हेटौंडा ४ वालमैत्री वडा घोषणा हुने
Tags: No Comments
मकवानपुर । मकवानपुरको हेटौंडा उपमहानगरपालिका ४ नम्बर वडा बालमैत्री स्थानीय शासनयुक्त वडा घोषणा हुने भएको छ ।
बुधबार पत्रकार सम्मेलन गर्दै बालमैत्री वडा घोषणाको तयारी पूरा भएको जानकारी दिएको छ । वडा सदस्य गिता त्रिपाठीले वडालाई २८ भाद्रमा वडालाई निकृष्ट बालश्रम मुक्त, बाल विवाह मुक्त तथा बालमैत्री स्थानीय शासनयुक्त वडा घोषणा गरिने जानकारी दिईन ।
उक्त कार्यक्रममा तेस्रो बृहत शैक्षिक प्रदर्शनी तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम समेत गरिने वडा अध्यक्ष नवीन सिग्देलले जानकारी दिए ।बालमैत्री स्थानीय शासनयुक्त वडा घोषणाको लागि तोकिएका ५१ वटा सूचकहरु मध्ये वडाले ४९ वटा सूचकमा १०० प्रतिशत, २ वटा सूचक ९५ प्रतिशत, नतिजा हासिल गरिएको वडाले जनाएको छ ।
पत्रकार सम्मेलनमा ४ नम्बर वडामा समुदायस्तरमा ११, विद्यालयस्तरमा ८ र वडामा १ गरी २० बाल समूह सञ्जाल रहेकोमा जसमा ४ सय ७५ जना बालवालिकाहरु आवद्ध रहेको जानकारी दिइएको छ। वडामा बालबालिकाको संख्या ४ हजार २ सय ७० रहेको छ । जसमा २ हजार २ सय ५१ बालक र २ हजार १९ बालिका रहेका छन् । वडामा सामुदायिक र संस्थागत गरी जम्मा ८ वटा विद्यालयहरु सञ्चालनमा छन् भने अटीज्म भएका बालबालिकाको सिकाईका लागि सेन्टर फरअटिजम संस्था समेत रहेको सिग्देलले जानकारी दिए ।
बालबालिकामा लगानी, सुनिश्चित भविष्यको थालनी भन्ने मूल नाराका साथ हुन लागेको घोषणा कार्यक्रमको दिन हुप्रचौरमा जम्मा भई करीब ७ हजार जनाको संख्यामा झाँकी र बाजागाजा सहितको र्याली निकाली वडा परिक्रमा गर्ने कार्यक्रम रहेको जानकारी दिइएको छ ।
कार्यक्रममा उत्कृष्ट र्याली प्रदर्शन गर्ने ३ वटा टोलीलाई पुरस्कार प्रदान गरिने, वडाभित्रका प्रत्येक विद्यालयबाट बढीमा १० जनाको समूहले निर्माण गरेको विज्ञान, गणित र सामाजिक विषयसँग सम्बन्धित सामाग्रीको स्टल राखिने आयोजकले जनाएको छ ।
यस्तै प्रत्येक विधामा उत्कृष्ट प्रथम, द्वितिय र तृतीय हुने विद्यार्थीको समूह र उक्त विधासँग सम्बन्धित विषय शिक्षकलाई पुरस्कृत गर्ने बताइएको छ । करिब १५ हजारले अवलोकन गर्ने अपेक्षा गरिएको कार्यक्रममा करिब आठ लाख खर्च हुने आयोजकको अनुमान छ ।
यस अघि हेटौंडाको ८, २, ७,१७ र १० नम्बर वडा बालमैत्री वडा घोषणा भइसकेका छन् ।
मकवानपुर । ३४ वर्षीया शरिस्मा बिश्वकर्माको दैनिकी एकाएक फेरिएको छ । झण्डै आधा दशक जापान बसेर नेपाल फर्केकी शरिस्मा अहिले चटपटे पसलमा रमाएकी छिन् ।
मकवानपुर जिल्ला मनहरी गाउँपालिका ३ हाँडीखोला घर भएकी उनी हेटौंडा ४ मा सटर भाडामा लिएर चटपटे, पानी पुरी र चिया बेच्छिन् । केही बाध्यता केही खुसी, धेरै भोगाइ, केही सिकाइले भरिएको छ उनको जीवन । जीवनको ३ दशक बित्न नपाउँदै उनी एकल महिला महिला भएकी छिन् ।
उनको साथमा छिन् ८ वर्षीया छोरी । श्रीमानसँगको खटपटकै कारण उनले सपनाको शहर जापानको बसाइ छोड्नु पर्यो । पारिवारीक सम्बन्ध बलियो बनाउन नेपाल आएइन् तर सम्बन्ध बलियो बनेन, बरु सदाको लागि टुट्यो । सम्बन्ध टुटे पनि उनले हिम्मत टुटाइनन्, र सुरु गरिन् सानो लगानीको पसल । जसले आज शरिस्मालाई बाच्ने आधार खडा गरेको छ ।
सन् २०१७ मा जापान गएकी शरिस्माले उतै रहदा नेपाली केटासँग विवाह गरिन, विवाहको २ वर्षपछि छोरीलाई जन्म दिइन ।
