छामेकै भरमा मोटरसाइकल मर्मत
Tags: No Comments
मकवानपुर । उमेर ५४ वर्ष । नाम सुदर्शन ढकाल । पुर्वपश्चिम राजमार्गको अन्तरगत मकवानपुर जिल्लाको हेटौंडा उपमहानगरपालिका ३ बसामाडीमा सडकको आडैमा उनको घर छ । घरैमा पाली हालेर सञ्चालन गरिरहेका छन् ढकाल मोटरसाइकल वर्कसप । दुबै आँखा नदेख्ने उनी छामेकै भरमा मोटरसाइकल मर्मत गर्छन् ।
३८ वर्षदेखि उनी यही ग्यारेजमा रमाइरहेका छन् । यही ग्यारेजबाट चलेको छ घर संसार । छामेकै भरमा सबै मोटरसाइकलको इन्जिन र पार्ट पुर्जा सही र बिग्रेको पत्त लागउँछन् । खोल्ने र फिट गर्ने काम गर्छन । ११ वर्षसम्म आँखैले हेरेर गरेको काम पछिल्लो २७ वर्षदेखि त्यै आदतले छामेकै भरमा गर्छन उनी । भन्छन् “केही स्टार्ड गरेपछि आवाजबाट समस्या पत्ता लाग्छ, केही छामेर पत्ता लाग्छ ।” २०४२ सालदेखि ग्यारेजमा काम गरेका उनलाई २०५३ सालमा आँखाको समस्या देखिएको हो । आँखाको ज्योति गुमाउँदा पनि उनी पछिल्लो २७ वर्षदेखि छामेर र आवाज सुनेरै मोटरसाइकल मर्मतको सबै काम गदै आएका छन् ।
जति सानो पार्टपुर्जा जोड्न पनि उनलाई कसैको सहयोग चाहिदैन । स्टार्ड भएपछि त्यो आवाजले नै कहाँ के बिग्रेको छ भन्ने सहजै बुझ्छ उनी । “कुनै साधन चाँही स्टार्ड नभएर ल्याएको हुन्छ, त्यसलाई स्टार्ड गराएर फलामसँग कुरा गर्छु, त्यसको भाषा बुझ्छु” उनी भन्छन् । पार्ट पूर्जा फिट गर्न पनि सजिलै लाग्छ उनलाई । उनी भन्छन् “एउटा पार्ट अन्त फिट हुदैन, छामेरै सही ठाउँमा पुगिन्छ ।”
सबैभन्दा गाह्रो चै के गर्न हुन्छ ? उनी भन्छन् “वायरिङको समस्या छ भने चाही तार चिन्न समस्या हुन्छ, छामेर त रातो कालो तार चिनिदैन । यस्तो बेलामा ग्राहक, श्रीमती वा छोरो को नजिक छ उसैलाई सोध्छनन् । तार जोड्नको लागि तारको रङ बताउन सक्ने बच्चा भए पनि आफूलाई सहयोग पुग्ने बताउँछन् उनी । पहिले र अहिले सवारीको पार्ट पुर्जा नयाँ मोडल नयाँ तर उनलाई केही फरक लाग्दैन मर्मत गर्नमा । नयाँ मोडल भए पनि पेट्रोल इञ्जिन नै भएकोले केही फरक फरक सिस्टम भए पनि समस्या नहुने उनी बताउँछन् । सिक्नेबेलामा जापानीज गाडी मर्मत सिकेका उनी अहिले सबै कम्पनीको मर्मतमा पोख्त छन् । १६ वर्षको उमेर सिप सिक्दा पनि उनले तालिम लिएका हैनन्, क्याटलक हेरर/पढेर सिकेको हुन् मर्मतको सिप ।

कसरी गुम्यो आँखाको ज्योति
उनी स्कुले पढाई धेरै उत्कृष्ट थिएनन् । कक्षा ९ मा असफल भएपछि उनी यो क्षेत्रमा आएका हुन् । होण्डा कम्पनीको भाजुरत्नमा कार्यरत थिए । सिपीजेड मोटरसाइकल लन्चिङ भयो, धरान शाखाबाट विक्रीका लागि हेटौंडाबाट १२ थान मोटरसाइकल धरान लैजाने काममा खटिए सुदर्शन र उनका अन्य साथीहरु ।
