चित्लाङलाई नजिकबाट नियाल्दा
Tags: No Comments
मकवानपुर । घुमफिर गर्न हरेक मानिसले चाहन्छन् । आफ्नो अनुकुलता हेरेर लामाे तथा छोटो यात्रामा समय समयमा कुनै रमणीय, पर्यटकीय, ऐतिहासिक लगायतका स्थलहरुकाे भ्रमण गर्नु सिकाई तथा रिफ्रेसमेण्टकाे लागि समेत उपयोगी हुन्छ ।
गत हप्ता चित्लाङकाे एक रातकाे बसाई सहितकाे भ्रमणमा जाने समय जुरेकाे थियो । यद्यपी चित्लाङ हुँदै सवारी साधनमा ओहाेरदोहोर कयौं पटक गरिएकै थियाे । बास बस्ने हिसाबले पहिलो पटक गएकाे हुँ ।
बागमती प्रदेशकाे राजधानी रहेकाे हेटौंडा मकवानपुर जिल्लाकाे सदरमुकाम हाे । मकवानपुरका १० स्थानीय तह मध्ये थाहा नगरपालिका पर्यटनकाे प्रसस्त सम्भावना बाेकेकाे स्थान हाे । जहाँ रहेकाे १२ वडा मध्ये हरेक वडामा घुम्नै पर्ने स्थानहरु छन् । त्यस मध्येकाे एक स्थान चित्लाङ थाहाकाे ९ नम्बर वडामा रहेकाे छ ।
त्रिभुवन राजपथकाे भैसें चुनिया लामिडाँडा सिमभन्ज्याङ्ग दामन पालुङ कुन्छाल बज्रबाराही हुँदै मार्खुलाई दाहिने पारेर चित्लाङ सम्मकाे यात्रा गरिएकाे हाे । चन्द्रागिरीकाे फेदमा रहेकाे चित्लाङकाे बसाई पश्चात भालेश्वर मन्दिर गयौं ४५ मिनेट पैदल यात्रा समेत गर्दै ।
त्रिभुवन राजपथ सञ्चालनमा आउनुअघि चित्लाङ काठमाडौं उपत्यकाको प्रवेशद्वार थियो । तराई झर्ने हुन् वा राजधानी प्रवेश गर्ने, यही नाका भएर ओहोरदोहोर गर्थे । राजधानी प्रवेश गर्ने अधिकांश बटुवाकाे बास हुन्थ्यो चित्लाङमा चित्लाङ काठमाडौं नजिककाे ऐतिहासिक तथा पुरानो गाउँ हाे । मकवानपुरको ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र चित्लाङ प्राचिन गाउँ हाे भने यहाँ रहेकाे “गुर्जुधारा” ले अझ महत्व बाेकेकाे छ । चित्लाङमा गुर्जुधारा मात्रै हैन थुप्रै पौराणिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदा छन् जसले यहाँ थुप्रै आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गरिरहेका छन्।
भारत तथा नेपालका विभिन्न क्षेत्रबाट काठमाडौं प्रवेश गर्ने एक मात्र नाका चित्लाङ भएकोले यही मार्ग भएर आउजाउ गर्नु नेपाली र विदेशीको एकमात्र विकल्प रहेकाे बताइन्छ । लिच्छवीकालीन राजा अंशुवर्माले सातौँ शताब्दीमा चित्लाङ शहर बसालेको इतिहासकार बताउँछन् । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले काठमाडौं प्रवेश गर्ने यही मार्ग हुँदै कयौँ पटक आवतजावत गर्ने गरेकाे स्वछन्द्र भैरव माध्यमिक विद्यालयका पूर्वप्रधानाध्यापक तथा होमस्टे संचालक बुद्धरत्न मानन्धर बताउँछन् ।
देवकाेटा गुर्जुधार नजिकै रहेकाे धर्मशाला बास बस्ने तथा धारामा नुवाउने गरेकाे हजुरबुबाहरुले सुनाउने गरेकाे मानन्धर बताउँछन् । मानन्धरका अनुसार महाकवि देवकोटा गुर्जुधारा नजिकै धर्मशालामा बास बसेका थिए । बास बस्ने क्रममा उनले पशुपति दर्शनका लागि भारतदेखि आएका तीर्थयात्रु पहाडी बाटोमा हिँड्न नसकेर भरियामार्फत बोकिएर हिँडेको, उनीहरुसँग अशक्त, अपाङ्ग तथा माग्नेले भिखको लागि हारगुहार गरेको तर उनीहरुले बेवास्ता गरेको देखे। हेर्दा निकै नै धनाढ्य देखिने ती यात्रीहरुले धर्मशाला वरिपरि बसेका भिखारीकाे याचनालाई बेवास्ता गरेकोप्रति भावुक भएर ‘यात्री’ कविता लेखेको अग्रजहरुबाट सुन्ने गरेकाे बताउँछन् ।
यसै प्रसिद्धिको नाताले १५ वर्षअघी होमस्टे संचालन गरेकाे मानन्धर बताउँछन् । ऐतिहासिक व्यापारिक बाटोमा रहेको गुर्जुधारा चन्द्रागिरि पर्वतको फेदीमा अवस्थित छ भने ‘गुर्जुधारा होमस्टे’ धाराकै समिपमा छ। चन्द्रगिरिबाट एक घण्टाको पैदल दूरीमा पर्ने चित्लाङ प्राचीन बस्तीको झल्को दिने घरले मनमोहक देखिन्छ। सम्राट अशोकको प्रतिबद्धताअनुसार उनकी छोरी चारुमतीले बनाएको अशोक चैत्य अर्थात चारुमती बिहार यहाँको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यअन्तर्गत पर्दछ। तीनवटा गजुर भएको ढुङ्गैैढुङ्गाले बनेको पौराणिक शिव मन्दिर पनि यहाँको अर्को आकर्षक गन्तव्य रहेकाे मानन्धरकाे भनाई रहेकाे छ ।
मानन्धरका अनुसार चित्लाङको प्राचीन नाम चित्रापुर हो। उसबेला थानकोटको नाम शोणितपुर थियो। त्यहाँका राजा बाणासुरको पुत्री राजकुमारी उषामैयाको सहेली ‘चित्रा’ ले यहाँको प्राकृतिक सुन्दरतालाइ मन पराएर दैनिक आउने गरेकीले यो ठाउँको नाम चित्रापुर रहन गयो। पछि भारतका सम्राट अशोकपुत्री चारुमती स्वयम्भूको दर्शनार्थ आउँदा चित्रापुरको बाटो हुँदै स्वयम्भूको दर्शन गरिन् र काष्ठमण्डपको उत्तरको विशाल मैदानबीचमा एउटा बौद्ध बिहार बनाइन् जसको नाम क्रमशः चाबहीर चाबहिल र चाबेल रहन गयो।
यो घटनाक्रम २२ सय वर्ष अघिको थियो र सोही बखत चारुमतीको सहयोगमा यता चित्रापुरमा पनि एउटा ‘चैत्य’ निर्माण भयो जसलाई अशोक चैत्य भनिन थालियो। चारैतिरका मान्छेहरुले चैत्य दर्शन गर्न आउन थाले । नेवारहरुले चैत्य आउँदा प्रयोग गरेको यहाँको बाटोलाई चैत्य लँ भन्न थाले। लँ को अर्थ बाटो हो। चैत्यलँ भनिँदै जाँदा यो चित्रापुर भन्ने ठाउँको नाम नै चैत्यलँ बाट चैत्यलङ चेतलङ हुँदै चित्लाङ हुन गएको बताइन्छ। यस ठाउँको नाम चित्लाङ नामकरण भएको करिब दुई हजार दुई सय वर्ष जति भएको मानन्धर बताउँछन्।

सत्तल
समुन्द्री सतहबाट दुई ५०० मिटरको उचाइमा रहेको चन्द्रागिरि पर्वतको दक्षिणीपट्टिको भाग चित्लाङमा पर्छ। ऐतिहासिक भालेश्वर महादेवको प्राचीन मन्दिर चित्लाङतिर पर्छ तर हाल नयाँ विशाल मन्दिर बनेपछि पुरानो मन्दिरको भने बेवास्ता भएको पाइन्छ। चित्लाङको मुख्यबस्ती समुन्द्री सतहबाट एक हजार ७५० मिटरको उचाइमा पर्दछ।
दक्षिणमा देशकै ठूलो मानव निर्मित ताल इन्द्रसरोवर, पूर्वमा दामन, पालुङ र उत्तरमा काठमाडौंसँग जोडिएको यस क्षेत्र सुन्दरताले भरिपूर्ण छ। देशकै सबैभन्दा ठूलो चरनक्षेत्र भएको पहाडी चउर चित्लाङमै पर्दछ।
यहाँ सरकारले विगतमा सञ्चालन गरेको भेडा फार्म र प्रदेश सरकारले बाख्रा विकास फार्मको रुपमा सञ्चालन गरिरहेको छ। बाख्राको दूध र त्यसबाट बनेको ‘चिज’ का लागि पनि चित्लाङ प्रसिद्ध छ । विगतमा मुलाको लागि प्रसिद्ध चित्लाङ खुर्सानीका लागि पनि उत्तिकै परिचित छ।
चित्लाङमा हाेमस्टे ४ वटाबाट सुरु गरिएकाेमा अहिले ३० वटा पुगेकाे मानन्धर बताउँछन् । यसका अलावा आधा दर्जन सुविधा सम्पन्न रिसोर्ट सञ्चालनमा रहेका छन् । विशेष गरी शुक्रबार र शनिबार चित्लाङसँगै मार्खु कुलेखानी भ्रमणकाे लागि काठमाडौं लगायतका स्थानबाट आन्तरिक पर्यटक आउने गरेका छन् । विदाकाे दिन भीडभाड हुने गरेकाे छ ।
दैनिक मोटरसाइकल वा गाडीमा घुम्न आउने र फर्कनेको सङ्ख्या सयौँ छ। केही विदेशी तथा अधिकांश नेपाली पर्यटकले भरिभराउ रहने चित्लाङमा एकरात बस्नेगरी जानेको सङ्ख्या बढी हुने होटल व्यवसायी बताउँछन्। शुक्रबार यहाँका अधिकांश होमस्टे र रिसोर्ट भरिभराउ हुन्छन्।
यहाँको अर्को आकर्षण हो, जैतुन खेती। जैतुन स्वास्थ्यवद्र्धक तेलका लागि विश्व प्रसिद्ध छ। अत्यन्तै महङ्गाे मूल्यमा बिक्री हुने तेल उत्पादन हुने जैतुन वातावरणमा सबैभन्दा अक्सिजन फाल्ने वनस्पती मध्ये पर्दछ। चित्लाङमा विदेशको मरुभूमिमा मात्र देख्न पाइने क्वाड बाइक भनिने चारपाङ्ग्रे मोटरसाइकलको मज्जा पनि लिन सकिन्छ। यहाँ आउने पर्यटकले भरपुर आनन्द लिएको पाइन्छ।

सातधारा
काडमाडौंकाे बानेश्वरबाट एक दिनका लागि यहाँ आएकी लक्ष्मी पाण्डेले चित्लाङले लोभ्याएको बताउँछिन्। ग्रामीण स्वच्छ वातावरण, पौराणिक चिजबिज, बगान ऐतिहासिक लगायतका स्थलले उनलाई आनन्दित बनाएकाे बताइन् । यो पटक साथीसँग समूहमा आएकाे छु । अब परिवारसहितकाे प्याकेज बनाएर फेरी आउने काेशिस गर्ने उनले सुनाइन् ।
हेटौंडाको भुटनदेवी माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक मुकुन्द न्यौपाने चित्लाङ साह्रै मन पर्ने स्थान मध्येमा पर्ने बताउँछन् । शिक्षक कर्मचारी तथा जनप्रतिनिधि समेतकाे समूहमा आएका उनलाई जैविक खेती, ऐतिहासिक सातधारा, गुर्जुधारा, दरबार, पौराणिक स्थलले भ्रमणले आनन्दित बनाएको बताउँछन्।
चित्लाङको विकास र पर्यटकीय प्रवद्र्धनमा स्थानीय तथा प्रदेश सरकार लागि परेको थाहानगरका प्रमुख विष्ण् बहादुर विष्ट बताउँछन्। हामीलेसङ्घीय सरकार प्रदेश सरकारसँग समन्वय गरेर चित्लाङको विकासका लागि थुप्रै योजना बनाएका छौँ, कतिपय काम भइरहेका छन् कतिपय हुँदैछन्”, उनले भने।
चित्लाङको ऐतिहासिक सन्दर्भ
१० हजार जनसंख्या भएको चित्लाङको उत्तरतर्फ चन्द्रागिरी डाँडा र दक्षिणतिर महाभारत रेञ्ज छ । यो प्राचीन गाउँमा नेवार, बाहुन क्षेत्री र तामाङ जातीका मानिस बस्छन् । लिच्छवीकालदेखि नै काठमाडौंबाट तराईतर्फ लाग्ने यात्रुहरु चन्द्रागिरी डाँडो उक्लिएर चित्लाङ हुँदै जाने गर्थे । चित्लाङका बारेमा रोचक र ऐतिहासिक सन्दर्भ छन् । चित्लाङ राजा अंशु बर्माले गोठालाहरुलाई उपहारमा दिएको गाउँ हो ।
त्यति मात्र हैन, द्वापर युगमा सप्तऋषिहरुले नुहाउने सप्तश्री धारा पनि चित्लाङको सम्पदा हो । वि.सं ३ सय १६ मा सम्राट अशोकद्वारा निर्मित अशोक चैत्य पर्यटकको अर्को आकर्षण हो । त्यहाँको भालेबास डाँडोलाई भगवान शिव मानेर पुज्ने गरिन्छ । त्यो डाँडोमा हरेक फागू पूर्णिमामा मेला लाग्छ ।
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले चित्लाङमै बसेर आफ्नो चर्चित ‘यात्री’ कविता लेखेका रहेछन् । लामो यात्राबाट थाकेर चित्लाङमा सुस्ताउँदा महाकविले पशुपतिनाथ दर्शनका लागि आएका भारतीय तिर्थ यात्रीलाई देखेछन् । अनि उनले चित्लाङमै बसेर ‘कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री’ भनेर लेखेका रहेछन् । चित्लाङका बासिन्दा यस्ता कथाहरु बडा रोचक पाराले सुनाउने गर्छन् ।
तपाईंसँग फुर्सदिलो समय कम छ, त्यसैले घुम्नका लागि छोटो दूरीको मनोरम पर्यटकीय स्थल खोज्दै हुनुहुन्छ भने चित्लाङ तपाईंका लागि उपयुक्त गन्तव्य हुन सक्छ । शुक्रबार र शनिवारको फुर्सदलाई सदुपयोग गर्दै हरियाली प्राकृतिक दृश्यावलोकन गर्नका लागि चित्लाङ निकै उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य हो । एउटा ऐतिहासिक गाउँ जुन गाउँलाई तपाईं रमाएर हेर्न मात्र होइन, चाख दिएर पढ्न पनि सक्नुहुन्छ ।
चित्लाङको उत्तरतर्फ चन्द्रागिरी डाँडा र दक्षिणतिर महाभारत रेञ्ज छ । मकवानपुर जिल्लाको थाहा नगरपालिका–९ मा पर्ने चित्लाङ एउटा ऐतिहासिक गाउँ हो । नेपालका धेरै शासन र शासकहरूको साक्षी हो चित्लाङ । मल्लकाल र राणाकालपछि लगभग २०१२ सालसम्म निकै भीडभाड रहने ठाउँ हो यो । त्यसैले त चित्लाङलाई लिच्छविकालदेखिको प्रमाण मानिन्छ । लिच्छवीकालदेखि नै काठमाडौंबाट तराईतर्फ लाग्ने मानिसहरू चन्द्रागिरी डाँडो पार भएर चित्लाङ हुँदै जाने गर्थे ।
चित्लाङका बारेमा रोचक र ऐतिहासिक सन्दर्भ छन् । चित्लाङ राजा अंशु वर्माले गोठालाहरूलाई उपहारमा दिएको गाउँ हो । त्यति मात्र हैन, द्वापरयुगमा सप्तऋषिहरूले नुहाउने सप्तश्री धारा पनि चित्लाङको सम्पदा रहेको इतिहासविद् बताउँछन् । मकवानपुरको ऐतिहासिक स्थानको रूपमा रहेको चित्लाङ प्राचीन सम्पदाले मात्र होइन, कला संस्कृतिले पनि धनी छ ।
वि.सं ३ सय १६ मा सम्राट अशोकले बनाएको ‘अशोक चैत्य’ पर्यटकको अर्को आकर्षण हो । अशोक चैत्य र किराँत राजाहरूले बनाएका मन्दिर र शिलालेखका कारण इतिहासका विषयमा अध्ययन गर्न आउने पर्यटकको संख्यासमेत बढिरहेको छ । चित्लाङको भालेवास डाँडोलाई भगवान शिव मानेर पुज्ने गरिन्छ ।
राजा अंशु वर्माले गोठालाहरूलाई उपहारका रूपमा दिएको भनिएको यो सानो गाउँ अहिले स्वर्गको टुक्राजस्तो सुन्दर बनेको छ । तीनतिर सल्ला, कटुस र विविध वनस्पतीले भरिएका हरियाली पहाडले जो कसैको पनि चित्त हर्छ । मैदानी फाँटमा हरिया मकै तरकारले लहलह फाँट घाँसे मैदान र नासपातीका बोट छन् ।

ऐतिहासिक पदमार्ग
विक्रम संवत् १९५५ मा त्रिभुवन राजमार्ग बन्नु भन्दा अगाडि यही बाटो हुँदै तराई र काठमाडौँको यात्रा हुने गर्दथ्यो । यो ठाउँ पहिलेपहिलेका यात्रीहरूले भारतसम्म जान र भारतीय तीर्थ यात्रीहरूको पशुपतिनाथ आउनका लागि प्रयोग गरिने बाटो हो ।’ स्थानीयहरू पनि यही बाटो हुँदै भिमफेदी देखि फर्पिङ कुलेखानी पुग्ने गरेको र थानकोट हुँदै काठमाडौँ छिर्ने गरेकाे मानन्धरले बताए ।
पुरातात्त्विक महत्त्व
चित्लाङमा कुनै समय धेरै नै पाटी पौवाहरू हुने गरेको र ती पाटी पौवाहरू यात्रीहरूका लागि बन्ने गरेको जनविश्वास रहेको छ । यस्ता पार्टी पौवाहरूमा हामीले काष्ठकलाको निकै नै महत्त्वपूर्ण सिर्जनाहरू देख्न सक्दछौँ । यहाँका स्थानीयहरू भन्ने गर्छन्, खासै प्रमाण नभेटिए तापनि यहाँका पाटी पौवाहरू १७औँ देखि १८औँ शताब्दीसम्म बनाइएका हुन् । अहिले यीमध्येका केही पाटी पौवाहरूमा इलाका प्रहरी कार्यालय र सामुदायिक पुस्तकालय स्थापित गरी संरक्षित गरी रहेका छन् ।
चन्द्रशमशेरको दरबार
विक्रम संवत् १९६० तिर बनेको भनी अनुमान गरिएका दुईवटा दरबारहरू पनि चित्लाङ छन् । यी दरबार तत्कालीन श्री ३ र श्री ५ का लागि बनाइएका हुन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
त्याे समयमा राजा महाराजाहरू यही बाटो तराईदेखि भारतका विभिन्न सहरसम्म जाने हुँदा यही ठाउँमा आई बास बस्ने गरेको स्थानीयकाे भनाइ छ । कहिलेकाहीँ यहीँ आई पारिवारिक जमघट गर्ने गरेको समेत स्थानीयले बताउँछन् ।
किन जाने चित्लाङ ?