तर, श्रीमानसँगको सम्बन्ध सदाझै प्रेमिल भएन । अर्कोको देशमा खटपट बैवाहिक सम्बन्धमा रहन समस्या भएपछि उनीहरु डेढवर्षको अन्तरालमा नेपाल फर्किए । पछिल्लो समय श्रीमानसँग सम्बन्ध विच्छेद गरेकी उनीले सानो लगानीमा ठुलो खुसी खोजिरहेकी छिन् । “जापानमा कमाएको केही पैसा श्रीमानको परिवारमा फस्यो, केही अन्य व्यापारमा फस्यो, अब यहाँ सानो लगानी गरेको छु, राम्रै छ” उनी भन्छिन् “सानो लगानी गर्दा, फसियो भने पनि थोरै पैसा फस्छ, मलाई यसमा राम्रै बचत बसेको पनि छ ।”
सुरुमा उनले यहाँ चिया, बिस्कुट, चाउचाउ राखेकी थिइन् । सत्यको धर्म सत्य टिकाउनुमा हुन्छ भनेझै उनले आफ्नो पसललाई व्यवस्थित बनाउन अर्को अवसर पाइन, व्यवसायिक तालिम लिने । हेडम्वा डेभलवमेन्ट एडभाजर फाउन्डेशनको आयोजनामा भएको व्यवसायिक तालिममा उनी सहभागी भइन् ।
जहाँ उनले आफ्नो व्यवसायिक सफलता पाउनको लागि धेरै टिप्सहरु पाइन् । “त्यसपछि मैले यहाँ खाजामा चटपटे, पानी पुरी पनि थप गरेकी हुँ” उनी भन्छिन् “माग बुझेर काम गर्दा सफल हुने रहेछ ।” उनी अहिले एक पटकमा १०/१२ हजारको सामग्री राख्छिन् । उनी भन्छिन् “पसलबाट सन्तोषजनक नै बचत छ ।”
भनिन्छ “समस्या एक्लै आउँदैन, यसले समाधान पनि सँगै ल्याएकै हुन्छ, बस पहिचान गर्ने क्षमतामा भर पर्छ ।” अहिले आर्थिक मन्दीको मारमा परेको चर्चा सर्वत्र सुनिन्छ । कतिपय अवस्थामा व्यक्तिहरुले डिप्रेसन तथा आत्महत्याका कारणलाई समेत आर्थिक मन्दीकै कारण जोड्ने गरिन्छ । तर यसबारे यथार्थ खोज तथा अनुसन्धान भएको छैन ।
आर्थिक मन्दीको मारमा पनि त जीवन धान्न पर्यो, बालबालिका पढाउँनै पर्यो, समस्यासँग भागेर जीवन रहन्न । युवा पुस्तामा निराशा बढ्दै गर्दा मकवानपुरका केही युवाहरु निशारालाई फालेर उद्यममा लागेका छन् । उद्यमको लागि ठुलै लगानी र तडक भडक पनि चाहिदैन भन्ने सुझबुझ देखिन्छ उनीहरुमा ।
सानो लगानीबाट पर्याप्त आन्दानी गर्न सकिन्छ भन्ने अर्को उदाहरणीय पात्र हुन् हेटौंडा १२ कि ४५ वर्षीया लक्ष्मी लामा । आर्थिक अभावको कारण आफ्नो परिवार धान्न धौ धौ थियो । श्रीमान्को मृत्युपछि सबै जिम्मेवारी आफ्नो एकल काँधमा पर्यो, उनी पनि शरिस्मासँगै हेडम्वा डेभलवमेन्ट एडभाजर फाउन्डेशनको तालिममा सहभागी भइन् । यसबाट मासिक १५ देखि १७ हजारसम्म बचत बस्ने गरेको उनी बताउँछिन् । “टोलमा बस्ति पातलो छ, बजारजस्तो भएको भए धेरै गर्न सकिन्थ्यो होला” उनी भन्छिन । लक्ष्मीले आफ्नो घर नजिकैको स्कुलमा क्यान्टिन पनि सञ्चालन गर्छिन । तर, त्यहाँबाट आफूलार्ई दुख गरेजस्तो आम्दानी नभएको उनी बताउँछिन् ।
चटपटे पसलको लागि उनी सबै सामग्री घरैमा जुटाउँछिन् । “पसलबाट अखाद्य सामग्री राखेर बनायो भने विक्री पनि हुँदैन, धेरै जसो सामग्री आफैंले बनाउँछु” उनी भन्छिन् “आफ्नै तोरीको छोप, बारीको बन्दा, खुर्सानी, केराउलगायत सामग्री आफैं बनाउँछिन् । “सुरुमा त मैले ३ हजार लगानी गरेको हो” लक्ष्मी भन्छिन् “आफ्नो लगानी अनुसार धेरै राम्रो फाइदा छ, अब स्कुलको क्यान्टिन पनि छाडेर यसैलाई बढी समय दिने बारे सोच्दैछु ।”
हेटौंडा १९ सान्ननिटारकी २९ वर्षिया रश्मी गौतमलाई अब बाँच्ने रहर जागेको छ । जीवनको २ दश पार गर्दैगर्दा श्रीमानबाट एक्लिएकी उनी एक छोराकी आमा समेत हुन् । उनको देब्रे हात राम्रोसँग चल्दैन । श्रीमानले अर्को विवाह गरेपछि जीवनसँगै निराश थिइन् ।
“आफूखुसी विवाह गरें, श्रीमानबाट पनि विवाह गरेको २ वर्षपछि नै धोका भयो, माइतीले साथ नदिएको भए र आफूलाई व्यवसायिक सिपको लागि उर्जा नपाएको भए म कहाँ हुन्थे होला” उनी भन्छिन् “केही गरेर बाचुँ भन्ने उत्साह सानो व्यवसायले दिएको छ ।”
