्छु म ति दिन जव श्रीमान विदेसियपछि समाज र सहकर्मीहरुले देखाउने स्वार्थ पुर्ण व्यवहार र शंकास्पद नजरको तीर । श्रीमानसंगै छैनन भन्ने वित्तिकै आमा भइसकेकी महिलालाइ पनि चैनले निदाउन दिँदैन यो समाज । दुइ अर्थ लाग्ने शब्दहरुले जिस्काउने सहकर्मीहरुको व्यवहारलाई आफुले सहज पचाउन अन्जान बन्न बाहेक अर्को विकल्प हुन्नथ्यो । जस्ले गर्दा महिला हुनु मानिसकै एक जात नभइ कता कता वस्तु होकि भन्ने भान समेत पथ्र्याे मलाई। अधिकार स्वरुप प्रयोग गरिने महिलाहरुको यउटा अलग पहिचान कहिले बन्ला ? कहिले होला हामीलाइ ससम्मान हेरिने ? कहिले होला हाम्रो इच्छा अनि अस्तित्वको सम्मान पाउने ? कतै प्रश्नवाचक चिन्हमै समाप्त त हुन्न हाम्रो अस्तित्व ।
कोरोना महामारीले हरेकका लागि केहि न केहि तनावको अवस्था सिर्जना गरेको छ तर मेरा लागि कोरोना महामारी संगै सुरु भएको लकडाउनको जिवन शैलिले केहि राम्रो समय लियर आयो । अनलाइन शिक्षा घरैवाट सुरु हुनुले बालबच्चा र आफु संगै बस्ने सहज वातावरण सिर्जना भयो । वालबच्चा र आफु संगै व्यस्त हुने देखि लियर आरमदायक समय व्यतित गर्न मेरा लागि पहिला कि त सुत्ने समय कुर्नु पर्थ्यो कि त विदाको समय । शिक्षण पेशा अरुलाइ देख्न अति सहज छ ।
तर भोग्नेले बालबच्चाले गर्ने होमवर्क भन्दा कयौ गुणा आफूले होमवर्क गरेर तयार हुनुपर्छ । सबैभन्दा बढि गालि खाइने यो शिक्षण पेशाले मलाइ जीवनमा थप शिक्षित बनाउँदै लगिरहेको छ । गर्व लाग्छ मलाइ म एक शिक्षिका हुँ , समाज परिवर्तनको संवाहक । यसैले मलाई मानसिक रुपमा बलियाे बनाउँदै ल्याएकाे छ दिनदिनै । आफूमा आत्मनिर्भर भएकै कारण समाजमा अरु महिलाले जस्ताे नमिठा वचन (हिंसा) सहेर झक्नु परेकाे छैन आफैसँग । हज्जारै कामकाे व्यस्तताले कहिलेकाँही पीडानुभुति हुन्छ तर मनमा आफैप्रति गाैरव जागेर आउँदा मलाई हिंसाकाे अनुभुति पटक्कै छैन ।
(लैङ्गिक हिंसा विरुद्व १६ दिने अभियान विशेषाङ्क सहीखबर साप्ताहिककाे प्रिन्ट संस्करणबाट)