कुनै पनि ठाउँमा हामी त्यत्तिकै घुम्न जाँदैनौं । त्यो ठाउँमा केही विशेषता पक्कै हुनु पर्छ घुम्नकाे लागि । चाहे प्राकृतिक दृश्य होस् वा ऐतिहासिक विशेषता यी दुवै चित्लाङमा पाइन्छ । यो गाउँ प्राकृतिक रूपमा त सुन्दर छँदैछ, इतिहासका धेरै अक्षरमा अटाएको पनि छ ।
एउटा ऐतिहासिक गाउँ, यसको प्राकृतिक सुन्दरता, यहाँ बस्ने स्थानीयवासीको मौलिकपन, सभ्यता, संस्कृतिबारे बुझ्न यो गाउँ जाने हो । हरिया फाँट र नजिकैको जंगल हेर्दै, गाउँ घुम्दै, स्थानीय मठमन्दिर नियाल्दै, घरेलु खानाको मजा लिँदै, चित्लाङमा रम्न सकिन्छ । त्यति मात्र होइन, अन्य धेरै महत्त्वपूर्ण चिजहरूले पनि सुशोभित छ चित्लाङ ।
पाहुनालाई गरिने आगत स्वागत हेर्न पनि चित्लाङ जानैपर्छ । यसमा चित्लाङवासीको आफ्नै चलन छ । उनीहरू नाङलामा सगुन सिजन अनुसारकाे फलफुलकाे लोकल रक्सीले स्वागत गर्ने गर्दछन् । होमस्टेमा रमाउनका लागि चित्लाङ पुग्नेले त्यहाँ पुगेर थाहा पाउनेछन्, उत्कृष्ट होमस्टे के हो भनेर । करेसाबारी उब्जिएका आर्गानिक तरकारी जाँतो पिसेको अन्नको स्वाद लिन पाइन्छ । यो ऐतिहासिक गाउँका स्थानीयसँग बसेर गफिदाँ अनुभव र यो गाउँका रोचक कुरा सुन्न पाइन्छ । जुन हाम्राे पुस्तालाई कथा जस्तै लाग्छ ।
अर्को रोचक पक्ष, चित्लाङका घर महारानी एलिजावेथको चित्र अंकित टिनका पाताले छाइएका छन् । नेपाल भ्रमणमा आउने बेलायती पाहुनाहरूले कुनै समय आफ्नो खाना र खजाना बोकेर ल्याएका टिनका बाकसहरू चित्लाङमा छोड्दै गर्दा गाउँलेहरूले उक्त टिनको पाताहरूले घर छाएका छन् । भीमफेदीबाट चित्लाङ हुँदै काठमाडौंमा राणाहरूका भाँडा र गाडी बोक्ने वाइवा थरका मानिसहरू जन्मेको थलो चित्लाङ नै रहेको स्थानीय बताउँछन् ।
चित्लाङको अर्को मज्जा भनेको चित्लाङमै उत्पादित ट्राउट माछा र लोकल बाख्राको दूधबाट उत्पादित चिजको स्वाद लिनु हो । अर्गानिक भिलेजको रूपमा परिचित चित्लाङको प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वका कारण आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आगमन बढेको वडाध्यक्ष राजकुमार बलामी बताउँछन् ।
चित्लाङमा अर्गानिक खेती हुन्छ । होटल, होमस्टे र रिसोर्टमा पनि अग्र्यानिक खानेकुरा प्राथमिकतामा हुन्छन् । पहिला–पहिला शुक्रबारमात्र थानकोटबाट हिँडेर आन्तरिक एवम् वाह्य पर्यटकहरू चित्लाङ पुग्ने गरेका थिए भने अहिले प्राय साता भरिनै होमस्टे भरिभराउ हुन्छन् । शुक्रबार र शनिवार त ठाउँ नपुगेर पर्यटकहरू टेन्ट गाडेर बस्ने गरेका गुर्जुधार हाेमस्टेका मानन्धर बताउँछन् । उनका अनुसार अहिले सबैभन्दा बढी काठमाडौं, त्यसपछि अन्य स्थानबाट पर्यटक बढी आउँछन् ।
जैविक विविधताले भरिपूर्ण रहेको ६० जातका अर्किड फूलहरू, चिराइतो, पाँचऔंले, जटामसी, सुनाखरी, लालीगुराँस, मालतागिरी, मजिटो, पाखनवेथजस्ता फूल तथा जडीबुटी पाइन्छन् । यस्तै नास्पाती, भुइँ स्याउ, आरुबखडाजस्ता फल फल्छन् । आरुबखडा तथा नास्पातीबाट वाइन तयार पारेर निर्यात पनि गरिन्छ ।

पैँयु
ओलिभ फार्मः करिब २० वर्षअगाडि स्थापना भएको ओलिभ फार्म यो ठाउँको प्रमुख आकर्षणमध्ये एक हो । अंग्रेजीमा ओलिभ नामले चिनिने जैतुनको तेल सलादमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ ।
अल्पाका जनावरः एसियामै दुर्लभ मानिएको अल्पाका जनावर यही ठाउँमा मात्रै देख्न पाइन्छ । हेर्दा साना कोरेली गाईजस्ता देखिने यो जनावर ऊनका लागि पालिन्छ । फरक खालको अल्पाकाबाट निकालिने ऊन निकै महँगो हुन्छ ।
काँडे भ्याकुरः चित्लाङमा मृग, बँदेल, चितुवा, काठे भालु, भुइँ भालु, दुम्सीजस्ता स्तनधारी जनवार पनि देख्न सकिन्छ । यो बाहेक संसारको दुर्लभ चरा काँडे भ्याकुर बस्ने ठाँउ पनि चित्लाङ नै हो ।
ढुंगेसाँघुः चित्लाङको नयाँ पौवास्थित खोलामा विसं १९५० तिर बनाइएको १० मिटर लम्बाइ र साढे १ मिटर चौडाइको ढुंगेसाँघु छ । चित्लाङस्थित चन्द्रागिरी पाखाबाट ठूलो ढुंगा छिनाइ त्यसलाई ताछेर साँघुको आकार दिइएको थियो । महिनौं लगाएर साँघुको आकारमा ढुंगा कुँदेपछि पौवा खोलामा ल्याएर हालिएको थियो । करिब १ सय २४ वर्ष अघिदेखि सञ्चालनमा आएको यो साँघुको अहिलेसम्म मर्मत गर्नुपरेको छैन र जोखिम पनि मोल्नु परेको छैन । चित्लाङ पुग्ने स्वदेशी एवं विदेशी पर्यटक ढुंगाको यो साँघु देखेर अचम्मित हुन्छन् ।
जंगल सफारीः चित्लाङ पुगेपछि जंगल सफारी, गाउँघरको वातावरण अध्ययन अवलोकन गर्न पाइन्छ । यसको लागी चित्लाङ महत्त्वपूर्ण स्थल मानिन्छ ।
हाइकिङः हाइकिङका लागि चित्लाङ आफैंमा उत्कृष्ट गन्तव्य हो । चित्लाङ पुगिसकेपछि हाइकिङका लागि राम्रा गन्तव्य धेरै छन् । चित्लाङबाट कुलेखानीको इन्द्रसरोवर तालसम्म हाइकिङ गर्न सकिन्छ । विद्युत आपूर्ति गर्दै आएको इन्द्रसरोवर ताल नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानव निर्मित जलाशय हो । यही सरोवरको पानीबाट कुलेखानीमा विद्युत उत्पादन गरिन्छ ।
कृषि पर्यटनः चित्लाङमा प्रसिद्ध मुलाका अलावा आलु काउली हरियो केराउ सागसब्जीकाे प्रशस्त उत्पादन हुन्छ । तरकारीका अलावा मकै धान ताेरी लगायतकाे सिजन अनुसारकाे बालीले चित्लाङका फाँटमा बाह्रै मास हरियाली रहन्छ । पानीकाे सुविधा तथा मलिलो माटोले उत्पादनलाई उर्वर बनाएकाे छ । कृषिमा रुची राख्ने तथा अवलोकनकाे लागि चित्लाङमा कृषि पर्यटनकाे सम्भावना समेत उत्तिकै रहेकाे छ ।
उत्पादित कृषि उपजले बजार पाए पनि कृषकले मूल्य नपाउने गरेकाे स्थानीय बताउँछन् । ‘बाली लगायो उत्पादन गर्यो ठकेदारले उत्पादन स्थलबाटै बाली उठाउने गर्छन्’ स्थानीय रामकृष्ण गोपालीले भने ‘हामीले हाम्रो उत्पादनकाे मूल्य पाउँदैनौ । त्यसो नगरे उत्पादन भएका बस्तु बिक्रि गर्न समस्या हुन्छ ।’ यहाँ उत्पादित तरकारी काठमाडौं हेटौंडा लगायतका प्रमुख शहरमा खपत हुने गरेकाे छ ।

बर्षौ पुरानो कुन्छाल गाउँः चित्लाङ नजिकै रहेकाे अर्काे रमणीय स्थान हाे कुन्छाल । नेपालकोे ऐतिहासिक, प्राचीन तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको कुन्छाल काठमाडौंबाट मात्र एक घण्टाको मात्र दूरीमा रहेको छ । रमणीय ‘कुञ्छाल’ गाउँमा तीन सय वर्ष पुराना घरहरु रहेका छन् । त्यहाँ बास बस्न हाेमस्टे संचालनमा रहेका छन् भने तीन सय वर्ष अगाडि बनेका ढुङ्गेधाराको चिसो र स्वच्छ पानी समेत पिउन पनि पाइन्छ ।
मकवानपुर जिल्ला थाहा नगरपालिकाभित्रका पुरानो गाउँ हाे कुन्छाल । बुट्टेदार झ्याल र रातो टायलका छानो भएका पुराना घर टाढाबाट राताम्मे भएकाले यस गाउँलाई टाढैबाट देख्न सकिन्छ । हरियालीबीच यहाँको वस्ती अत्यन्तै सुन्दर छ । थाहा नगरपालिकाका अनुसार ऐतिहासिक गोपालीहरूको बसोबास रहेको कुञ्छाल गाउँसहित नेपालका तीन उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य घोषणा भइसकेको छ ।
नगरपालिकाको तथ्याङ्कानुसार ३८औँ विश्व पर्यटन दिवसका अवसरमा गाउँ पर्यटन प्रवर्द्धन मञ्च (भिटोफ) नेपालले पर्यटकीय गाउँ घोषणा गरेको हो । भिटोफले हरेक वर्ष तीन गाउँलाई पर्यटकीय गाउँका रूपमा घोषणा गर्ने र प्रवर्द्धनदेखि प्याकेज बनाउनेसम्मका काम गर्दै आएको बताइएको छ ।
‘कुञ्छाल’ गाउँलाई त्यहाँ उपलब्ध शिलालेख र ताम्रपत्रहरूका आधारमा तीन सय वर्ष पुरानो मानिए पनि स्थानीयहरूका अनुसार सय होइन, हजारौं बर्ष इतिहास बोकेको नेपालको एक ऐतिहासिक, प्राचीन गाउँ मान्न सकिने बताउँछन् । यस गाउँलाई आजसम्म प्राकृतिक प्रकोपले पनि कहिल्यै क्षति नपुर्याएको स्थानीय बताउँछन् ।
नजिकै रहेका बाख्रा (भेडा) फार्म र कुलेखानीः चित्लाङ नजिकै बाख्रा फार्म कुलेखानी इन्द्रसरोवर मानव निर्मित सबै भन्दा ठुलाे ताल रहेकाे छ । बाध बाधेर निर्माण गरिएकाे यो तालबाट निकास गरिएकाे पानीबाट ६९ मेघावाट विद्युत निस्कासन हुँदै आएकाे छ । सरोवरमा डुंगा सयर गर्न सकिन्छ भने माछा पालिएकाे केजले अरु आकर्षण गर्छ ।
दामन पालुङः दामन पालुङ समेत पर्यटकीय हिसाबले उत्कृष्ट गन्तव्य मानिन्छ। जुन चित्लाङ नजिकै रहेकाे छ । त्रिभूवन राजपथ हुँदै यात्रा गर्नु पर्दा यहाँकाे वातावरणीय हिसावले रमाइलो हुन्छ । नागवेली बाटो सँगै पुगिने सिमभन्ज्याङ र दामनबाट सर्वोच्च शिखर सगरमाथाका अलावा अन्य हिमश्रृखला अवलोकन गर्न सकिन्छ । पालुङका फाँटमा देखिने हरियालीले सधैं लोभ्याइरहन्छ ।
चन्द्रागिरी र भालेश्वरः काठमाडौ उपत्यकाको दक्षिण पश्चिम तर्फ रहेको डाँडा | यो डाँडाको दक्षिण तिर चित्लाङ बजार रहेको छ| थानकोटबाट सिधा दक्षिणमा रहेको यो डाँडा र यसमा रहेको भन्ज्यांङ ,काठमाडौबाट दक्षिण तर्फ आवत जावत गर्ने पैदल यात्रीको लागि प्रमुख नाकाको रूपमा रहेको थियो ।
चन्द्रागिरीमा रहेकाे भालेश्वर मन्दिरले समेत धार्मिक पर्यटनकाे सम्भावना बढाएकाे छ । महादेवले सतीलाई अग्निकुण्डबाट बाेकी संसार डुल्दै हिड्दा चन्द्रागिरीमा आइपुग्दा भाल (निधार) पतन भएकाेले उक्त स्थानमा भालेश्वर महादेव उत्पत्ती भएकाे स्कन्द पुराणमा उल्लेख छ । हिन्दुहरुले आस्थाका रुपमा लिने उक्त स्थानमा विदेशी पर्यटक समेत अवलोकनकाे लागि आउने गरेका छन् । अहिले चन्द्रागिरी केवलकार संचालनमा आएपछि थप चर्चामा रहेकाे छ ।

हालकाे भालेश्वर मन्दिर
कसरी जाने चित्लाङ ?