लक्ष्मी र शरिस्मा जस्तै उनी पनि अहिले आफ्नै घरमा चटपटे, पानीपुरीको व्यवसाय गरेर छोराको लागि पढाइ खर्च जुटाइरहेकी छिन् । “बस्ति पातलो छ,धेरै व्यापार त हुँदैन तर मलाई यहीबाट केही गर्न सक्छु भन्ने लागेको छ, विस्तारै होला ।” उनले १३ हजार लगानीमा चटपटे पसल सुरु गरेकी हुन् । जहाँ उनले दैनिक १ हजार ३ सय रुपैयासम्मको चटपटे बेच्छिन् । “यतिञ्जेल अरुको खुसीको लागि आफ्नो ख्याल गरिन्, न्यायको लागि लड्दै समय गयो, अब आफ्नै खुसीको लागि सोच्छु, पसलबाट खुसी छु” रश्मी भन्छिन् । विवाह भएको नौ वर्षसम्म न विहे दर्ता गर्न सकिन् न त नागरिकता नै बनाउन सकिन् । नागरिकता नभएका कारण कुनै दर्तावाल व्यवसाय गर्न पाएकी छैनन् ।
हेटौंडा ३ बसामाडी कि ३९ वर्षीया मिरा गौतमले पनि घरमा चटपटे र फलफूलको व्यापार सुरु गरेकी छिन् । फलफूलमा पनि केरामा उनको प्राथमिकतामा छ । दैनिक ५ देखि ९ सयसम्मको व्यापार गर्छिन । “काँचो केरा ल्याएर आफैं पकाउँछु, बेच्दा राम्रो नाफा बस्छ” उनले भनिन् “लगानी धेरै चाहिदैन, नाफा बसेकै छ ।”
युवाहरु स्वदेशमा बाँच्नै नसकिने भन्दै विदेशीने क्रम जारी छ, तर सानो सानो लगानीमा पनि जीवनमा सफलता पाउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण हुन् यि युवाहरु । बागमती प्रदेशको युवालाई स्वरोगार बनाउने लक्ष्यका साथ प्रदेश युवा परिषदले विभिन्न सिपमुलक तालिम दिंदै आएको छ । जसलाई तालिम पछि व्यवहारमा समेत उतार्ने हो भने जीवनको गुजारा चल्ने मात्रै हैन, व्यवसायिक सफलता पाउन सकिने परिषदमा कार्यकारी उपाध्यक्ष सन्तोष चौलागाई बताउँछन् ।
चौलागाईका अनुसार हरेक युवा सिप युक्त, युवा बनाउने लक्ष्यका साथ बागमती प्रदेश युवा परिषदले गत आर्थिक वर्षमामात्रै ५ हजार युवालाई स्वरोजगार बनाउने तालिम दिएको छ । “सिप सिक्ने, स्वरोगार बन्ने स्वावलम्वी बन्ने अभियान चलाएको हौं, साथै सिप परीक्षण गर्ने र सिपको व्यवसायिक सुनिश्चितता गर्ने समेतको काममा हामीले सहयोग गर्दै आएका छौं” कार्र्यकारी उपाध्यक्ष चौलागाईले भने ।
शरिस्मा, रश्मी, मिराहरु यस्तो तालिमका उत्पादन हुन् । जो रोजगारीको लागि भौतारीएका छैनन्, सानो लगानीबाट परिवार राम्रौ हाँकेका छन् ।
स्थानीय सरकारलगायत विभिन्न निकायहरुले विभिन्न सिपको तालिम दिन्छन, तर तालिमले मात्रै व्यवसायको मेलोमेसो नपाउने धेरै छन् । “हामीले उक्त तालिमको सिपलाई कसरी दैनानुदिन व्यवसाय सञ्चालनमा उतार्ने भन्ने पनि सिकाउँछौ” हेडम्वा डेभलवमेन्ट एडभाजर फाउन्डेशन कोषध्यक्ष स्वस्तिका बानियाँ भन्छिन् । “समय, लगानी र नाफाको हिसाब मिलाएर काम गर्न व्यवसायिक योजनाको कुराहरु सिकाउँदा उहाँहरुलाई काममा सहजता र राम्रो उपलब्धि हुने रहेछ” बानियाँले भनिन् ।
साना व्यवसाय भन्ने वित्तिकै धेरैजसोले चटपटे,पानीपुरीजस्ता व्यवसाय रोजेको भेटिएपछि आफूहरुले त्यो खाजालाई स्वास्थकर बनाउनको लागि पनि सिप सिकाउने गरेको बानियाँ बताउँछिन् । चटपटे, पानी पुरी जस्तो खाजामा हाइजेनिक बनाउनको लागि चुक अमिलोको सट्टामा गाउँघरमै पाइने इमिलीको अचार, फ्रेस कागती राख्ने, बन्दा, काँक्रो, चना, टमाटर, मुला, गाजार राखेर हाइजेनिक बनाउनको लागि आफूहरुले सुझाव दिने गरेको उनी बताउँछिन् । “अजिनो मोटा त खानै हुदैन, चाउचाउ पनि विस्तारै हटाउँदै जान प्रेरित गर्ने गरेका छौ, ति अखाद्य कुराहरु राखेर मात्रै स्वाद मिठो हुने हैन, हाइजेनिक खाजा पाउने भएपछि व्यापार उसै बढ्छ” उनले भनिन् ।