उनीहरुको टोलीले हेटौंडाबाट धरान शाखामा जाँदै थियो । कोशी पुलको नजिक पुगेका थिए, सडकको लच्कामा उनीभन्दा अगाडी गुडिरहेको कारले एक्कसी ब्रेक हान्यो । ब्रेकको रातो बत्ति बलेपछि उनले एक्कासी आँखै देखेनन् । सुदर्शन चढेको मोटरसाइकल अनियन्त्रित भयो । मोटरसाइकल चलाउन अनुभवी उनी दुर्घटनामा भने परेनन् । बाटोको किनारा लगाएर रोके । तर, आँखाले केही देखेनन् । साथीहरु बीच इटहरीको तरहरा भन्ने ठाउँमा खाजा खाने सल्लाह हेटौंडामा नै भएको थियो । उनलाई उछिनेर अघि बढेका साथीहरु त्यहाँ पुगेर उनलाई पर्खिए । तर उनी कोशीबाट अघि बढ्नै सकेका थिएनन् । त्यो बेला मोवाइल सञ्चार थिएन, साथीहरु फर्केर खोज्दै आए । उनलाई कोशीको नजिकै भेटें । सडकको सेतो लाइन र कुनै गाडी अघि बढ्दा त्यसले ब्रेक लगाएमा रातो बत्तिमात्रै देख्ने भएछन् उनी ।
“अहिले सुन्नेलाई कथा जस्तो लाग्ला” सुदर्शन भन्छन् “हामी साथीहरु मिलेरे तरहरासम्म पुग्यौ ।” त्यसपछि दिउँसो अलिअलि देख्ने राती नदेख्ने भए उनी । २०५६ सालमा काठमाडौंको तिलगांगामा आँखा जाँच गराए । नेत्र रोग विशेषज्ञले आखाँको नशा सुकेको र यसको उपचार नहुने बताए । उनले आशा मारेनन् । धामी झाँक्री पनि गरे । तर समस्या घटेन, बरु बढीरह्यो । फर्केर हेटौंडा आए । २५ वर्षको उमेरमा आँखाको ज्योति गुमाएका उनी आफ्नो सिपको सदुपयोग गर्नको लागि ग्यारेज खोले । अहिले पनि उनी राती बालिएको बत्ति देख्छन् तर अरु देख्दैनन् । कोही मान्छे नजिक आएमा त्यो आकार मान्छेको हो भन्ने सम्म मात्रै चिन्छन् । ९० वर्ष लाग्दै गरेका उनका बुबा बिना चस्मा पत्रपत्रिका पढ्छन् । तर उनलाई एक्कासी यस्तो समस्या आयो । “आँखामा कुहिरो लागेजस्तो हुन्छ, यो कुहिरो काट्ने औषधी पाए आँखा देख्थे होला जस्तो लाग्छ” उनी भन्छिन् “अहिले छामेरै सबै काम गर्छु, कहिले आफ्नै आँगन पीँढीमा ठक्कर खान्छु, तर सम्हालिदै छामेर सबै काम गर्छु ।”
मान्छेको आशा त कहाँ मर्छ र । आशा अझै बाँकी छ । उनी २ वर्ष पहिले उपचारको आशा बटुलेर भारतको बरेलीसम्म पुगे । तर त्यहाँबाट पनि उपचार भएन । अझै पनि जिल्लामा आँखा शिविर हुँदा न उपचार भैहाल्छ कि भनेर शिविरसम्म धाउँछन् । एक साता अघि पनि आफ्नै वडामा आयोजित आँखा शिविरमा पुगेका थिए उनी । मैले राम्रो पढेर अरु काम गरेको भए कसरी बाँच्थे होला । आँखाको ज्योतिसँगै जागिर जान्थ्यो, म डिप्रेसनमा पुग्थे होला” भन्छन् “सिपले बाँच्ने हौसला पाइरहेको छु आजसम्म ।”

श्रीमती पनि मिस्त्री
२०६४ सालमा श्रीमती कमला अर्याल ढकालले पनि घरेलु तथा साना उद्योगबाट मोटरसाइकल मर्मत तालिम सिकिन् । श्रीमान् आँखा नदेख्ने भएपछि सघाउन सहयोग होस भनेर उनले तालिम सिकेकी थिइन् । तर अहिले उनी पूर्ण मित्री भएकी छिन् । मैले सिकेपछि छोरो राजीवले पनि सिक्यो । अहिले हामी परिवार नै मित्रि भएका छौ ।
करेन्ट लाग्ने, काट्ने काम गर्नुपर्दा चाँही उहाँ (श्रीमान)लाई उक्लै छाड्दैनौ । अरु काम उहाँ आफैंले सबै गर्नुहुन्छ । “हामी ३ जना नै मोटरसाइकल मर्मतको सबै काममा पोख्त छौ” कमला भन्छिन् “मलाई चलाउन चाही म जान्दीन, यही वरपर चलाएर हेर्न परे श्रीमान्ले पनि हेर्नुहुन्छ, बाटो (राजमार्ग) मा ट्रायल गर्न परे छोरोले गर्छ ।” “मर्मत गर्न र चलाउन दुबै सिक्ने मनथ्यो त्यो बेला मर्मत मात्रै सिक्न पाएँ” मोटरसाइकल चलाउन नजाने पनि यसको कुन पार्ट पुर्जामा के खराबी आएको छ, सबै ज्ञान छ कमलालाई ।