काठमाडौंबाट चित्लाङ जान त्यति समस्या छैन । केबुलकार वा आफ्नो सवारीमार्फत बढीमा ३ घण्टामा चित्लाङ पुग्न सकिन्छ ।
काठमाडौंको कुनै पनि ठाउँबाट गाडी चढेर कलंकीसम्म पुग्ने र त्यहाँबाट अर्को गाडीबाटै सिधै केवलकारको स्टेसनसम्म पुग्न सकिन्छ । थानकोट चेकपोष्टबाट करिब डेढ किलोमिटर बायाँतिर गएपछि केबुलकारको बेस स्टेसन पुगिन्छ । केबुलकारमा चढेर २५ सय ५१ मिटरमा रहेको चन्द्रागिरी पुगी चिसो र शान्त वातावरणले मन आनन्दित बनाउँदै घना र हरियाली वनको बाटोबाट २ घण्टामा पदयात्रा गरेर पुगिन्छ चित्लाङ ।
चित्लाङ काठमाडौं उपत्यकादेखि करिब १९ किलोमिटर दक्षिण पश्चिम मकवानपुरमा पर्छ । काठमाडौंको थानकोट गोदाम हुँदै सडक मार्गबाट चन्द्रागिरी पहाड पार गरी मोटर मार्गबाट पनि करिब डेढ घण्टाको यात्रापछि चित्लाङ पुग्न सकिन्छ ।
चित्लाङ जाने क्रममा शिरको टोपी खस्ने अजंगको पहाड देखिन्छ । काठमाडौंबाट पैदल जाँदा ४/५ घण्टामा पुगिन्छ । बल्खु, दक्षिणकाली, फर्पिङ हुँदै पनि चित्लाङ जान सकिन्छ । तर, यो बाटो अलि लामो पर्छ । बाटो भने चन्द्रागिरीतिरको भन्दा अलि सजिलो छ ।
हेटौंडा हुदैं चित्लाङ जान भैसै भीमफेदी देउराली कुलेखानी मार्खु बाख्रा फार्म हुदैं ५५ किमि २ घण्टाकाे यात्रामा पुगिन्छ । हेटौंडाबाट बाइरोडकाे बाटो चुनियाँ लामिडाँडा सिमभन्ज्याङ (२४८८ मिटर) दामन पालुङ कुन्छाल बज्रबाराही हुदै ५ घण्टाकाे यात्राबाट समेत चित्लाङ पुग्न सकिन्छ ।
सडक कस्तो छ ?
चन्द्रागिरीतिरबाट चित्लाङ जान अलि चुनौतीपूर्ण छ । पानी परेका बेला त दुईपांग्रे सवारीसाधनमा असम्भव जस्तै हुन्छ । अरु बेला पनि पहाड रसाउने भएकाले बाटो चिप्लोचिप्लो नै हुन्छ । यद्यपि, अलि हेभी मोटरसाइकलमा जान सकिन्छ । अहिलेको समयमा स्कुटरमा जान निकै कठिन हुन्छ । तर, चालक अनुभवी हुँदा भने असम्भव पनि छैन ।
झण्डै ७ किलोमिटर अफ रोड छ जहाँ ढुंगा, खाल्डो, चिप्लो बाटो पार गर्नुपर्छ । १ सय ५० सीसीभन्दा कम क्षमताको मोटरसाइकलमा डबल जान मुस्किल हुन्छ । त्यसरी गएको खण्डमा बीचबीचमा पछाडि बस्ने मान्छे ओर्लिनुपर्ने हुनसक्छ ।
बोलेरो पनि जान सक्छ । कार लैजान भने यो बाटोबाट असम्भव नै हुन्छ । फर्पिङको बाटोबाट भने सम्भव छ ।
त्रिभुवन राजपथ (नौविसे पालुङ खण्ड वा हेटौंडा टिष्टुङ खण्ड) काे यात्रा गरेर जादाँ भने केही लामाे तर रमाइलो यात्रा हुनेछ । बाटो १२ महिना राम्राे रहन्छ ।

पुरानो भालेश्वर मन्दिर
कति खर्च लाग्छ ?
काठमाडौंबाट चित्लाङ निकै सस्तो गन्तव्य हो । यद्यपि, खर्च भने व्यक्तिको प्रवृत्तिमा भर पर्ने कुरा हो । सामान्यतः ३ हजारदेखि ३५ सय रूपैयाँ खर्च गर्दा एक रात र एक दिनकाे यात्राकाे मजामा चित्लाङ भ्रमण गर्न सकिन्छ ।
२० वर्ष अघीकाे चित्लाङ यात्राः
२१ वर्ष अघी कामकाे सिलसिलामा मार्खुमा वस्नु पर्ने भयो केही समय । अझ रमाइलो त के भयो भने करिव १ वर्षकाे मार्खु बसाईमा त्यही बाटो भएर तीन पटक हिडेर हेटौंडाबाट काठमाडौं पुगेकाे छु ।
उती बेला प्रविधिले फड्काे मारिसकेकाे थिएन । यदी हुन्थ्यो भने पुरानाे यादलाई स्मरण गराइरहने केही थान याद सुरक्षित गरिन्थ्यो हाेला । तर उ बेलामा त्यहाँकाे याद मनमा सधै रहिरहेकाे छ । एक पटक खर्क सम्म पुगेर फर्किएकाे छु माघ महिना तिर । उती बेला माेटर बाटो थिएन । बन्ने क्रममा थियाे । यात्रा सहज थिएन हिडेर थानकाेट पुगेपछि बस चढ्नु पर्थ्यौ ।
अहिले यातायातकाे साधान प्रशस्त चल्छन् त्यही बाटो । तरकारीदेखि अन्य बस्तुलाई बजार पुर्याउन सहज भएकाे छ । चित्लाङ घुम्न आउने आन्तरिक पर्यटक बढेका छन् । रोजगारी गाउँमै आएकाे छ । गाउँमा गाउँ फर्किएकाे छ । उ बेला शहर छिरेका युवालाई समेत गाउँमै भेटिन्छन् ।
चैत्र-बैशाख-जेठ महिनामा यात्रा गर्दा लालिगुराँस, काफल र ऐसेंलु लगायतले स्वागत गरिरहेकाे हुन्छ । हिउँदका मंशिर पुस र माघ महिनामा यात्रा गर्दा जाडो बढी हुन्छ । अन्य महिनामा यात्रा रमाइलाे हुन्छ, भरपुर मजा लिन सकिन्छ । गर्मी मौसमा जादाँ थप रमाइलो महसुस गर्नुहुनेछ । एक पटक चित्लाङ तथा वरपरका पर्यटकीयस्थल घुमेर हेर्दा समय खेर जादैन् ।

चैत महिना स्कुलमा परीक्षा सकिने र रिजल्टकाे पर्खाईमा विद्यार्थीहरु रहने समय । त्यसो त फागुन चैत महिना भ्रमणकाे लागि समेत उपयुक्त । वर्षकाे एक पटक कही न कही पारिवारिक भ्रमण गर्न रुचाउनेहरुकाे लागि यो समय उत्तम।
वर्षकाे एक/दुई पटक पारिवारिक भ्रमण गर्न आफूसमेत श्रीमती, छोरी र छाेराकाे लागि उपयुक्त समय विद्यालय केही साता बिदा हुँदा हुनेगर्छ । स्थान चयनमा भने छोरीछोराहरु भन्दा पनि अभिभावककाे निर्णय हुने गर्छ । छोरा अली सानाे भएकाेले उस्लाई स्थानकाे बारेमा खासै ज्ञान रहँदैन् । छोरीकाे लागि भने चासो रहने गर्छ । वर्षमा २-३ पटक हामी केही लामाे र केही छोटाे पारिवारिक भ्रमण गरिरहन्छौं । यसले तनाव कम गर्छ भने स्फुर्ती समेत बढाउँछन् ।
यो पटककाे भ्रमण केही साथीसंगीका परिवार सहित पुर्वी नेपालका पहाडी जिल्लाहरु जाने तयारी भए पनि उपयुक्त समय नभएर रोकियो । त्यही दिन घरमा नुवाकाेट जाने योजना बन्यो । नुवाकाेट भ्रमणकाे लागि छनौटमा पर्नुकाे पछाडी मेरो जन्मस्थान रहेकाे जिल्ला तथा दुप्चेश्वर महादेव मन्दिर हाे । जुन मन्दिर अर्काे पशुपति भनेर समेत चिनिन्छ । यो यात्रामा अर्काे संयोग समेत जुरेकाे छ मावली गाउँ । जन्मस्थान रहेकाे दुप्चेश्वर गाउँपालिकासँगै जोडिएकाे तादी गाउँपालिकामा पर्छ मावली गाउँ ।
जन्मथलोमा हजुरबुबा काकाहरुसँग भेटघाट हुने, मावलामा मामाहरु, माइजु्हरु, दाइहरु, भाउजुहरु तथा भाइ बहिनीहरुसँग भेटघाट हुने र सम्बन्ध नविकरण समेत हुने मेसोमा नुवाकाेट राेजाइमा पर्यो । अझ श्रीमती (सरिता दहाल) ले विवाहपछि धेरै पटक रहर गरेकाे स्थान नुवाकाेट जाने इच्छा पुरा हुँदै थियाे । उनी करिब १७ वर्षमा पहिलो पटक नुवाकाेटकाे घरपट्टीकाे पुर्ख्यौली थलो र मावला जादै थिइन् । छोरी छोराहरुकाे लागि अझ नयाँ पहिलाे अनुभव ।
चैत्र २० गते साथीभाइकाे सल्लाहले अन्यस्थानकाे यात्रा तय गर्ने अवसर नमिलेपछि २२ चैत २०८१ शुक्रबार काठमाडौं हुँदै नुवाकाेट दुप्चेश्वरसम्म जाने र जन्मथलो र मावली गाउँ समेत घुमघाम गर्ने गरी कार्यक्रम तय भयो । १६ वर्षपछी आफू जन्मिएकाे स्थानमा पुग्दै थिए भने मावला दर्जनौ पटक गएकाे एक थपिदै थियाे । करिव ४ दिनकाे लागि तय भएकाे यात्रामा शुक्रबार १ बजे हेटौंडाबाट काठमाडौंसम्म लागि यात्रा तय गर्यौ । काठमाडौंमा बसाइ व्यवस्थापन कसरी गर्ने तय थिएन । तर बाटोमा जादै गर्दा दुप्चेश्वर साहित्य समाजका अध्यक्ष बासुदेव गुरागाईं (काका) लाई सम्झियौं । उहाँ साहित्यमा पिडालु पण्डितले समेत चिनिनुहुन्छ । साहित्य समाजकाे माध्यमबाट दुप्चेश्वरकाे प्रचार प्रसारमा समेत लागि रहनु भएकाे छ ।
उहाँकाेमा शुक्रबार पाहुना हुने निधाे गर्नुका पछाडी भेटघाटका अलावा दुप्चेश्वरमा पछिल्लो समय भएका गतिविधि बुझ्न र भाेली पल्ट बिहानै काकाकाे घर नजिकैबाट दुप्चेश्वर जाने सवारी साधन पाइनुले पनि हाे । भेटमा केही बेर गफियौं र बिहानै ६ बजेकाे इभी सवारीका ३ सिट बुक गरी सुत्यौं । २३ गते शनिबार बिहान ५ बजे उठेर नित्यकर्मपछि ६ बजे इभीवालले फोन गरेसँगै हामीले नुवाकाेटकाे यात्रा गर्यौ । ३ जना पहिलाे पटककाे यात्रामा तर म नयाँ बाटोमा पहिलो पटक ।
स्वच्छ नदीनाला हरिया वनजंगल सुन्दर हिमाल र मनोरम पहाडले घेरिएकाे प्राकृतिक वातावरणकाबिच कलापूर्ण चट्टानी पहरोकाबीचमा विराजमान नुवाकाेटकाे पशुपति वा दोस्राे पशुपति भनेर चिनिने मनोरम धार्मिक पर्यटकीय स्थल दुप्चेश्वर महादेव क्षेत्र । यस्तै देखिएकाे थियाे मेराे दोस्राे पटककाे भ्रमणमा । यसले समेत परिवारका सदस्यलाई त्यहाँसम्म पुर्याउने जमर्काे गरियो । शनिबार विहान ९ः३० बजे हामी दुप्चेश्वर महादेव रहेकाे पहरोकाे फेदी रामतीमा तादी नदिकाे किनारा मै रोकियौं । त्यहाँ केही पुजाका सामग्री लिएर तादी नदी पार गरी गोगनचौर हुँदै उकालो उक्लिदै दुप्चेश्वरकाे उत्पत्तीका पौराणिक कुरा गर्यौ ।

शनिबार बिदाकाे दिन केही बढी घुइचाे हुन्छ भन्नु भएकाे थियाे काकाले काठमाडौंमै । केहीबेर पंतिबद्ध भइ उभिएदैं अगाडि बढ्दा मुख्य मन्दिरमा पुगेर दर्शन गर्यौं । सरर् चिसो हावा चल्ने राउचुलीको काख, शिखरबेसीको समीप, कुतुङ खोलाको दोभान, सूर्मयती (तादी) खोलाको तीर, रामावती (रामती) को छिमेकी पहाडको शिर, करेजुङको पाउ, रमाइलो ठाउँ गोगनचौर फाँट | गोगनचौरलाई काखमा च्यापेर गजधम्म बसेको रसिलो पहाड । त्यसैको नाभीमा विराजमान दुप्चेश्वर दर्शन गर्न लाइन बस्दै देखि केही फोटो खिच्यौं । मन्दिर परिसरबाट रामती बजार नियाल्यौं शिखरवेसी (चामलकाे लागि प्रख्यात स्थान) हेर्यौं ।
महादेवको शिवलिङ्ग । त्यो पनि भिरको अनकन्टार बिच अक्करमा । भिरमा शिवजीको बासस्थान, त्यसको प्राङ्गणमा अवस्थित गोगनचौर फाँट र तादी खोलाको कलिलो कलकल स्वरमा बग्ने कञ्चन जलप्रवाह, घरभन्दा ठुला ढुङ्गा, सबै क्षेत्र पारिवारिक सदस्यलाई चिनाउँदै फर्कियौं । तादी तरेर रामतीमा बिहानकाे भाेजन गर्यौं र सल्लाहले भ्याङ्ले हुँदै कमेरगाउँ सम्म हिडेंर जाने भयौं । यो यात्रा मेरो तेस्राे थियाे । दुप्चेश्वरबाट कमेरेगाँउसम्म करिब ५ किमी यात्रा गर्दा बाटोमा फलेका ऐंसेलु खायौ काडालाई घाेचाएरै ।
पूर्व तिरकाे हुँङ हेर्यौ । तादी नदिकाे तिरै तिर बनेकाे माेटर बाटोबाट हिड्यौं । केहीबेरकाे यात्रा पछि पारीपट्टी समुन्द्रटार देखियाे जुन बजार जिजुबाजे हजुर बा र बाहरुकाे बजार थियाे । अहिले पक्की घर बनेर आधुनिक बजार बन्दै थियाे । तादी तर्न झोलुङ्गे पुल भएकाे स्थान सँगै पक्की पुल बनेकाे रहेछ । समुन्द्रटारलाई बायाँ पारेर केही पश्चिम हिडेपछि नौविशे हुँदै भ्याङ्लेकाे पुल तरेर कल्याण मावि पुग्यौ । त्यहाँबाट केही बेर उकालो लागे पछि आउने कमेरेगाउँ पैरे पुग्दा आफ्नाे बाल्यकालका केही स्मृतिहरु मानसपटलमा आइरह्यो । काका (माधव बुबाकाे भाई) काे घरमा केहीबेर बसेर गर्मीमा मोही पियौं । काकासँग केही मकवानपुर तिरका केही नुवाकाेट तिरका र पारिवारिक गफगाफ गर्यो र करिब १ घण्टा अलमलियौं