सिप सिकाएर आत्मानिर्भर बनाउने काममा हेडम्वा डेभलवमेन्टले प्रदेश युवा परिषदसँग समन्वय गर्दै आएको छ । यसै अन्तरगत २० जनालाई काठको ठेकी बनाउने तालिम र ४० जना थोरै लगानीमा सञ्चालन गर्न सकिने साना व्यवसाय प्रवद्धनको लागि सिप विकास तालिम प्रदान गरेको बानियाँले बताइन् । उनीहरु सबैजना सिपलाई जीउने आधारको रुपमा प्रयोग गरिरहेका छन् । आर्थिक रुपमा पछाडी परेकाहरुलाई व्यवसायिक सिप सिकाएर आत्मानिर्भर बनाउने युवा परिषदको समेत लक्ष्य रहको चौलागाईंले बताए ।
- सिम्रन क्षेत्री
हरितालीका तीज नेपालको एक विशेष पर्व हो र विशुद्ध रुपमा नेपाल र उत्तर भारतमा मनाइने महिलाहरुको चाड हो भनिएता पनि तीज भारतमा भन्दा नेपालमै बढि चल्दै आएको र मान्दै आएका छन् भन्न पनि सकिन्छ। यो पर्व नारीहरुले समृद्धि, दाम्पत्य जीवन र पतिको दिर्घायुको कामना गर्ने पर्व हो। यस पर्वले एउटा छुट्टै इतिहास बोकेको छ । नेपाली क्यालेण्डर अनुसार तीज पर्व भाद्र शु्क्ल पक्षको तेस्रो दिन हिन्दु महिलाहरुले भगवान शिवको पूजा अर्चना गरी व्रत बसी नाचगान गरी मनाउने गर्दछन् ।
जुन सामान्यतया अंगे्रजी क्यालेण्डर अनुसार सेप्टेम्वरको सुरु वा अगस्टको अन्त्यमा पर्दछ । मनसुनलाई स्वागत गर्न तीन दिन सम्म यस पर्व मनाउने गरीन्छ भन्ने पनि प्रचलन छ । गणेश चर्तुथी र ऋषि पन्चमी पनि तीजको अंगको रुपमा मानिन्छ । तीज शब्दको शाब्दिक अर्थ वर्षायाममा माटोबाट निस्कने रातो रङको किरा हो । सोहि किराबाट पर्वको नाम रहन गएको हो भन्ने किम्बदन्ति रहेको छ । त्यसै कारण रातो रङ सहित तीज मनाईने गरिन्छ भन्ने जनविश्वास पनि रहेको छ । अन्य चार्डपर्वहरु जस्तै यस तीज पर्वको पछाडी पनि विभिन्न पौराणिक मान्यता तथा सन्दर्भहरु जोडिएको पाइन्छ ।
शिव पुराण अनुसार, तीज पर्व हिमाल पुत्रि पार्वतीको प्रसङ्ग सँग जोडिएको छ । परापुर्वकालमा हिमालय पुत्रि पार्वतीले भगवान शिवलाई पतिदेवको रुपमा प्राप्त गर्न सकुँ भनि घोर तपस्यामा तल्लिन भइन् तर उनको यो तपस्या पुरा हुन सकेन । तपस्या सफल हुन नसकेपछि । जगतका पालनकर्ता भगवान विष्णुलाई आफ्नो तपस्यामा केहि कमिकमजोरी भएर होकि ! अथवा पूजा विधि नजानेर होकि ! कसरी तपस्या गर्नाले सफल भइन्छ भन्ने कुरा थाहा पाउनका लागि उनले भगवान विष्णुको प्राथना गरीन् । भगवान विष्णुलाई, शिवलाई प्राप्त गर्न के कस्तो व्रत, उपसना, पुजा विधिका सम्बन्धमा बताइदिनका लागि विन्ति चढाइन् ।
त्यसपछि भगवान विष्णुले पार्वतीलाई सम्पूर्ण पूजा विधि बारे जानकारी दिए । हरिले दिएको तालिका अनुसार गर्ने पूजा भएका कारण पनि यस पर्वलाई हरि तालिका तीज भनिएको हो भन्ने कथन रहेको छ । त्यस्तै, श्रीमद्भागवत महापुराणको प्रसङ्ग अनुसार भाद्र कृष्ण अष्टमीको दिन श्री कृष्णको जन्म भएको थियो । श्री कृष्णको जन्म भएको एघारौँ दिन नामाकरणको दिन गोकुलका गोपिनिहरुले बाजागाजा सहित नाचगान गरी खुशियाली साटासाट गरेर उत्सव मनाए । यसकारण पनि तीजमा महिलाहरु नाचगान गरी खुशियाली साटासाट गरेको सन्दर्भमा तीजमा महिलाहरुले नाचगान गर्ने पर्वको थालनी भएको प्रचलन पनि रहेको छ ।