आफू जन्मेकाे स्थान (घर २०७२ सालकाे भूकम्पले भत्किएकाे) चिनाउँदै घरै माथिकाे सिमलकाे रुख (जुन २०० वर्ष भन्दा अगाडीकाे भन्ने गर्छन्) देखाउँदै केही माथि बाहुनथोकमा रहनु भएका हजुर बुबा, काकाकाकीहरुसँग भेटघाटकाे लागि उक्लियौं । यात्रामा ७ वर्षीय छोरा स्वरुप म सँगसँगै हिडिरह्यो कहीकतै थकाइ समेत लागेकाे भनेकाे थाहा भएन । आफ्नो पुर्वजहरुले त्यही उकालाे उरालाे गरेर जीवन निर्वाह गरेकाे स्थानमा कहिल्यै उकालाे नगरेकाे छोराे हिडेकाे देखेर हामी अचम्मित भयौं । छोरी र श्रीमतिलाई भने केही गार्हाे भयो हिडाईमा ।
केहीबेरमा हजुरबुबा (रामप्रसाद) काकाहरु (गोकर्ण र नवराज) बसोबास गरेकाे स्थान बाहुनथोक पुग्यौं । केही कुरा गरेर फेरी भेट्ने भन्दै छुट्टीयौं करिब दिउँसोकाे ४ बजे । आफू जन्मिएर केही वर्ष त्यहीकाे माटोकाे सुगन्ध लिएकाे लुटपुटिएर हुर्किएकाे स्थानमा २० वर्ष पाइला टेकेकाे थिए । अरुले पहिलाे पटक । गुरागाईंहरुकाे बाक्लो बस्ति रहेकाे बालकुमारी गाविस (अहिलेकाे दुप्चेश्वर गाउँपालिका) मा अहिले दर्जन घर समेत छैनन् । काेही काठमाडौं काेही मकवानपुर काेही चितवन बसाई सरेर उक्त गाउँ छोडेका छन् ।
आफू जन्मिएकाे स्थानमा एक रात बसेर फर्कनु पर्ने हाे तर त्यो दिनकाे बासकाे प्रवन्ध तादी गाउँपालिका सातविसेमा चैत २१ गते नै तय भएकाे थियाे, चैते दशैंमा मामा घर बस्ने गरी । हामीले पुर्ख्यौली थलो थातथलोमा करिब ३ घण्टा बिताएर पहिलेका गाेरेटो बाटो पहिल्याउँदै ओरालो झर्यौ । बन्न त कच्चीबाटाे बनेकाे छ । तर हामीले गोरेटेबाटो नै रोज्यौं । पुर्वजहरु हिडेकाे बाटोलाई स्पर्श गर्नु थियाे भने अरुलाई यस्तोबाटो र माटोमा रमाएका थिए भन्ने देखाउनु र थोरै भए पनि अनुभूति गराउँनु थियाे ।
साँझ ७ बजे सातविसे बजार आइपुग्यौ मामाकाे घर । ठुलोमामा सतारकाे मैदानमा बस्नुहुन्छ । मामाकाे छोरा(दाई) भाउजु र छोरा बुहारी सातविसे वस्न थाल्नु भएकाे ८ वर्ष अघिदेखि हाे । कान्छो मामाकाे परिवारले सतार दाहालथोक छोड्नु भएकाे करिब १२-१५ वर्ष भयो । काठमाडौं बस्नु हुन्छ । काठमाडौं जाँदा भेट हुन्छ । तर ठुलाेमामा र उहाँकाे परिवारसँग १५ वर्षपछि भेट भएकाे हाे । दुप्चेश्वर मन्दिरदेखि बालकुमारीकाे बाहुनथोकसम्म र बाहुनथोकबाट सातविशेसम्म हिड्दा करिब १०-११ किमी यात्रा तय गरेका थियौं थकाइले गलेका थियौं । दाजु भाउजु र भाईसंग गफिदैं आराम गर्यौं खाना पछि सुत्यौ । भाेलीकाे दिन विहानै फेरी उकालाे हिडेर मामा माइजुलाई भेट्न जानु छदै थियो ।
२४ चैत आइतबार १५ वर्षपछि ठुलोमामाकाेमा जानु थियाे । बिहान ८ बजे सातविसेबाट घट्टेखाेला पार गर्दै दाहाल थोक हुँदै उकालियौं । हिजोकाे हिडाईंले केही थकित भएपनि जानु त छदै थियाे । मामाकाेमा पुग्दा १०ः३० बजेकाे थियाे बिहानकाे । माइजु मात्रै घरमा भेटिनु भयो । केही बेर गफ गर्दै खानाकाे तरखरमा माइजु लाग्नु भयो हामीले सहयोग गरौं । खाना पाक्दै गर्दा श्रद्धा (श्राद्ध) काे तिथीमा यजमानकाे जानु भएकाे मामा आइपुग्नु भयो । हामी खाना पछि करिब दिउँसोकाे ३ बजे बाह्रविशे तर्फबाट जाने गरी ओरालो लाग्यो । त्यो बाटोमा ध्रुव मामाकाे घर रहेकाेले त्यहाँ पनि पस्नु पर्ने थियाे । मामा सँग भेट हुन सकेन । उहाँ रामती काम विशेषले जानु भएकाे रहेछ । त्यहाँ करिब १ घण्टा अलमलिएर भाेली बिहानै काठमाडौं हिड्नु पर्ने भएकाेले छुट्टियाैं । २५ गते बिहानै हामी सुमाेबाट काठमाडौं आयौं । काठमाडौंमा स्वयम्भु र धरहरा साथै बसन्तपुर दरबारकाे फन्काे लगाएर घुमघामकाे विट मार्यौ । भाेली पल्ट बिहानै हेटौंडा आयौं ।

३२ वर्ष अघिकाे दुप्चेश्वर यात्रा
पहिलाे पटक २०४९ सालमा आमासहितका केही आफन्तकाे साथ लागेर मंसिर महिनामा दुप्चेश्वरमा लाग्ने जात्रा समेत हेर्न भ्याउने गरी जन्मस्थान र मावला गएका थियौं । उतीबेला हेटौंडाबाट साझा बस बाइरोड (त्रिभुवन राजपथ जुन भैसे सिमभन्ज्याङ्ग दामन पालुङ हुदै काठमाडौं जोडिन्छ) बाट काठमाडौं जाने आउने गर्थ्यौ । त्यही बसमा उभिएर कहिले आमासँगै बसेर यात्रा गरेकाे ताजै छ । बाइरोडकाे बाटो घुम्ती धेरै बसकाे यात्रामा समेत वमिट गरेकाे थिए (त्यस पछि जुनसुकै गाडीकाे यात्रामा वमिट गरेकाे छैन) ।
एक दिनमा काठमाडौं पुगेर बुबाकाे काकाकाे घरमा बास बसेर भाेलीपल्ट बिहानै बालाजुबाट नुवाकाेट त्रिशुली जाने बसमा रानीपौवासम्म गएकाे र त्यहाँबाट पैदल थानसिङफाँट हुदै कविलास पुगेर बास बसेकाे याद छ । त्यसपछीकाे दिन पूर्णिमा बिहानै कविलासबाट खरानीटारकाे फेदीकाे बाटो दुप्चेश्वर पुगेका थियौं । मेला लाग्ने दिन भएकाेले पसलहरुकाे लागि अस्थायी टहरा बन्दै थियाे । विभिन्न झाँकीहरु आउने क्रम थियो । उखुकाे लाङ्ग्रा बाटोभरी बेच्न राखेकाे भेटिन्थ्यो । गित गाउनेहरुकाे टोली छुट्टै थिए । गोगनचौर सिंगारिए झैं लागेकाे थियाे । केटाकेटी बेला आँखाले देखेकाे रमाइलाे मात्रै रमाइलो मान्ने बेला थियाे त्यो अन्य कुराकाे भेउ पाउदैन थिए ।
मन्दिर दर्शन पछि केहीबेर त्यही बसेर रमाइलो हेर्यौं । उखुका लाङ्ग्रा किन्नु भयो आमाहरुले । मलाई उखु खान मात्रै हाेला भन्ने लागेकाे त । त्यही उखु टेक्दै हिड्न सजिलो समेत हुने रहेछ । हिडेर फर्किदै कतै बस्दै त्यही उखु खादै कमेरेगाउँ आमाकाे दिदि भिनाजुकाे मा बास बस्ने गरी आयौं । थकाइले लखतरान म दोहाेरो नाता पर्ने (बुबा पट्टीबाट हजुर बुबा हजुरआमा, आमा पट्टीबाट ठुलीआमा ठुलोबुबा ) गुरागाईंकाे घरमा बेलुकाकाे दुख र भात खादाखादैं निदाए । उतीबेला त्यस वरिपरीका परिवेशकाे खासै मेसाे पाइन ।
२१ वर्ष अघिकाे यात्रा
२०६० सालकाे पुष महिना । आमाकाे साथ लागेर फेरी मावला जानु पर्ने भयो । उती बेला काठमाडौं बसिन्थ्यो पढाइकाे सिलसिलामा । परीक्षा आउनु केही समय अघी गयो परीक्षा सकिए पछि फर्किने गरी बसाई काठमाडौं थियाे । काकाकाे छाेरा गणेश पनि काठमाडौं बसेर पढ्दै थियाे । जाडो महिनामा कलेज बिदा परेकाे बेला थियाे । आमा हेटौंडाबाट काठमाडौंसम्म आउनु भयो । गणेशलाई हिड् जाउँ भनेकाे हुन्छ भने पछि हामीले काठमाडौं बट्टार गगटे चौघडा हुँदै आप्रसम्मकाे बसकाे यात्रा तय गरेका थियौं । त्यहाँबाट मावली गाउँ आउन पैदल करिब १ घण्टा लाग्ने । म आमालाई मावलामै छोडेर गणेशसँग कमेरे गाउँ गए । मैले जन्मभूमि छाेडे पछि थाहा भए अनुसार दोस्राे बास थियाे त्यहाँ ।
काकाकाीले झण्डै नचिन्नु भएकाे । गणेशसँग भाेलीपल्ट दुप्चेश्वर जाने सल्लाह भयो । काकालाई तादीकाे माछा पाइन्छ भने ल्याउनु न भन्यौ । बुबाले बेला बेला भन्नु हुन्थ्याे तादीकाे चिसो पानीमा भएकाे माछा खुब पान्छन् । बिहानै हामी दुई दाजु भाई भ्याङ्लेकाे झौलुङ्गे पुर तरेर समुन्द्रटारलाई दायाँ पार्दै रामती हुँदै दुप्चेश्वर पुगेका थियौं । द्वन्द्वकालमा खासै चहलपहल थिएन त्यहाँ । हामीले मन्दिर क्षेत्रमा कसैलाई भेटेनौ पुजारी बाहेर । त्यो बेला सबै केटी राम्रा हुँदैनन् राम्रा जती हाम्रा हुदैनन्.. गीत युवा माझ अली बढी चल्तीमा थियाे । भाईले त्यही गीतलाई अली रिमिक्स पाराले गायो । म हाँसे । १०-१५ मिनेट जति मन्दिर क्षेत्रमा विताए पछि भाईले हुङ हुदैं फर्किने कुरा गर्यो । उसकाे मावली गाउँ हुङ । मेराे ठुली आमाकाे घर पनि । हिड्नेकाे कुरा मिलेपछि भेटघाट हुने र विहानकाे खाना उतै खाने योजना बनाएर तादी र रामतीलाई दायाँ पारेर भिरकाे बाटो हिड्यौ केही बेर ।
बाटोमा भेटिएका घरहरुमा बस्दै कुरा गर्दै गाउँमा माेही पाइए खादैं जाने भाईकाे योजनाले काम गर्दैन की लागि रहेकाे थियाे । द्वन्द्वकालमा मानिसहरु नौलो मानिस देखे पछि कि बोल्दैन थिए की थोरै बाेलेर पन्छिन खोज्थे । हिड्दै जादाँ एउटा घरमा पुगेर कुरा सुरु गरेको कमेरे गाउँकाे गुरागाईं भनेपछि साेधीखाेजी सुरु भयो । बुबाहरुलाई चिन्नु हुदो रहेछ । केही बेर कुरा गरौ । पानीकाे सट्टा माेही भए दिनुस भन्यौ । १/१ गिलास माेही खाएर विदा भयौ त्यहाँबाट । केही समय भाइकाे मावला घर मेराे ठुलाेआमा ठुलाेबुबाकाे घर आइपुग्यो । दुवै घर तल माथि छ । खानाकाे प्रवन्ध मामा घरमा भयो ।

हुङबाट समुन्द्रटार हुँदै कमेरेगाउँ पुग्यौ । काकाकाेमा पुग्दा साझैं परिसकेकाे थियो । काकाले माछा ल्याउनु भएछ तादी खाेलाकाे । थाकेका थियौं । बेलुकाकाे खाना खाए पछि सुत्यौं । भाेलीपल्ट गाउँ घुम्ने योजना थियाे । त्यसै गर्यौ । बाहुनथोकसम्म पुगेर इष्टमित्र भेटघाट गर्यौं । बेलुका फर्किदा पैरेमा माओवादीकाे त्यस क्षेत्र हेर्ने इन्चार्ज (समुन्द्र भने उनले चिनाउँदा पछि सेनासँग जम्काभेट हुँदा तादीमा हाम फाले भन्ने सुनिएकाे) भेटियाे । उनैले सेना सातबिसेबाट माथि आउँदै गरेकाे जानकारी दिए । माघे संक्रान्तीकाे दिन मामा घर पुग्ने योजना थियाे । भाेली उता लाग्नु पर्ने । कतै डर लाग्दै थियाे नौलाे स्थान सेनाकाे फेस गर्नु पर्यो भने के गर्नु कसरी गर्नु । जे त हाेस जानु छदै थियाे । भाेली पल्ट खाना खाएर दिउँसो काकाकाे घरबाट गणेशलाई समेत लिएर निस्किए सातविशे तर्फ केही सेनाका एक टोलीसँग जम्मका भेट भयो स्थानीय पाण्डे थर (उनकाे नाम अहिले याद छैन तर बुबाहरुकाे साथी) का मानिससँगै । सेनाका सुरुका सिपाहीले घर कहाँ कता हिडेकाे लगायतका केही कुरा सोधे भएकाे कुरा भनिदिए । आइडी कार्ट नागरिकता देखाइदिए । ती पाण्डेले समेत थप पुष्ट्याइ दिए । ती मध्येका एक जना गणेशकाे साथी रहेछन् कलेज सँगै पढेका । त्यसपछि केरकार गरेनन् । र सहजै रुपमा मामा घर पुगे ।
दुप्चेश्वर महादेवस्थानकाे उत्पत्तीका किंवदन्ती
हिन्दु धर्मावलम्बीहरुले समय समयमा देवताहरुले मानव जीवनलाई संरक्षण र परिपालन गर्न विभिन्न स्थानमा स्वयं प्रकट हुने गरेको विश्वास गर्छन् । देवी देवताहरु विभिन्न स्थान विशेषमा प्रकट भएको किंवदन्तीहरु सुन्न पाइन्छ सुन्दै आएका छौं । दुप्चेश्वर महादेवको उत्पत्ति सम्बन्धी किंवदन्ती रोचक लाग्छ । दुप्चेश्वर महादेव भिरको पहरोमा अवस्थित छ । उहिले उक्त स्थानमा दर्शनकाे लागि लहरा र बुटाहरुको सहारा लिदै जानु पर्थ्यौ ।भिरको तल समथर फाँट, सूर्यमती नदी र अन्यत्र घना जङ्गल थियो ।
त्यहाँका मानिसहरु पशुपालनबाट आफ्नो जीवन निर्वाह गर्दथे । एक दिन एक जना गोठालाको गाई हरायो । सबै गोठाला मिली चारैतर्फ गाईको खोजी गरियो तर गाई भेटिएन् । गोठालाहरुले जति खोज्दा पनि गाई नभेट्टाए पछि निराश भए । एक रात एक गोठालालाई सपनामा जोगीकाे भेषमा कोही आई गाई अन्यत्र गएको छैन यतै कतै खोजी गर भनी अलप भएछन् । बिउँझेपछि बिहानै सबै गोठालाहरु जम्मा भई जोगीको सल्लाह अनुसार गाई खोजी गर्न जुटेछन् । यत्तिकैमा एउटा गोठालाले पहरोतर्फ हेर्दा गाईको आकार देखेछन् । अरु गोठालाहरुले त्यहाँ हेर्दा देखिएको आकार गाईकै जस्तो भएको कुरा स्वीकारे गरेछन् । तर त्यस्तो पहरोमा गाई जान सक्ने कुरा कसैले कल्पना गर्ने सक्दैनथ्यो ।
त्यसैले त्यस्ता कुरामा उनीहरुलाई विश्वास नभए पनि उनीहरुमध्ये एक जनाले त्यहाँ गएर रहस्य पत्ता लगाउने उत्सुकता जाग्यो । उसले साथीहरुलाई आफू त्यहाँ गएर के हाे पत्ता लगाउने कुरा गर्यो । घाँस र लहराहरु समाउँदै त्यहाँ पुग्दा गाई थिइनन् । गोबरको थुप्रो र त्यहाँको शिलामा प्रशस्त दूध पोखिएको मात्र देख्यो । यस्तो दृश्य देखेपछि अचम्म मान्दै उ फर्केर आयो । अचम्म । हराएको गाई त आफै गोठमा आई बाच्छीलाई दूध चुसाइरहेकी र गाई बाँधिएको अवस्थामा देखे । त्यस समयदेखि त्यस शिलालाई दुग्धेश्वर महादेव मानी पूजा गर्ने प्रचलन सुरू भयो । दुग्धेश्वर महादेव अप्रभ्रंश भई दुप्चेश्वर महादेवको नामले चिनिन थालेकाे हाे ।
यस सम्बन्धमा केही फरक-फरक किंवदन्ती पनि रहेका छ । गाई गोठालाहरु फाँटमा गाईलाई चराउन छोडी त्यहाँको प्रसिद्ध तादी (सूयमती) नदीको किनारमा पौडी खेल्ने गर्दथे र बेला-बेलामा फाँटमा चरिरहेका गाईहरूको देखभाल गर्दथे । सोही क्रममा मध्याह्न समयमा सँधै कैली गाईको बाच्छी आई उनीहरु तर्फ दृष्टि दिद ग्वाँ ग्वाँ गर्दथिन् । गोठालाहरु त्यसलाई बेवास्ता गर्दै आ-आफ्ना खेलमा मस्त हुन्थे । सो क्रम केही दिन चलेपछि त्यस बाच्छीको गोठालाले त्यसको रहस्य पत्ता लगाउने विचार गरी बाच्छीलाई मायाले सुमसुम्याउँदै हुलतर्फ जाँदा त्यस बाच्छीको माउ त्यहाँ देखिएन् ।
गोठालाले सबै गाई बाच्छी गणना गर्थ्यो तर कैली गाई त्यहाँ देख्दैनथ्यो । त्यसपछि साथीहरुलाई यो कुरा सुनाउन जान्थ्यो । साथीहरु उसको कुरा सुनेर खेल्न छाडी फर्की आई हेर्दा गाई त्यही हुलसँग आफ्नो बाच्छीलाई मायाले चाट्दै गरेको देख्दथे । २-४ दिन नै यो क्रम चलेपछि साथीभाइले उसलाई खिस्याउँदै गिल्ली गर्न थाले । साथीहरूको यस्तो व्यवहारले उसमा ग्लानी भाव उत्पन्न भयो । एक दिन उसले साथीभाइसँग खेल्न नगई गाईको चियोचर्चो गर्ने विचार गर्यो र सम्पूर्ण ध्यान त्यही कैली गाईमा केन्द्रित गन्यो । अचम्म के पायो भने कैली गाई हावाको वेगमा कुदेर भिरको पहरो हुँदै माथितिर लागिन् । ऊ पनि लहरो समाउँदै बिस्तारै गाईको पछि लाग्यो । बल्लतल्ल ऊ गाई भएनेर पुग्दा त गाईको थुनबाट तररर दुग्ध धारा एउटा शिलामा बगिरहेको देख्यो । उसले गाईलाई आफ्नो उपस्थिति देखाएन । तर केही समयपछि ती कैली गाई त्यसै गरी सहज रूपमा तल ओर्लिएर आफ्नो हुलमा मिसिइन् । गोठालोले यी सबै कुराको बेलीविस्तार आफना गोठाला साथीभाइ र गाउँका बुढापाकाहरुसँग गर्यो । बूढापाकाहरुले यसको सत्यताको परीक्षण गरी उक्त शिलालाई दुग्धेश्वर महादेवको रूपमा पूजा गर्न थाले । उही दुग्धेश्वर महादेव नै पछि अपभ्रंश भई दुप्चेश्वर महादेवको रूपमा रहेकाे छ ।
दुप्चेश्वर महादेवसँग सम्बन्धित विभिन्न आस्था र विश्वास परापूर्वकालदेखि नै चल्दै आएको छ । महादेवलाई रूद्राभिषेकसहित दैनिक पूजा गर्ने गरिन्छ भने विशेष समयमा हिन्दु र बौद्ध धर्मालम्वीहरूले विशेष पूजा अर्चना गर्दछन् । विशेषतः यी आस्था र विश्वास प्रमाणित गर्ने महत्वपूर्ण दिन मार्गशीर्ष शुक्लपक्षको चर्तुदशी र पूर्णिमा हुन् । उक्त समयमा ब्राह्मण, क्षेत्री, शेर्पा, तामाङ्ग, राई, गुरूङ, मगरलगायत दलित जातजातिले विशेष जात्रा गर्ने हुँदा सबै जाति जनजातिहरुको सम्मिश्रण र एकता भाव जात्रामा देख्न सकिन्छ । धेरै मानिसहरु चिताएको कुरा पूरा गरिदिने देवताको स्पमा दुप्चेश्वर महादेवस्थान पुजा गर्न जाने गर्छन् भनिन्छ । जागिरमा पदोन्नति हुन, शिक्षामा सफलता प्राप्त गर्न, प्रेमलाई विवाहमा परिणत गर्न, विदेश यात्राको चाहना पूरा गर्न र हर कुरामा सम्पन्नता प्राप्त गर्न लगायतका भाकल गर्ने जनसमुदाय हजारौं भेटिन्छन् । सन्तानको चाहना पूरा नभएकाहरूलाई महादेवले सन्तान दिलाइदिने कुरामा प्रायः सवैले विश्वास गर्ने गरेकाे बुढापाकाहरु बताउँछन् । त्यसैले दुप्चेश्वरलाई सन्तानेश्वर महादेवको रूपमा समेत लिने गरेको पाइन्छ ।
महादेव ग्रहहरुका पनि मालिक भएकाले ग्रहदशा बिग्रिएकाहरु आफ्नो ग्रहदशा सपारी अनुकूल बनाउन यहाँ पूजाआजा, रूद्रि, होम गर्न आएका पनि प्रशस्त भेटिन्छन् । त्यसैले यी महादेव सामाजिक व्यवहार सुधारक, दुःख दर्द विनासक र ग्रहदशा निवारकको भूमिकामा पनि उत्तिकै अगाडि उभिएका छन् भन्दा कुनै अत्युक्ति हुने छैन । पछिल्लो समय दुप्चेश्वर महादेवलाई धार्मिक आस्थाको आधारमा मान, सम्मान गर्नेहरूको जमात बढ्दै गएको छ ।
दुप्चेश्वर महादेव मन्दिर नुवाकोट जिल्लाको दुप्चेश्वर गाउँपालिकामा अवस्थित धार्मिक पर्यटकीय स्थल हो । सदरमुकाम विदुरदेखि पूर्वमा रहेको तत्कालिन राउतवेंशी गाविसको दुप्चेश्वर महादेवलाई हिन्दू र वौद्ध धर्मालम्बीहरुले दोस्रो पशुपतिनाथको रुपमा पुकार्दै आएका छन् । हरेक वर्षको पुस महिनामा धान्यपूर्णिमाका अवसरमा साताव्यापी विषेश मेला, शिवरात्री, साउन महिना तथा हरेक सोमबार दुप्चेश्वर मन्दिरमा मेला लाग्ने गरेकाे दुप्चेश्वर संरक्षण समितिका पदाधिकारी बताउँछन् । हरेका शनिबार दुप्चेश्वरकाे दर्शन गर्न अन्य जिल्लाका मानिसकाे घिड लाग्ने गरेकाे छ । धान्यपूर्णिमादेखि एकसाता लाग्ने मेलालाई परम्परादेखि चल्दै आएको मेला नेपालकै सन्दर्भमा भने अलि अनोठो र फरक हुने गरेकाे समितिले जनाएकाे छ । ।
दुप्चेश्वर गाँउपालिका पर्यटकीय स्थलको रुपमा प्रख्यात रहेको छ । गोसाइकुन्ड जाने पदमार्ग यहि गाउँपालिकामा पर्दछ । मन्दिरमा गल्छी त्रिशुली सडकखण्ड अन्तर्गत पर्ने गङ्गटेबाट ढिकुरे, खरानीटार, सातविसे, रामती हुँदै पुग्न सकिन्छ । यसबाहेक काठमाडौंबाट टोखा छहरे, चौघडा, खरानीटार सातविसे, रामती हुँदै पुग्न सकिन्छ । रामतीबाट मन्दिरमा जानको लागि झोलुङ्गे पुल निर्माण गरिएको छ । काठमाडौंदेखि शिखरबेसीसम्म बस सुमाेलगायतकाे सवारी साधन सञ्चालन हुने गरेकाे छ ।

दुप्चेश्वर महादेवको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित थप किंवदन्ती
“केही व्यक्तिहरू यी महादेवलाई गोपालेश्वर महादेव पनि भन्न रूचाउँछन् । यस्तो मत राख्नेहरू द्वापर युगका श्रीकृषा भगवान्सँग यसको प्रसङ्ग जोडेर सुनिआएको किंवदन्ती सुनाउँछन् । यस्तो किंवदन्ती सुनाउनेहरु द्वापर युगमा श्रीकृष्ण भगवान् नुवाकोटका रमणीय हिमाली क्षेत्रमा भ्रमणका लागि आउनु भयो । भ्रमणका क्रममा श्रीकृष्णजी अहिले यिनै दुप्चेश्वर महादेवको शिला भएको रमणीय पहरामा पुग्नु भयो । यस पहराले भगवान्को मन निकै आकर्षित गयो । यस्तो रमणीय स्थानमा शिवलिङ्ग स्थापना गर्न पाए कति राम्रो हुन्थ्यो भन्ने भावना भगवान् श्रीकृष्णमा जागृत भयो । अनि, त्यस क्षेत्रको भ्रमणबाट फर्कनुअघि श्रीकृष्ण भगवान्ले त्यहाँ शिवलिङ्ग स्थापना गर्नु भयो । श्रीकृष्ण भगवान्ले स्थापना गरेको यही शिवलिङ्ग नै अहिले सबैले विश्वासका साथ पुजिआएका दुप्चेश्वर महादेव हुन् । द्वापरयुगी गोपालवंशीय श्रीकृष्ण भगवान्ले स्थापना गरेको हुनाले यिनलाई गोपालेश्वर महादेव पनि भनिएको हो । साभार : नुवाकोटका पशुपति दुप्चेश्वर महादेव, २०७३, वासुदेव गुरागाई, पृष्ठ ३७)
…र अहिले दुप्चेश्वर वरपर हाेटल लजहरु खुलेका छन् । काठमाडौंबाट एक दिनमै पुगेर फर्किन सकिने भएकाे छ । बागमतीका काठमाडौं उपत्यका बाहेकका जिल्लाबाट जादाँ एक रात बिश्राम लिदाँ उत्तम हुन्छ । सडक सञ्जालले जाेडिएकाे छ । मन्दिरकाे फेदीबाट मात्रै हिड्नु पर्छ । पुजा सामग्रीका पसल पाइन्छ । खाना खाजाका लागि पसल छन् । सोमबार र शनिबार जात्रै जस्तो लाग्छ । सधैं रमाइलो वातावरण हुन्छ ।
तर सधैं उस्तै लाग्छ सरर चिसो हावा चल्ने राउचुलीको काख, शिखरबेसीको समीप, कुतुङ खोलाको दोभान, सूर्मयती (तादी) खोलाको तीर, रामावती (रामती) को छिमेकी पहाडको शिर, करेजुङको पाउ, रमाइलो ठाउँ गोगनचौर फाँट | गोगनचौरलाई काखमा च्यापेर गजधम्म बसेको रसिलो पहाड । त्यसैको नाभीमा विराजमान दुप्चेश्वर महादेवको शिवलिङ्ग । त्यो पनि भिरको अनकन्टार बिच अक्करमा । भिरमा शिवजीको बासस्थान, त्यसको प्राङ्गणमा अवस्थित गोगनचौर फाँट र तादी खोलाको कलिलो कलकल स्वरमा बग्ने कञ्चन जलप्रवाह, घरभन्दा ठुला ढुङ्गा यस्तो प्राकृतिक अद्भूत छटा । दृश्यावलोकनको लागि नुवाकोट जिल्लाको सदरमुकाम विदुरदेखि करिब ३५/३६ कि. मि. उत्तरपूर्वी (इशान) कोणमा रहेको तथा काठमाडौंबाट उत्तर रहेकाे धार्मिक स्थल जो कोहीका लागि पर्खिरहेको छ ।

‘अञ्जिला’ दुःख, संघर्षसँगै सफलताकाे कथा
Tags: No Comments
महिला राष्ट्रिय फुटबल खेलाडी एन्जिला तुम्बापो सुब्बाको जीवनका आरोह अवरोहमा आधारित नेपाली चलचित्र हो ‘अञ्जिला’ । गत २९ फागुन फागु पूर्णिमाकाे दिन बिहीबारबाट देश भर प्रदर्शनमा आएको छ । ४ चैत्र शुक्रबार, २०७८ मा राष्ट्रिय फुटबल खेलाडी एन्जिला तुम्बापो सुब्बाको जीवनमा आधारित रहेर फिल्म ‘अञ्जिला’ बनाउने घोषणा गरिएको थियाे ।
फिल्मकाे शीर्ष भूमिकामा एञ्जिला आफैले अभिनय गरेकी छिन् । उनीसँगै दयाहाङ राई, सिर्जना सुब्बा, माओत्से गुरुङ, बुद्धि तामाङ, प्रेम कुमार श्रेष्ठलगायत कलाकारको जिवन्त अभिनय छ । फिल्मले दुर्गम जन्मथलोबाट व्यवसायिक फुटबल खेलाडी बन्ने सपना बोकेर राजधानी काठमाडौं आएकाे तथा संघर्षपूर्ण कथा चित्रण छ । केन्द्र मोशन पिक्चर र मुन लभ इन्टरटेन्मेन्टको ब्यानरमा बनेको फिल्ममा प्रेमकुमार श्रेष्ठ र केन्द्र लिम्बू निर्माता छन् ।
अञ्जिलामा एउटा वियोगान्तक गित समावेश छ । रात किन हुन्छ हुजुर दिन किन हुन्छ? थाहा छैन जिन्दगी कठिन हुन्छ…. । यस गीतकाे भावले फिल्मकाे कथाका वियोगान्तक क्षणलाई एकै पटक बाेलेकाे झैं लाग्छ । फुटबलर एन्जिलाकाे कथालाई निर्देशक मिलनले पर्दामा उतार्ने जमर्काे गरे । सफलता भित्र दुःख र वेदना अझ बढी सशक्त भएर आएकाे छ । जसकाे प्रभाव फिल्मकाे सुरुदेखि अन्त्यसम्म छाइ रहन्छ । त्यसो त मिलनले निर्देशन गरेका प्रायः फिल्मले दर्शककाे मनबाट टाढा जादैनन् । मन छुन्छन् ।