त्यस्तै गरी, राजा हिमालयले आफ्नी छोरी पार्वतीको कन्यादान श्री विष्णु सँग गरीदिने वचन पार्वतीलाई मन नपरे पछि आफुले मन पराएको वर पाउन जङ्गलमा गएर शिवजीको तपस्या गर्न थालिन । पार्वतीले तपस्या गरेको एक सय वर्ष पुरा भइसक्दा पनि आफुले चाहेको फल नपाउँदा एक दिन उनले शिवलिङ्गको स्थापना गरिन पानी पनि नपिइकन निराहर व्रत बसिन् । यसरी पार्वतीको कठोर व्रतको कारण शिवजी प्रकट भई चिताएको कुरा पुगोस् भनि आर्शिवाद दिएपछि शिव पार्वतीको विवाह हुन पुग्यो । त्यो दिन भाद्र शुक्ल तृतीयाको दिन थियो । यसै तिथी देखी हिन्दु नारीहरुले यस दिनलाई उत्सवको रुपमा मनाउन थालेको पाइन्छ भन्ने कथन रहेको छ ।
यस पर्वमा विवाह गरेर पराइ घर गएका छोरीचेलीहरुलाई माईत ल्याइने प्रचलन रहेको छ । यस हरितालीका तीजमा महिलाहरुले पराइ घरको विभिन्न जिम्मेवारी तनावको साथसाथै दुःख र पिडालाई बिर्सने र एक आपसमा दुःख सुःख साटासाट गर्ने, मिठा मिठा परीकारहरु खाने तथा नाचगान गर्ने गरिन्छ । पुराना भाका र शैलीका गीतहरु गाउने ति गीतका भाकाहरुको माध्यमबाटै मनको वह पोख्ने तथा समाजमा घटेका घटनाहरुलाई गीतको माध्यमबाट प्रकट गर्ने गरीन्छ । महिलाहरु स्वतन्त्र भएर रमाउन पाउने अवसरको रुपमा पनि यस पर्वलाई लिइन्छ । शिव पार्वतीको पूजा अर्चना गर्ने, श्रिङ्गार गर्ने, दर खाने जस्ता कृयाकलापहरु यस पर्वमा समावेश छन् । अनदिको लट्ट, तिलको छोप हालिएको करेलाको अचारलाइ यस पर्वको विषेश परीकारको रुपमा लिइन्छ ।
धार्मिक महत्व अनुसार, हरितालिका तीज भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइन्छ । द्वितिया तिथिका राति दर खाइ्रन्छ । तीजका दिन अर्थात तृतीयाको विहान जलाशयमा गई स्नान गरी शुद्ध भई पानी पनि नपिइ निराहर भएर व्रत बस्ने प्रचलन रहेको छ । महिलाहरु शिव मन्दिर तथा ठूलो चौरमा भेला भई नाचगान गर्ने गर्दछन् । साँझमा शिवको पूजा गरी कन्यालाई टिका लगाई फलाहर गर्दछन् । भोलिपल्ट चौथीका दिन गणेश चतु्र्थी गरी व्रतको पालना गरेर खाना खाइन्छ ।
तीजको तेस्रो दिन पञ्चमिका दिन व्रतालु महिलाहरुले ३६५ वटा दत्तुनले दाँत माजेर माटोलेपन गरी स्नान गर्छन् । वैज्ञानिक खोज अनु्सार पनि दत्तुनलाई औषधिको रुपमा प्रयोग गरीन्छ । यस कारण पनि परापुर्वकाल देखि दत्तुनलाई हाम्रो जीवनमा समावेश गरेको पाइन्छ । परम्पारिक महत्व हिमालय पुत्रि पार्वतीबाट सुरु भएको तीजको परम्परा निकै पुरानो छ । हरितालीका तीजको व्रत सकिए पछि मनाइने पञ्चमीको परम्परागत महत्व भने फरक रहेको छ ।
चाहे विवाहित हुन् या अविवाहित हुन् सम्पुर्ण हिन्दु नारीले यो दिन आफ्ना लागी मनाउछन् । यो दिनलाई महिलाको रजस्वलासँग जोडेर हेर्ने परम्परा रहेको छ । युवतीहरु प्रथम रजस्वला पछि मात्र पञ्चमि पूजामा साविक ह्ुन्छन् भने विवाहित तथा प्रौढ एवम् महिलाहरु र रजस्वलाका वखत छुन नहुने चिज वा देविदेवतालाई भुलवस छोइएको भएपनि दत्तुन टोकेपछि सम्पूर्ण पाप पखालिने कुरामा विश्वास गर्छन । पञ्चमीको दिन ऋषिमुनी वशिष्ठ, कश्यप, विश्वामित्र, जमदग्नि, अत्रि गौतम र भारद्वाज ऋषिको पूजा गरी हलोले नजोतेको अन्नको भात र एक सुइरो भएर उम्रने कर्कलोको तरकारी तथा एकदलिए अन्न मात्र खाइन्छ । यस दिन श्रीमानले पकाएको भोजन खाए आपसी आत्मियता तथा सद्भाव बढ्ने विश्वास रहेको छ । तीज पर्वको परम्परागत महत्व सम्बन्धसँग जोडिएर आएको छ । सम्बन्ध सुधार गर्ने, यसलाई अझ प्रगाढ बनाउने तथा आपसमा भएका मनमुटावलाई प्रेममा बदल्ने पर्वको रुपमा मानिन्छ । अहिले पनि यसको आस्था र महत्व उत्तिकै रहेको छ ।
यस पर्वको सामाजिक महत्व पनि रहेको छ । नेपाल कृषिप्रधान मुलुक भएका कारण बालीनाली रोपीसकेपछि तीज फुर्सदको समयमा मनाईने पर्व हो । यस पर्वलाई आपसी प्रेम वढाउने पर्वको रुपमा पनि लिइन्छ । यो धार्मिक तथा र्सास्कृतिक महत्व वोकेको तीज पर्वले घर भित्र चुलोमा मात्रै रुमल्लीने महिलाहरुलाई बाहिर निस्कन प्रेरित गर्ने र आफ्नो दुःख सुःख अरु समक्ष पोख्न पाउने भएकाले पनि यस पर्वलाई नेपाली हिन्दु नारीहरुले धुमधामका साथ मनाउने गर्दछन् ।
यस पर्वले महिलाहरुको दुःख, वेदनाको पोकाहरुलाई फुकाउने वातावरण सिर्जना गरीदिन्छ । वालिनाली लगाईसकेपछि फुर्सदको समयमा बाबु दाजुभाई गएर छोरी चेलीलाई भेट्ने, माईती लिएर फर्कने चलन छ । जसलेगर्दा माईती र चेलीको आपसी संम्बन्धलाइ अझै बलियो बनाउन यस पर्वले ठूलो भुमिका खेल्दछ । विवाह भएर टाढा पुगेका दिदीवहिनीबिच भेट गराएर दुःख सुःख साटासाट अवसर पनि यस पर्वले जुराइदिन्छ ।
त्यस्तै, तीजमा प्रयोग हुने गहना र पहिरनको पनि आफ्नै महत्व रहेको छ । तीजका दिन महिलाले लगाउने रातो सारी सुःख समृद्धि एवम् साहसको प्रतिक मानिन्छ भने रातो रङले महिलालाई एक किसिमको शक्ति प्रदान गर्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ । पोतेले शान्ति र आनन्द प्राप्त गर्छ भने रातो टिका सौभाग्यको प्रतिक हो भन्ने जनविश्वास रहेको छ ।
तर, आजभोली समय बित्दै जाँदा यि पवित्र पर्वहरु आधुनिकिकरणको नाउमा होटलमा भेला भएर एक महिना देखी पार्टी आयोजना गरी मदिरा सेवन गर्ने, नाचगान गर्ने एउटा नराम्रो विकृती भित्रिएको छ । त्यस्तैगरी आजभोली उत्श्रीङ्खल गीत गाउने तथा श्रीङ्गारको नाममा गरगहना प्रदर्शन गर्ने र नाचगानको नाममा अङ्ग प्रदर्शन गर्ने जस्ता भड्िकलो शैली अपनाएर दर खाने जस्ता विकृितले हाम्रो संस्कार र संस्कृतिका मुल्य मान्यतालाई घटाउदै गएको साथै लज्जित बनाउदै लगेको छ ।
साथै सामाजलाई दुषित बनाउँदै गएको हुनाले यस्ता नराम्रा विकृतिलाई हटाई हाम्रो रितिरिवाज, चाडपर्व, संस्कार संस्कृती सभ्यतालाई स्वच्छ बनाउन नितान्त आवश्यक छ । यधपि, अहिले हिन्दु महिलाहरुले मान्ने तीज अन्य समुदाय तथा अन्य जातीले पनि मनाउन थालेका छन् । यो हाम्रो लागि राम्रो पक्ष हो तर हिजोआज तिज केहि भड्किलो हँुदै गएको छ । तीजको रमझममा पनि आजभोली पश्चिमेली शैली भित्रीन पुगेको कारण तिज केहि उत्ताउलो हुनथालेको छ ।
यसलाई हामिले वेलैमा सुधार गर्नुपर्दछ र हाम्रो संस्कृतिलाई जोगाउन हामी सबैले आफ्नो – आफ्नो तर्फवाट हामीले सकेको सक्दो पहल गर्नुपर्छ । धार्मिक सांस्कृतिक, सामाजिक, वैज्ञानिक महत्व भएका यि चाडपर्वको रहस्य बुझेर सबैले सत्य तथा समानुचित ढङ्गले यिनको पालना गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो किनकी हाम्रा मूल्यमान्यता, संस्कार र संकृतिले हाम्रो देशलाई चिनाउँछ र हामीलाई चिनाउँछ ।
मकवानपुर । बिहीबारबाट नेपाली महिलाहरुकाे महान पर्व हरितालिका तीज पर्व सुरु भएकाे छ । तीज आज हिन्दु महिलाहरुले दर खाएर मनाउँदैछन् । माइतीले चेलबेटीलाई बोलाई दर खुवाउने परम्परा छ ।
विभिन्न मीठा परिकारका साथ दर खाइँदैछ । दर खाने दिनकाे भाेली पल्ट बस्ने तीजकाे व्रतका दुःख भुलाउन दिदी बहिनीलाई दर खुवाउने गरिन्छ । दर खाने दिनदेखि हरितालिका तीज सुरु हुन्छ । टाढाका चेलीबेटी यस दिन माइतीघर वा आफन्तकहाँ खिर, गुँद, हलुवा, ढकनी, घिउ, दही, दूध, मिठाइ, फलफूललगायतका मिठा परिकारलाई दरको रुपमा खाने गर्दछन् । दरका रुपमा विशेषगरी दुधबाट बनेका शुद्ध परिकार खाइन्छ ।