खेलकुदमा हुने भनेकाे हार र जितकाे दुई पाटाे मात्रै हाे । बाँकी अभाव र दुःखका कथा यस्ता हुन्छन्, जो देखिदैनन्, कतै लेखिदैनन् भनिए पनि सुनिदैंन । जब दुःख र अभावले सफलताकाे बाटो पहिल्याउँछ त्यस्ले बढी महत्व पाउँछ जीवनमा छुन्छ पनि । अञ्जिलामा दुःख अभाव संघर्ष र सफलतालाई एकैसाथ प्रस्तुत गरेर मन जितेका छन् ।
कथा यसरी अगाडी बढेकाे छ
यो कथा एउटा सफल फुटबलरको हो । त्यो भन्दा बढी उनकाे वेदनाकाे दुःखकाे । साथमा उनीसँगै पिडा र दुःखमा छिन उनकाे आमा । कथाका पात्र अञ्जिला जो निरन्तर डटिरहन्छिन, खटिरहिन्छिन कर्मसंग सफलताकाे लागि, फुटबलर बन्ने सपनासँगै । रत लखेटिइरहिन् केही थान प्रश्नसँग ।
मनमै गाठाे परेर बसेकाे दुःखका कथाको सुरुवात उनको बाल्यकालबाट गरिएकाे छ । पाँचथर घर भएका अञ्जिलाका बुवा फौजी हुन्छन् । डुलिरहने पल्टने नियतिले उनलाई जिल्लाकै विकट क्षेत्र फाक्तेब पुर्याउँछ । जहाँ उनको भेट अञ्जिलाको आमासँग हुन्छ । दुवै जना छोटो समयमा एक अर्काको प्रेम परेपछि दुवैले भागी बिवाह गर्छन् । दोस्रो सन्तानको रुपमा अञ्जिलाको जन्म त्यही फाक्तेबमा हुन्छ । लगत्तै उनका बुवाले र ईलाम झर्ने निर्णय लिन्छन् । इलाम रहँदै एन्जिला स्थानीय स्कुलमा पढ्दै टालोकाे बल बनाएर साथीहरुसँग खेल्दै आफ्नाे फुटबलर बन्ने इच्छा जताउन थाल्छिन् । अञ्जिलाकाे आमा भाडा घरमा पसलमा चलाउँछिन् । गाउँकै अर्काे पुरुषले अञ्जिलाकाे खेल प्रेम देखेर जुत्ता ल्याइदिन्छन् ।
एक दिन लडेर खुट्टामा चोट आएपछि ती पुरुष पात्रकाे सहयोगमा अस्पताल पुर्याइन्छ । अस्पतालमा २ दिन बसेर घर फर्किन नपाउँदै ती पुरुष पात्रकाे श्रीमतिकाे कुरमा लागेर अञ्जिलाकाे बुबाले आमालाई आरोप लगाउँछन् । झगडा मिलाउन बसेकाे पञ्चायतमा समेत निकास ननिस्किए पछि ती पुरुष पात्रले अञ्जलीलाई बाेकेर अघि लाग्छन् । अनी अञ्जिलाकाे आमा दाजुलाई डाेर्याएर उनकाे पछि लाग्छन् ।
अञ्जिलाकाे बुबाले अर्काे श्रीमति ल्याए पछि बुबाले घर छाेडेर निस्कन्छन् । आफ्नै बाबुकाे तेसपछि अत्तोपत्तो हुँदैन । यता अस्पताल पुर्याउने पात्रकाे घरमा पछि लागेर गएका अञ्जिलाका आमा र उनीहरुले दुःख पाउन छोड्दैनन् । गोल खेल्न नदिने यि बुबाले समेत अनेक गर्छन् । घरमा थाहै नदिई गेममा छनौट हुदाँ भएकाे खुसी जव स्कुलमा शिक्षकले परीक्षा फि समेत बुझाउन र नबुझाएर परीक्षा दिन नपाउने र फुटबलमा भाग लिन नपाउने भन्छन् अनि इच्छा मार्ने निधाेमा पुग्छन् । खेल्दै गरेकाे बुट लगाउने जर्सी समेत आगोमा जलाउँदा उनले करिब हार खाइसकेकी हुन्छिन् ।
आमाकाे सपना छोरीलाई ठुलो मान्छे भएकाे हेर्ने रहर समेत रहरै हुने हाे की भनेर एक साझँ छोरीलाई काठमाडौं टाढाकाे साइनाे पर्ने दिदीकाे घरमा पठाउने सुनाउँदा उनलाई इच्छा पुरा हुने आश पलाउँछ । तर जब उनी काठमाडौं भनेकाे स्थानमा पुग्छन् उनकाे फुटबलर वन्ने सपनालाई सबैले खिसी मात्रै गर्दैन हासोकाे पात्र बनाउँछन् । त्यहाँ पनि आफ्नो सपना पुरा नहुने देखेपछि ओतलागेकाे घर छाेडेर इलाम निसक्ने बाहानामा सडकमा निस्किन्छन् ।
त्यसपछि र त्यस अघि अञ्जिलाले के के गर्छिन् कति दुःख पाउँछिन र संघर्ष गर्छिन् र सफलता हात पार्छिन त्याे थाहा पाउन अञ्जिला फिल्म हेर्नै पर्छ ।
फिल्मले के सन्देश दिन्छ?
फिल्ममा प्रशंगबस आउने केही सस्ता वाक्यले दिक्क बनाउँदैन । विकट गाउँघरमा अझै पनि खेलकुद प्राथमिकता पर्दैन । परे पनि कतिपय अभिभावकले नखेल्न दवाव नै दिन्छन् । खेल खेलेर केही दुर्घटना भइहाल्यो भने जिन्दगी बर्बाद हुने उनीहरुकाे तर्कलाई सन्तान प्रतिकाे ममताकाे रुपमा देखाइएकाे छ । तर सन्तानकाे वेहद इच्छालाई बुझ्ने आमाकाे खासै भूमिका परिवारमा नहुँदा आइपर्ने समस्या फिल्ममा देख्न सकिन्छ ।
फिल्म हेरिरहँदा कहि कतै दिक्क लाग्दैन । कथामा आफैं बगेजस्तो लाग्छ, अभाव झेलेर हुर्किएकाहरुले आफ्नै जिवनसँग मेल खाएकाे सम्झन्छन् । अझ त्यस्तै प्रकृतिकाे दुःख संघर्ष गरेर आएका छौं भने कथासँगै आखाँ भिजेकाे थाहै पाइदैन। कतै दुःखका दृष्यमा कतै सफलताकाे दृश्यहरुमा ।
फिल्ममा आमाले अञ्जिलालाई काठमाडौं पठाउनु अघि केही प्रतियाेगितामा भाग लिएर उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिएकाे, त्यो अवसरका कथामा समेटिएर आएकाे छैन् । फिल्मलाई अञ्जिलाकाे जीवनमा आधारित रहेर बनाइएकाे भए पनि पटकथालाई अली फरक ढंगले प्रस्तुत गरिएकाे छ ।
महिलाले केही गर्न सक्छन् भन्ने देखाउन खाेजिएकाे छ । आमाकाे हौसला र आत्मबलले आफ्नाे लक्ष्य भेट्न सकिने सन्देश समेत दिएकाे छ । आमाले गरेको बलिदान, त्याग र समर्पणलाई निर्देशकले मिहिन ढंगले उतार्न सफल भएका छन् । गाउँघरमा पुरुष र महिलाकाे समान हैसियत नहुँदा परिवारमा पर्ने पिडालाई मिहिन ढंगले केलाइएकाे छ । जब सफलता मिल्छ तब खुसी आफैं प्राप्त हुने सत्यलाई समेत कथमा लुकाइएकाे छैन ।
फिल्ममा उनकाे जीवनमा आधारित रहेर कथा बनाइएकाे छ । सबै जीवनी फिल्ममा उतार्न सकिदैन् पनि । कथाले कतिपय व्यक्तिगत कुरालाई नछोएकै राम्राे मानेका छन् कथाकार र निर्देशकले यस्तै बुझ्न सकिन्छ । तर घरायसी समस्याका बावजुत उनले फुटबलकाे लागि गरेकाे संघर्षले फिल्मकाे कथालाई अब्बल बनाएकाे छ ।
एन्जिलाकै गृहजिल्ला इलामकाे आइतबारे, झापा र काठमाडौंमा फिल्मको छायांकन गरिएको छ । खेलाडीका लागि मात्रै नभएर विविध कारणले आफ्ना सपना पुरा नहुनेहरुले यो फिल्म हेर्नै पर्छ । दुुखःका पहाड जत्रो भए पनि छिचोल्ने आफैंले हो । संघर्षको मैदानमा लड्ने हो भाग्ने होइन । मेहेनत, धैर्यता र इच्छाशक्ति भए जीवनको जस्तोसुकै परिस्थितिको सामना गर्न सकिन्छ भन्ने अञ्जिलाबाट लिन सकिन्छ ।
फिल्म केबल मनोरञ्जनकाे लागि मात्रै होइन् फिल्मका कथाबाट केही बुझ्न र सिक्न सकियो भने त्याे फिल्मकाे सफलता हाे । यो अञ्जिलामा पाउन सकिन्छ ।
गत फागुन १४ बाट नेपाली चलचित्र एकसाथ प्रदर्शनमा आए । ती मध्येकाे एउटा चलचित्र हाे मायावी । मायावी भन्ने वित्तिकै मायाकाे कुरा जोडिएर आउँछ । पुरै चलचित्रकाे कथा पोखराकाे सेरोफेरोमा घुमेकाे छ । पोखराकाे पनि लेकसाइड केन्द्रमा छ चलचित्र, जहाँ मुख्य पात्र जोय (पल शाह) सामन्य परिवारकाे तथा आफ्नो रेस्टुरेन्टमा काम गर्छन्।
परिवारका सदस्यले विवाहको कुरा गर्दा उनी सुन्दर केटीको खोजी रहेकाे बताउँछन् । उनी साइकल चढेर ढुल्छन । मन्दिरमा भजन गाउँछ । सानो पसलमा चिया बेच्ने अनि बाटोघाटोमा युवतीहरुलाई जिस्काउदैं हिड्ने पात्र जोय । सुन्दर केटीकाे कल्पना गर्दै जादाँ संयोगवश डाक्टर आर्या (दीपिका प्रसाईं) को गाडीमा साइकल ठोक्किन्छ । त्यहीबाट सुरु हुन्छ चलचित्रको कथा ।
फितलो जिस्काइ सँगै कथा (एक तर्फी प्रेम) को सुरुवात हुन्छ । तर आर्यालाई प्रभावित पार्न कम्मर कसेर लागेकै बेलामा उनी पहिल्यै आदित्य भट्टराईसँग विवाहको तयारीमा रहेको खुल्छ करिब चलचित्रको मध्य तिर । अर्कोतर्फ, जोयका साथीहरू सुशील (जो अपाङ्गता भएका व्यक्ति हुन्) र करिश्माबीच प्रेम सम्बन्ध हुन्छ । तर फिल्मको मुख्य सस्पेन्स आर्याले जोयलाई रोज्छिन् कि आदित्यलाई? अनि सुशील र करिश्माको प्रेम सफल हुन्छ कि असफल? यसैमा टिकेको छ। निर्देशकले यसलाई फिल्ममा सस्पेन्सको रूपमा प्रयोग गर्न खोजेका छन् ।
फिल्मले प्रेम केवल भौतिक सुख सुविधालाई मात्रै हेरेर मात्र हुन्न भन्ने सन्देश दिन खोजेको छ । प्रेममा त्याग हुनुपर्छ भन्ने प्रेरणादायी सन्देश प्रवाह गर्न खोजेको भए पनि चलचित्रलाई भूमरी(ट्विस्ट) बनाउने चक्करमा कथा रुमलिएको छ र कमजोर बनेकाे छ । फिल्मको सिनेमाटोग्राफी राम्रो देखिन्छ । पुरै चलचित्रमा पोखराको फेवाताल वरपरको प्राकृतिक दृष्यले चलचित्रलाई आकर्षक बनाएको छ ।
लक्ष्मी गिरी, राजाराम पौडेल, र अंशु थापाको कमेडीले दर्शकलाई बिचबिचमा हल्का राहत दिएको छ । कही कही सस्ता संवाद दिए पनि उनिहरुको कमेडी प्रभावकारी नै छ। करिश्मा श्रेष्ठको अभिनयमा केही निख्खारता देखिंदा दीपिका प्रसाईँको अभिनयले दर्शकको मन लान्न सकेको देखिदैन । पल शाह चरित्रमा फिट हुन सकेका छैनन् ।
फिल्मको कथा त्रिकोणात्मक प्रेम सम्बन्धलाई आधार बनाएर लेखिएको छ । तर कथामा नयाँ पन केही छैन । कथा र कथ्य शैलीमा नयाँपन दिन नसकिएको प्रष्ट हुन्छ । हिरोको दुर्घटना हुँदा हिरोइन आईपुग्नु, हिरोइन पछ्याउदै हिरो अस्पताल धाउनुजस्ता सिनले चलचित्रमा पुरानो पाराको स्वाद भेटिन्छ । चलचित्र चलाउन सस्तो संवादको सहारा लिएको भन्ने लाग्छ । चलचित्रमा थुप्रै भावुक दृश्य छन् तर ती दृश्यले दर्शकको मन छुन सक्दैन/छुन सकेन ।

निर्देशक दिवाकर भट्टराईले निर्देशनले ९० को दशककै कथ्यशैली देखाइरहेको छ । सुरुवातमा २ पात्रलाई मात्रै फिचराइज्ड गरेर मध्यान्तरमा अर्को पात्र प्रवेशलाई नै सस्पेन्स बनाउन खोजेको कथाले अन्तिमको नतिजासम्म सस्पेन्स टिकाउन सक्दैन र नतिजा सहजै अनुमान गर्न सकिने बनाएको छ । फिल्म निर्माणमै हुने कमजोरी समेत ‘मायावी’ मा छ ।
प्रेम मनबाट हुने हो । प्रेमकथाको पक्ष भावना हो । तर ‘मायावी’का प्रेमिल संवाद अनि दृश्यहरू प्रभावकारी लाग्दैनन् । पात्रबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई दर्शकको मनसम्म पुग्ने गरी लैजानै सकेका छैनन् । कथासँगै दर्शकको मनले यात्रा गर्न सकेको छैन मायावीमा । अक्सर चलचित्र भन्दा बढी गीतलाई स्थान दिइएको छ ‘मायावी’मा । ८ वटा गीतले स्थान पाएको फिल्ममा ती गीतले कथालाई अझै कमजोर बनाएको छ।
फिल्मको पहिलो भागको कथा सुस्तरी अगाडि बढ्छ। जहाँ निर्देशकले दर्शकको धैर्यताको परीक्षा नै लिए समान अनुभव हुन्छ । कथासँगै कमजोर देखिएको छ पटकथा । भनाईमा हिरोइनको बुबाको पात्रलाई कडा मिजासको देखाउन खोजिए पनि उनलाई कुनै पनि दृश्यमा त्यसरी प्रस्तुत गरिएको छैन ।
त्यसो त अष्ट्रेलियामा पढ्न जादा भटेको र माया बसेको भनेर कथान्तरको मध्य तिर मुख्य पात्रलाई सप्राइज दिन हिरोइनले उभ्याएको पात्र कतैबाट टिपेर ल्याएको जस्तो लाग्छ । घर इन्डिया मात्रै भनिएको पात्र इन्गेजमेन्ट पछि टाढा हुँदा हिरोइनले महसुस गरेको फ्रड पात्र पल प्रतिको माया नै कथाको मुख्य सार हाे । पहिले ननसेन लाग्ने पात्र पछि हिरोइनले टाढा राख्छु भन्दा नसकेकाे देखाएकाे टाढा रहनेहरुसँग खासै मन नबस्ने यथार्थ फिल्मले भन्न खोजेकाे देखिन्छ ।