दर खाएको भोलिपल्ट निराहार ब्रत बस्ने भएकाले त्यसको आडका लागि अघिल्लो साँझ पौष्टिक भएको खानेकुरा खाने चलन रहेको छ । हरितालिका तीजका बेला पानीसमेत नखाई ब्रत बस्ने र धेरै नाचगान गरिने हुनाले शक्ति आवश्यक हुन्छ । दरखाने समय र स्थान भने ठाउँ अनुसार फरक फरक रहेको छ । कतै साँझमा अन्य चीज नखाई दर खाने प्रचलन छ भने कतिपय स्थानमा पहिला खाना खाएर मध्य रातमा दर खाने गरिन्छ । पहिला पहिला तीजकाे अवसरमा दर खाने दिनमा मात्रै दर खाने परम्परा रहेकोमा आजभोलि एक महिना अघिदेखि नै दर खाने गरेकाे पाइन्छ ।
आज दर खाएपछि औपचारिक रुपमा सुरु हुने तीज पर्व ऋषि पञ्चमीसम्म मनाइन्छ । तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत, चौँथीका दिन, गणेशको पूजा र पञ्चमीका दिन स्नान गरी अरुन्धती सहित सप्तऋषिको पूजा गरी तीज समापन हुनेछ ।
आधुनिक समाजमा तीजको महत्वलाई जुन रूपले व्याख्या गरिए पनि यो एक पौराणिक कालदेखि चलिआएको परम्परा हो । तीजमा महिलाहरूलाई मीठा मीठा भोजनका परिकारहरू खुवाइन्छ, नयाँ लुगा कपडा दिइन्छ । तीजमा विवाहित महिलाहरू आफ्नो श्रीमान्को दीर्घायुको कामना गर्दै व्रत बसी नाचगान र मनोरञ्जन गर्छन् भने अविवाहित महिलाहरु सुयोग्य वरको आशा राखी व्रत बस्छन् । तीजको व्रत अन्य व्रत भन्दा फरक ढंगले लिइने गरेको पाइन्छ ।
पछिल्लो समय दर खाने परम्परागत शैलीमा परिवर्तन आउन थालेको छ । तीजको अघिल्लो दिन खाइने दर अहिले काम गर्ने ठाउँ, साथी, नातागोता वा सङ्घसंस्था सबै ठाउँमा सम्मानपूर्वक दर खुवाइने गरिएको छ । दर तीजको व्रत बस्ने पहिलो दिन खाने भएपछि पछिल्लो समय महिना दिन अघि देखि नै खान थालिएको देखिन्छ ।
दर खाँदा बढी चिल्लो, पिरो र मसलायुक्त खाना खानु हुँदैन । अघिल्लो दिन मसलायुक्त र चिल्लो खाने तर भोलिपल्ट केही नखाँदा पेटको समस्या देखिनुका साथै शरीरमा ग्लुकोजको मात्रा कम भएर बिरामी हुने खतरा रहन्छ । दर व्रतको एक दिनअघि खाइने भएकाले त्यो खानेकुरा भोलिपल्ट व्रत बस्न सजिलो हुने खालको हुनुपर्छ । पाचन प्रक्रियामा असर नगर्ने हुनुपर्छ । त्यसैले दरमा क्यालोरी, चिल्लो र मसला कम भएको खानेकुरा समावेश गर्नुपर्छ । साथै फाइबर र प्रोटिनयुक्त खानेकुरा जस्तो तरकारी, फलफूल, सम्पूर्ण अन्न हुनुपर्छ ।
पछिल्लो समय महिलामा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, थाइराइड लगायत समस्या पनि देखिएकाले तीजको दरका नाममा जथाभाबी रूपमा अत्यधिक खानेकुरा खानु हुँदैन । दर खानु भन्दा पहिला आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाबारे सचेत हुनुपर्छ । यस्तै बढी क्यालोरी खाएको खानेकुरा खाँदा वजन बढ्ने समस्या हुन्छ । पोषणका लागि दरमा दुग्ध खाद्य पदार्थ खानु राम्रो मानिन्छ । दूध, दही, मखन, घिउ जस्ता खानेकुराले शरीरलाई लामो समय शक्ति दिने भएकाले यसबाट बनेका खानेकुरा सन्तुलित रूपमा खानुपर्छ । यसका साथै फलफूल तथा अन्नबाट बनेका परिकार खानुपर्छ । मधुमेह, रक्तचाप, ग्यास्ट्रिकका समस्या भएका बिरामीले दर खाँदा खानाको सन्तुलनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
दरको नाममा मादक पदार्थ सेवन गर्नु स्वास्थ्यको लागि हानिकारक हो । दर कार्यक्रममा मदिराजस्ता हानिकारक कुरा प्रयोगलाई निरुत्साहित गरिनुपर्छ । यस्तै मौसम वर्षातको भएकाले यो मौसममा बजारका खानेकुरा तथा सागसब्जी अस्वस्थ पनि हुन सक्छ । राम्रोसँग पखालिएको र पकाइएको खानेकुरा मात्र खानुपर्छ । घरमै बनाइएको ताजा र पोषिलो खाना खानुपर्छ । बासी, सडेका, ढुसी परेका खानेकुराबाट टाढा रहनुपर्छ । दरका लागि बनाइएको खानेकुरा नसिद्धिएर पछिका लागि राखेर खाँदा स्वास्थ्य समस्या हुन सक्ने भएकोले ताजा र स्वच्छ खानेकुरा मात्र खानुपर्छ । रमझम गरी रमाइलो गर्ने तीजमा बिरामी परेर हुने बिजोगबाट बच्न खानेकुराको स्वच्छतामा ध्यान दिनैपर्छ ।