अभिनेता पल शाहका फ्यानहरुका लागि खुशीको खबर बनेर आएको चलचित्र ‘मायावी’ उनको करियरको एउटा कमजोर चलचित्रको रुपमा नेपाली रजतपटमा नाम लेखाएको छ । धेरै ठाँउमा चलचित्र हेर्दा अल्छी लाग्छ । दर्शकले गफ गर्ने, अन्त मन लगाउन सक्छन् ।
यस अगाडि ‘मेरो जीवन साथी’ ‘स्टुपिड मन’, ‘ऐश्वर्य’ र ‘क्याप्टेन’जस्ता फिल्म निर्देशन गरिसकेका दिवाकरले निर्देशन गरेको मायावी कमजोर चलचित्र हो भन्न सकिन्छ । कसैलाई नाम देख्दा आहा भन्ने लागेर मायावी हेर्न जानु भयो र हेरिरहँदा मजा लागेन भने त्यसको टिमलाई नरम तरिकाले गाली गर्ने छुट पक्कै हुनेछ । चलचित्रको अन्त्य दर्शकले कल्पना गर्न खोजेका तर यसो होला की भन्दै अलिअलि उत्सुकता छ । तर व्यावहारिक जीवनमा यस्ता घटना सायदै हुन्छ । ४/५ वर्षकाे नानी बाबुले पहिलाे भेटमै एक अर्का प्रति देखाएकाे आत्मियता राम्राे देखिदैन् ।
अन्तमा कमजोर कथाबस्तु, औसत पटकथा संवाद, सामान्य अभिनय लगायतका कारण चलचित्र मायावी औसत चलचित्रभन्दा माथि उठेको छैन । निर्देशक दिवाकर भट्टाईको पर्दामा कथा भन्ने शैली पुरानै चलचित्रको प्रभाव देखाउँदा नेपाली सिनेजगतमा ‘मायावी’ परम्परागत चलचित्रकै रुपमा आएको छ । दर्शककाे मन जित्न ठूलो बजेट, महँगा नाम चलेका कलाकार राखेर चलचित्र निर्माण गर्ने होइन उत्कृष्ट कथाबस्तु, कलात्मक दृष्टिकोण र अभिनयमा पोख्त कलाकार भए हुन्छ । जादाजादै चलचित्रकाे समूहलाई शुभकामना ।
प्रत्येक व्यक्तिको जन्म, मृत्यु विवाह, सम्बन्ध विच्छेद, बसाइँ सराइ लगायतका घटनालाई ताेकिएकाे निकायमा दर्ता गर्नुलाई व्यक्तिगत घटना दर्ता भनिन्छ । व्यक्तिगत घटना सम्बन्धित व्यक्तिको स्थायी ठेगाना वा घटना घटेको स्थानको वडा कार्यालयमा दर्ता गराउनु पर्ने कानूनी व्यवस्था रहेकाे छ । घटना दर्ता व्यक्तिको पहिचान र सेवा प्राप्ती गर्ने कानूनी आधार तथा राज्यको नीति निर्माण तथा योजना तर्जुमाकालागि तथ्यांक प्राप्त गर्ने आधार भएकाले कानूनले ताेकेकाे समयमै सम्बन्धित वडामा गई दर्ता गराउन नागरिककाे कर्तव्य समेत हाे ।
व्यक्तिगत घटना व्यक्तिको स्थायी ठेगाना रहेको वडा कार्यालय वा घटना घटेको स्थानको स्थानीय पञ्जिकाधिकारीको कार्यालयमा ३५ दिनभित्र निःशुल्क वा त्यसपछि बिलम्ब शूल्क तिरी दर्ता गराउन सकिन्छ। संघ, प्रदेश वा स्थानीय तह अन्तर्गतका सरकारी निकाय वा नेपाल सरकारको स्वामित्वमा रहेका संगठित सस्थाका वहालबाला कर्मचारीले बसाइँ सराइ बाहेक आफू सूचक भएर अन्य व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्नुपर्ने भएमा कार्यालयको सिफारिसका आधारमा कार्यालय रहेको स्थानको वडा कार्यालयमा पनि घटना दर्ता गर्न सकिन्छ।
जन्म, मृत्यु तथा अन्य व्यक्तिगत घटना (दर्ता गर्ने) ऐन, २०३३ लागु हुनु भन्दा अघि घटेका घटना दर्ता गर्न भने मिल्दैन। यस्ता घटनाको हकमा व्यक्तिलाई आवश्यक भएमा सम्बन्धित वडामा गई वडाध्यक्षबाट घटेकाे घटना प्रमाणित गराउन सक्दछन्। नेपालमा रहेका विदेशी नागरिकले नेपालमा घटेका व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्नु परेमा राहदानी वा राष्ट्रियता खुल्ने कागजात लगायत व्यक्तिगत घटना दर्ताका लागि आवश्यक अन्य कागज सहित आफू बसोबास गरेको स्थानमा घटना दर्ता गर्न सक्छन् । नेपालमा कुटनीतिक नियोग भएका मुलुकको नागरिक भए त्यस्तो नियोगको सिफारिस समेत आवश्यक पर्दछ ।
जन्म दर्ता बालबालिकाको नैसर्गिक अधिकार हो । जन्मेको ३५ दिन भित्रै आफ्नो स्थायी ठेगानाको वडा कार्यालयमा गई जन्म दर्ता गरी बालबालिकाकाे संबैधानिक हककाे सुनिश्चित गराउनु अभिभावनकाे कर्तव्य हुन आउँछ । जन्म र मृत्यु दर्ताको सूचना परिवारको मुख्य व्यक्तिले र निजको अनुपस्थितिमा परिवारको १८ वष उमेर पुगेको व्यक्तिले दिन सक्छन् । जन्म, मृत्यु, बसाई सराई, विवाह एवं सम्बन्ध विच्छेदका घटना दर्ता गर्नु नागरिकको कर्तव्य हो ।
विवाहको सूचना पति र पत्नी दुवैले दिनु पर्छ । सम्बन्ध विच्छेदको सूचना अदालतको निर्णय सहित पति वा पत्नीले दिन सक्छन् । बसाई सराई दर्ता गर्दा व्यक्ति आफू मात्र बसाई सरी गए व्यक्तिले र परिवार नै बसाई सरी गए परिवारको १८ वर्ष उमेर पुगेको व्यक्तिले सूचना दिनु पर्ने हुन्छ ।
नेपालमा व्यक्तिगत घटना दर्ता
व्यक्तिगत घटना (दर्ता गर्ने) ऐन, २०३३ लागू भएपछि नेपालमा घटना दर्ता सुरु भएकाे हाे । नेपाली नागरिकको कानूनी पहिचानको आधार व्यक्तिगत घटना दर्ता गरे पछि सुरु हुन्छ । जन्म, मृत्यु, विवाह, बसाइँसराइ, सम्बन्धविच्छेद जस्ता घटनाहरू दर्ता भएपछि मात्र अन्य सरकारी कागजात जस्तै नागरिकता, राहदानी, राष्ट्रिय परिचयपत्र लगायत प्राप्त गर्न सम्भव तथा सहज हुन्छ । नेपालमा २०३६ सालबाट व्यक्तिगत घटना दर्ता सुरु भएकाे पाइन्छ । व्यक्तिगत घटना (दर्ता गर्ने) ऐन, २०३३ लाई नेपालमा २०३६ सालबाट विभिन्न चरण र वर्षहरुमा क्रमैसँग सबै जिल्लामा लागू गरिएकाे थियाे । मकवानपुर जिल्लामा भने २०३७ सालबाट मात्रै व्यक्तिगत घटना दर्ता सुरु भएकाे पाइन्छ ।
व्यक्तिगत घटना सुरु हुँदा विभिन्न अनुसूचीहरुमा हस्तलिखित दिइन्थ्याे । यसले गर्दा एकै व्यक्तिका एक भन्दा बढी पटक घटना दर्ता हुने गरेका थिए । २०७५ सालबाट डिजिडलाइज दर्ता प्रणाली सुरु भएकाे हाे । राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जिकरण विभाग स्थापना भएपछि डिजिटल प्रणालीमार्फत घटना दर्ता सुरु भयो । डिजिटल प्रविधिले कार्यलाई सरल र छिटाे बनाएकाे छ । साथै दर्ता गरिएका रेकर्ड समेत सजिलै हेर्न सकिन्छ । विभागले सफ्टवेयर विकास गरी सबै प्रकार घटना दर्तालाई प्रविधिमै सुरक्षित हुने व्यवस्था मिलाएकाे हाे । यसका साथै सामाजिक सुरक्षालाई समेत डिजिटल बनाई बैंकमै रकम पठाउने व्यवस्था समेत विभागमार्फत हुने गरेकाे छ ।
व्यक्तिगत घटना दर्ता तथा सामाजिक सुरक्षाकाे कार्य ७५३ वटै स्थानीय तहका वडाहरुबाट हुँदै आएकाे छ । घटना दर्ता गर्दा समेसम्म त्रुटीहरु नहुने हिसाबले गर्नु पर्छ तर कहिले काँही केही केही त्रुटी हुँदा विद्यमान ऐनमा कानूनी अस्पष्टताका कारण सच्याउने तथा संशोधन प्रक्रियामा जटिलता छ ।राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण ऐन २०७६ अनुसार घटना दर्ता भएका विवरण एक वर्षभित्र मात्र सच्याउन सकिने व्यवस्था गरेकाे छ । त्यसपछि घटना दर्तामा भएका त्रुटी सच्याउन सकिदैन् । सामान्य त्रुटि एकार उकारलायतका मात्रै सच्याउन मिल्ने व्यवस्था गरिएको छ।
ऐन, नियमावलीमा एक किसिमकाे व्यवस्था र विभागबाट गरिएका परिपत्रमा गरिएकाे व्याख्या फरक हुँदा घटना दर्ताका त्रुटी लगायतका संशोधन प्रक्रियामा अन्योलता सिर्जना गरिदिएकाे छ। फरकफरक व्यवस्थाका कारण स्थानीय तहहरुले एकरूपता कायम गर्न सकेका छैनन् । संविधानको धारा १६ ले सम्मानजनक जीवनको हकको प्रत्याभूति गरेको छ तर, व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्दा भएका त्रुटिहरू सुधार्ने प्रक्रियामा रहेको कानुनी अस्पष्टताले संविधानमा उल्लेख गरिएका यी हकहरूको कार्यान्वयनमा बाधा पुऱ्याइरहेको छ।
अहिले घटनादर्ता डिजिटल प्रणालीमा रूपान्तरण भए पनि पुराना हस्तलिखित दर्ताहरूमा रहेका त्रुटिहरू संशोधन गर्न कठिनाई पन्जिकाधिकारीहरुले भोग्दै आएका छन् । खासगरी जन्म मृत्यु तथा अन्य व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्ने ऐन २०३३ अनुसार दर्ता भएका कागजातहरू अहिले नागरिकता तथा अन्य कागजातहरू बनाउन खोज्दा वा बनाइसकेको पछिको अवस्थामा समेत समस्याको कारक बन्न पुगेका छन् । हस्तलिखित विवरणमा रहेका त्रुटिहरू सच्याउने कानुनी स्पष्टता नहुँदा सेवाग्राहीहरूले अदालत वा विभिन्न सरकारी निकाय धाउनुपर्ने बाध्यता छ।
यसै समस्यालाई समाधान गर्न सरकारले केहि नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक, २०८० प्रतिनिधि सभामा दर्ता गरिसकेको छ। यो विधेयकले व्यक्तिगत घटना दर्ता संशोधन गर्ने समयसीमालाई एक वर्षमा एक पटक मात्र नभई, आवश्यक परेको बेला एक पटक गर्न सक्ने व्यवस्था राख्न प्रस्ताव गरेको छ। तर, यो विधेयक संसदमा दर्ता भएको दुई वर्ष बित्न लाग्दा पनि विधेयकले निकास पाउन सकेको छैन । जसले गर्दा व्यक्तिगत घटना दर्ता संशोधन सम्बन्धी अन्योल अझै कायम रहेको छ ।
ऐन, नियमावली, र परिपत्रहरूमा एकरूपता नहुँदा स्थानीय तहहरूमा कार्यरत कर्मचारीहरूलाई पनि स्पष्ट नीतिको अभाव महसुस भएको छ। यसले स्थानीय तहको काम कारबाहीको गुणस्तरमा समेत प्रश्न उठ्ने गरेको र सेवाग्राहीहरूलाई अनावश्यक झन्झटमा पार्नुका साथै स्थानीय प्रशासनलाई पनि अन्योलमा राखेको छ।
त्यसैगरी,राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागबाट सञ्चालित व्यक्तिगत घटना दर्ता तथा सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थापन सूचना प्रणाली अन्तर्गत घटना दर्ता गर्ने प्रणाली बारम्बार सर्भरको कारणले अवरुद्ध हुँदा स्थानीय तहका वडा कार्यालयमा सेवा प्रवाह गर्ने कर्मचारी र सेवा प्राप्त गर्ने सेवाग्राही दुबैलाई असर परेको छ। झन पछिल्लो समय नियमितजसो यस्ता समस्याले स्थानीयतह र वडा कार्यालयबाट हुने यस्ता आधारभूत सेवा प्रवाहमा अवरोध सृजना भएको हुँदा विभागले यस सम्बन्धमा दिर्घकालिन निकास खोजेर समस्या स्थायीरुपमा समस्या समाधान गर्न तर्फ विभागको ध्यान जान जरुरी छ ।
नेपालमा सामाजिक सुरक्षा भत्ता
२०५२ सालमा मनमाेहन अधिकारी प्रधानमन्त्री हुँदा नेपालमा सामाजिक सुरक्षा भत्ता सुरु भएकाे हाे । नेपालको संविधानको धारा ४३ मा आर्थिक रूपले विपन्न, अशक्त र असहाय अवस्थामा रहेका, असहाय एकल महिला, अपांगता भएका, बालबालिका, आफ्नो हेरचाह आफै गर्न नसक्ने तथा लोपोन्मुख जातिका नागरिकलाई कानून बमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुने व्यवस्था लागु गरेको छ ।