नियमित औषधी प्रयोग गर्ने महिलाको लागि तीजको निराहार व्रत उपयुक्त हुँदैन । पानी पनि नखाई व्रत बस्दा उनीहरूको ज्यान पनि जान सक्छ । यदि व्रत बस्नै पर्ने अवस्था भए पानी तथा फलफूल धेरै खानुपर्छ र औषधी त छुटाउनै हुँदैन । शरीर कमजोर हुनेहरूले व्रत बस्दा शरीर झन् कमजोर हुनसक्छ । त्यसैले बिरामी भएका महिलाहरूले व्रत नबस्दा ठिक हुन्छ । यस्तै गर्भवती, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, श्वासप्रश्वास तथा फोक्सोको समस्या भएका वा अन्य कुनै दीर्घरोग लागेका महिलाले व्रत बस्नु हुँदैन ।
मकवानपुर । मकवानपुरकाे हेटौंडामा जागरुक महिला सम्मानबाट खेलकर्मी र डकर्मी महिला सम्मानित भएका छन् । हेटौंडाबाट संचालन हुँदै आएकाे सामुदायिक रेडियो, रेडियो मकवानपुरले बुधबार हेटौंडा ५ की खेलकर्मी सरेशा ढुङ्गाना र हेटौंडा १९ बस्तीपुरकी डकर्मी गौरिमाया सिन्तानलाई सामुदायिक सम्मानले सम्मानित गरिएकाे हाे ।
रेडियोले आयोजना गरेको जागरुक महिला सम्मान तथा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रममा ढुङ्गाना र सिन्तानलाई जनही १०/१० हजारसहित सम्मानित गरिएकाे हो । ढुङ्गाना तीन दशकदेखि तेक्वान्दो खेलसँग आबद्ध रहेकी छिन् भने सिन्तान १२ वर्षदेखि डकर्मी पेशामा रहेकी छिन् । ढुङ्गाना मकवानपुरबाट तेक्वान्दो खेलको पहिलो महिला मेडलिष्ट हुन् । सिन्तान भने आर्थिक अवस्था कमजोर भएपछि घर बनाउने काममा लागेर महिला मिस्त्रीका रुपमा परिचित रहेकी छिन् ।
बागमती प्रदेशका आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्री कुन्दनराज काफ्ले, प्रदेशसभा सदस्य लक्ष्मीदेवी श्रेष्ठ र रेडियोका अध्यक्ष आनन्दराम पराजुलीले नगद, प्रमाणपत्र र दोसल्ला प्रदान गरेका हुन् । कार्यक्रममा कलाकारहरुले प्रत्यक्ष दोहोरी प्रस्तुत गरेका थिए । यस्तै कार्यक्रममा उत्कृष्ट नृत्य प्रस्तुत गर्ने १० जना सहभागीहरुलाई रेडियोले पुरस्कृत समेत गरेको छ ।
विगत १४ वर्षदेखि प्रत्येक वर्ष सामाजिक क्षेत्रमा उल्लेख्य काम गर्ने महिलाहरुलाई सम्मानित गर्दै आइरहेको रेडियोले हालसम्म २८ जनालाई सम्मानित गरिसकेको रेडियोका स्टेसन म्यानेजर गणेशदर्पण अधिकारीले जानकारी दिए । कार्यक्रममा रेडियोका सन्चालक समितिका अध्यक्ष आनन्दराम पराजुलीले समाजमा उत्कृष्ट कार्य गर्ने व्यक्तिहरुकाे कामको सम्मान गर्दै उनीहरुको हौसला बढाउनु सामुदायिक सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी भएको बताए ।
कार्यक्रममा प्रदेशसभा सदस्य लक्ष्मी श्रेष्ठ, जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरका प्रमुख ललितबहादुर घलान, कांग्रेस मकवानपुरका उपसभापति आनन्द कठायत, हेटौंडा ११ नम्बर वडा सदस्य जुना दाहाल, नेपाल पत्रकार महासंघ मकवानपुरका कार्यबाहक अध्यक्ष ध्रुव अधिकारी, मकवानपुर उद्योग वाणिज्य संघका उपाध्यक्ष प्रमोदसिंह रानाभाट, जिल्ला बहुउद्देश्यीय सहकारी संघका अध्यक्ष रामहरि न्यौपाने, दिव्यतारा बहुउद्देश्यीय सहकारीका अध्यक्ष डा.गणेश बल लामा लगायतले संस्कृतिको जगेर्ना गर्दै तीजलाई सभ्य तरिकाले मनाउनुपर्ने धारणा व्यक्त गरे ।