नेपाल सरकारले सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमअन्तर्गत प्रदान गरिने विभिन्न प्रकारका भत्ताहरु गैर योगदानमूलक सामाजिक सहायताका रुपमा रहेको पाइन्छ । नागरिकको जीवनमा आइपर्ने जोखिम न्यूनीकरण गर्न र मर्यादित जीवन निर्वाहको सुनिश्चित गर्न निश्चित योजनासहितको सहयोग सामाजिक बिमा, सामाजिक सहयोग र सामाजिक हेरचाहका रूपमा योगदान, गैरयोगदान र श्रम बजार नियमनको आधारमा प्रदान गरिन्छ। सर्वसाधारण नागरिकका लागि सामाजिक सुरक्षाको कार्यक्रम सन् १९३७ मा अमेरिकाबाट सुरु भएको थियो।
नेपालमा अनौपचारिक रूपमा सामाजिक सुरक्षा परापूर्व कालदेखि रहिआएको पाइन्छ। आमाबाबुकाे लागि जिउनी छुट्याउने, पेवा, पर्म, विवाह तथा काजक्रियामा सहयोग लगायतको प्रचलन नेपाली समाज रहेकाे छ । सामाजिक सुरक्षामा सरकारले लगानी गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता १९९० सालको दशकबाट मात्र सुरु भएको पाइन्छ । राष्ट्रको सेवामा रहेका सैनिकको सेवा निवृत्त जीवनमा आर्थिक सहयोग पुर्याउने उद्देश्यले १९९१ सालमा ‘सैनिक द्रव्य कोष’ को स्थापना र २००१ सालमा निजामती कर्मचारीका निमित्त ‘निजामती प्रोभिडेन्ट फन्ड’ को व्यवस्थाको माध्यमबाट सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमको सुरुवात भएको थियो।
गैरयोगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा भने आर्थिक वर्ष २०५२/५३ देखि वृद्धभत्ताका रूपमा लागु भएको हो। गैरयोगदानमूलक सामाजिक सुरक्षाभत्ता कार्यक्रमको ३० वर्षे भएकाे छ । यो समय सम्म भत्ताको दर, दायरा र लाभग्राही संख्यामा उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ। हाल सामाजिक सुरक्षा भत्ता कार्यक्रममा जेष्ठ नागरिक, साठी वर्ष पुगेका दलित र एकल महिला, जेष्ठ नागरिक, विधवा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, लोपोन्मुख जाति र बालबालिका गरी छ प्रकारका लाभग्राही समूहहरू रहेका छन्। सामाजिक सुरक्षाभत्ता दर बालबालिकाले प्राप्त गर्ने पाँचसय बत्तीस रूपैयाँदेखि जेष्ठ नागरिकले प्राप्त गर्ने अधिकतम चारहजार रूपैंयासम्म छ। हाल भत्ता प्राप्त गर्ने लाभग्राहीको संख्या सैतीस लाख छ।
सामाजिक सुरक्षा भत्तामा सरकारको वार्षिक एक खर्बभन्दा बढी रकम खर्च हुने अवस्था छ। कार्यक्रमले मुलुकको एघार प्रतिशत जनसंख्या समेटेको र कुल बजेटको करिब छ प्रतिशत खर्च हुने गरेको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ता हाल बैंकिङ्ग प्रणालीमा सिधै पठाइने गरिएकाे छ । हाल ७५३ वटै स्थानीय तहबाट सामाजिक सुरक्षा भत्ता बैंकमा सिधैं पठाउने व्यवस्था छ ।
करिब छ प्रतिशत सामाजिक सुरक्षा भत्ताका लागि खर्च भइरहेकाे अवस्थामा गरिबी न्यूनीकरण गर्ने कार्यमा यसको योगदान के छ भन्ने कुराको मूल्याङ्कन हुन आवश्यक छ। अहिले सामाजिक सुरक्षा भत्ताकै कारणले मुलुक आर्थिक भार पर्ने गरेकाे, मुलुकको अर्थतन्त्रले धान्न नसक्ने भएको, भत्ताको आवश्यकता सबैलाई नरहेको आदि तर्कका आधारमा बहसको उठान हुन थालेका छन्।
सामाजिक सुरक्षा भत्ता कार्यक्रमको व्यवस्थापन प्रभावकारी नहुँदा विगतमा सामाजिक सुरक्षा भत्ताको करोडौं रूपैयाँ कर्मचारीबाट हिनामिना भएको पाइएको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्तामा हुने अनियमितालाई निरुत्साहित गर्न सामाजिक सुरक्षा भत्ता बैंकिङ प्रणालीमार्फत वितरण गर्ने गरिएको छ। तर बैंकको पहुँच सबै वडा कार्यालयसम्म पुगिनसकेको, लाभग्राहीमा वित्तीय साक्षरता कम भएको तथा भौगोलिक विकटता र यातायात तथा प्राविधिक पूर्वाधारको कमीका कारण यो प्रयास पनि प्रभावकारी बन्न सकेको छैन।
नेपालमा सरकार आफैले गर्नसक्ने व्यवस्थापनको कार्यमा ऋण सहयोग निरुत्साहित नगर्ने हो भने सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थापनका कारण सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम नै जोखिममा पर्ने देखिन्छ ।
व्यक्तिगत घटना दर्ताका विद्यमान समस्या समाधानका उपाय
व्यक्तिगत घटना दर्तासम्बन्धी कानुनी अस्पष्टता र संशोधन प्रक्रियाको जटिलता हटाउन सरकारले केही महत्वपूर्ण कदम चाल्न आवश्यक देखिन्छ ।ऐन, नियमावलीलाई समेत थप ब्याख्या गर्ने गरी कार्य सरलताकाे लागि स्पष्ट कार्यविधि निर्माण गर्नुपर्छ । सबै स्थानीय तहले अपनाउने कार्यविधि एउटै भएकाले सेवाग्राहीले समेत एकै किसिमले सेवा प्राप्त गर्छन् ।
केहि नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक, २०८० मा रहेको पन्जिकरण सम्बन्धी व्यवस्थालाई छिटो पारित गर्नु आवश्यक छ । यो विधेयक पारित भएमा, नागरिकहरूले आवश्यक परेको बेला घटना दर्ता संशोधन गर्न सक्नेछन् । पुराना हस्तलिखित व्यक्तिगत घटना दर्ता अभिलेखहरूको प्रमाणीकरण गरी डिजिटल प्रणालीमा रूपान्तरण गर्न नीति नै ल्याइन जरुरी छ ।
स्थानीय तहका कर्मचारीहरूलाई संशोधन प्रक्रियामा स्पष्ट मार्गनिर्देशन दिनु आवश्यक छ । हाल, कतिपय कर्मचारीहरूले फरक-फरक व्याख्या गर्ने भएकाले एकरूपता कायम हुन सकेको छैन । यदि सरकारले स्पष्ट निर्देशन दिएर सबै स्थानीय तहमा एउटै कार्यविधि लागू गर्यो भने, सेवाग्राहीहरूलाई झन्झट बेहोर्नु पर्ने स्थिति आउने छैन।
व्यक्तिगत घटना दर्ता संशोधन प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउन सार्वजनिक जानकारी अभियान सञ्चालन गर्नुपर्छ। धेरै नागरिकहरूलाई संशोधनको कानुनी प्रक्रिया स्पष्ट रूपमा थाहा नहुँदा समस्या भइरहेको छ। यदि सरकारले नागरिकहरूलाई जानकारी गराउने उचित अभियान सञ्चालन गयो भने, सेवाग्राहीहरूलाई कानुनी प्रक्रियामा सहयोग पुग्नेछ।
व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्नु नागरिककाे कर्तव्य भएकाेले कानूनले ताेकेकाे समयमै घटेका घटनाकाे सूचना सम्बन्धित निकायमा दिई नागरिक हुनुकाे कर्तव्य पालन गर्नु पर्ने देखिन्छ । हालकाे ऐन नियमावलीमा भएकाे घटना दर्ता संशोधन प्रक्रियामा रहेका जटिलता हटाउन कानुनी स्पष्टता, एकीकृत कार्यविधि, र डिजिटल प्रणालीको प्रयोग प्रभावकारी गर्नु/गराउनु जरुरी हुन्छ ।
सामाजिक सुरक्षा भत्ताका समस्या समाधानका उपाय
नेपालजस्तो अल्पविकसित देशको लागि योगदानविहीन सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम वित्तीय रूपमा जोखिमपूर्ण र आर्थिक रूपमा चुनौतीपूर्ण छ । मुख्य समस्या स्रोत परिचालन भन्दा अनुत्पादक क्षेत्रमा सरकारी कोष खर्च गर्न उद्यत राजनीतिक संस्कार र अलोकप्रिय भइएला भनेर गलतलाई गलत भन्न नसक्ने प्रवृत्ति हो ।
भविष्यलाई चौपट पारेर आजलाई राम्रो बनाउनुभन्दा सबैलाई सधैं राम्रो हुने बाटो खोज्नु उत्तम हुन्छ । तत्काललाई पेन्सनलगायत सबै सामाजिक सुरक्षालाई योगदानमा आधारित बनाएर क्रमशः एकीकरण गर्दै जान लागिएकाे छ । सामाजिक सुरक्षा लोककल्याणकारी राज्यको दायित्व हो र नागरिकको मौलिक हक हो। सबै नागरिकलाई जीवनचक्रमा आधारित सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्न आवश्यक स्रोत साधनको व्यवस्था र प्रभावकारी व्यवस्थापन आजको आवश्यकता हो।
भत्ता कार्यक्रमलाई राजनीतिक नारा मात्र बनाएर सामाजिक सुरक्षाको उद्देश्य पूरा हुँदैन। यो कुरा सबै राजनीतिक पार्टीले महसुस गरी सामाजिक सुरक्षालाई दिगो, भरपर्दो र सबैका लागि जीवनपर्यन्त बनाउन तर्फ लाग्नुपर्छ। यसका लागि दृढताका साथ दीर्घकालीन सोचसहित बृहत् एकीकृत नीति र कुशल व्यवस्थापन गर्नु जरुरी भएको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ता लिइरहेका व्यक्तिकाे मृत्यु भएमा समयमै घटना दर्ता नगरिदिदाँ लागत कट्टा गर्न नसकि बैंकमा रकम गइरहेकाे अवस्था छ । दुई वा बढी स्थानीय तहबाट भत्ता बुझ्ने गरिएकाे समेत पाइन्छ । विभागले विकास गरेकाे सर्भरले नागरिकता नम्बर तथा नाम राख्ने वित्तिकै अन्यत्र दर्ता भएका लाभग्राहीकाे पहिचान हुन सक्ने बनाइनु पर्छ ।
पेन्सन वा अन्य सरकारी सेवा लिइरहेकाे नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता नदिन कडाइ गर्नु पर्छ । यसबाट राज्यकाे स्राेतमा अनावश्यक दवाव पर्दैन । यद्यपि, जीवनचक्रमा आधारित, सर्वव्यापी र दिगो सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्न राजनीतिक प्रतिवद्धता तथा शासकीय प्रबन्ध कायम गर्ने सवालमा भने राजनीतिक तहमा विभिन्न समस्या देखिएका छन्।
र अन्त्यमा सामाजिक सुरक्षा र व्यक्तिगत घटना दर्ता अनलाइनमा आएपछि यसकाे तथ्याङ्क सही आउन थालेकाे छ । यसले नीति निर्माणमा सहयोग पुगेकाे छ । साधै दाहाेराे तेहाेरो भत्ता लिने र घटना दर्ता गर्ने प्रवृत्ति न्यूनिकरण भएकाे छ । भलै केही इस्युहरु आउने गरेका छन् । त्यसकाे लागि राष्ट्रिय परिचयपत्रलाई अनिवार्य गरिदै लगिएकाे छ । यसले दोहाेरो भुक्तानी तथा दर्तालाई निरुत्साहित गरेकाे छ । प्रमाणी चलाउनु दक्ष जनशक्तीकाे व्यवस्थापनकाे लागि विभागले समय समयमा समय सापेक्ष तालिमकाे व्यवस्थापन गर्नु पर्ने देखिन्छ ।
पालिकाका वडामा काम गर्ने कर्मचारीकाे लागि विभाग मार्फत नै केही सुविधा प्रदान गर्ने गरी कार्यविधि निर्माण गरी बजेट विनियाेजन गर्नु पर्ने हुन्छ । स्थानीय तहले उक्त कार्यमा तदरुकता देखाउँदै पर्ने देखिन्छ । वडा कार्यालयले कानूनले ताेकिदिएका ३५ प्रकारका सिफारिस योजना निर्माणका काम राजश्व संकलनकाे कार्य लगायतका कार्य वडा बाटै हुने भएकाेले कार्य बाेझ रहेकाे छ । भइपरी आउने अन्य कार्य समेत वडाबाटै गर्नु पर्ने हुन्छ । घटना दर्ता तथा सामाजिक सुरक्षा राज्यकाे दायित्वकाे महत्वपूर्ण पाटाे हाे । नागरिककाे कर्तव्य समेत जोडिएकाे यी कार्यले तर थप लाेड कर्मचारीलाई परेकाे हाे । यसकाे लागि केही आर्थिक सुविधाकाे लागि विभाग र स्थानीय तहरुकाे समन्वयमा ताेकिनु पर्ने आजकाे आवश्यकता हाे ।
सामाजिक सुरक्षा विपन्न वर्ग लक्षित भएपनि त्यसकाे वर्गीकरण गर्न नसक्दा सबै तप्काका नागरिकले प्राप्त गर्दै आएका छन् । जसकाे लागि हुनु पर्ने हाे उसँगै हुने खानेहरुले समेत सामाजिक सुरक्षा भत्ता प्राप्त गर्दै आएका छन् । आवश्यकता पहिचान गरि समाजिक सुरक्षा सँग जाेडिनु आवश्यक छ । त्यसकाे लागि विद्यमान ऐन कानून मै केही प्राविधिक पक्षलाई समावेश गर्ने तथा अनावश्यक कुरा नराखी संसोधन गर्नु पर्ने देखिन्छ । राज्यकाे दायित्वलाई नागरिकले समेत मनन गर्नु पर्ने हुन्छ ।