छोरा राजिव घरमा कमै हुन्छन । सुदर्शन र कमला ग्यारेजमा हुँदा कमला प्रशासनिक काम हेर्छिन । सुदर्शन मर्मतको पाटो सम्हाल्छन् । मर्मतपछि शुल्क लिने । आवश्यक पार्ट पुर्जा किन्नको लागि लिस्ट तयार गर्ने, सामान किन्न बजार जाने काम बढी कमला सम्हाल्छिन् । कहिले काँही कामको चाप हुँदा दुबैजना मर्ममा भिड्छन् । आफू नहुँदा कतिपयले श्रीमानलाई मर्मत शुल्क नै नदिइ हिड्ने गरेको पीडा सुनाउँछिन् कमला । छोरोको यहाँ (ग्यारेज) र अर्को काममा बराबर जस्तो लाग्छ, हामी दुईको पुरै समय यही काम हो” कमलाले भनिन् ।

कर्मकाण्ड पढेका राजिव ग्यारेजमा व्यस्त
सुदर्शन–कमलाका दुई सन्तान । एक छोरा एक छोरी । विवाहित छोरी हेटौंडा बजारमा फेन्सी पसल चलाउँछिन् । छोरा राजिवको सानैदेखि रुचिको क्षेत्र थियो कर्मकाण्ड । उनीहरुले छोरालाई संस्कृत पढाए । किशोरावस्थामा नै उनी गाउँ छिमेकमा कर्मकाण्ड काममा लागे ।
अहिले पनि उनलाई पूजापाठ, तिथी श्राद्ध, सप्ताह ज्ञान महायज्ञको कामले प्राय व्यस्त नै हुन्छन् । जब यि कामबाट फुर्सद मिल्छ उनी पनि आमा बुबालाई सघाउँन ग्यारेमा आइपुग्छन् । आफू हुर्कदै गर्दा आमा बुबाले यही काम गरेको देखे राजिवले । “बा–आमालाई सानो तितो काममा सघाउँदा सघाउँदै सबै सिप जाने” उनी भन्छन् “अहिले यो काम पनि धेरै रुचि लाग्छ ।”
महेश गुरुकुल देबघाटमा सँस्कृत अध्ययन गरेका राजिवले हेटौंडा फर्केर पुनः मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पसबाट वाणिज्य संकाय अध्ययन गरे । सँस्कृतमा शिक्षा हासिल गर्ने क्रममा चितवन देवघाट बसेका राजिवले घर, फर्के पछि ग्यारेजमा काम नगर्ला भन्ने लागेको थियो । तर त्यसो भएन । “सेतो पोषक लगाएर सफा आशनमा बसेर, धुपको वास्ना चलाउँदै काम गर्ने पण्डित हाे छोरो, तर मेरो यो कालो मोबिल र गन्हाउने मट्टितेलमा लतपत्तिएर ग्यारेजको काममा के गर्ला र भन्ने लागेको थियो” सुदर्शन भन्छन “सुरुसुरुमा त फोहोर माने जस्तो पनि गर्यो, तर सजिलै यसमा पनि रत्तियो ।”
“सिप कहिल्यै पनि ठुलो र सानो भन्ने हुन्न” सुदर्शन भन्छन् “मैले यो सिप नजानेको भए अहिले आँखा नदेख्दा तनाव कै कारण मर्थें होला ।” उनीहरु अहिले मासिक कम्तिमा ५० हजार बचत गर्छन् ।

मकवानपुर । कति वर्ष हुनुभयो ? आँखाको जाँच नियमित गराइरहनु भएको छ ? सचेत बन्नुहोस् सुटुक्कै दृष्टि चोरिएला है ?
जलविन्दु अर्थात ‘सुटुक्क दुष्टि चोर्ने रोग’को नामले चिनिने रोगले सदाको लागि आँखाको ज्योति चोर्न सक्छ । पूर्वानुमान वा अड्कलबाजी गरेर ढुक्क हुन नसकिने ज्योति घातक रोग हो जलबिन्दु । आज १६ मार्च अर्थात जलविबन्दु सप्ताहकाे अन्तिम दिन । हरेका वर्ष मार्चको दोस्रो सातालाई जलविन्दुको रुपमा मनाइन्छ । आखाँको ज्योती गुम्ने ५ कारणहरु मध्येमा चौथो नम्बरका पर्छ जलबिन्दु । मोति बिन्दु, सुगरको कारण ज्योति गुम्न खतरा पहिलो र दोस्रो नम्बरमा छ ।
“जलबन्दिुको चर्चा मोतिबिन्दुको तुलनामा कमै हुन्छ तर, भविष्यमा भयाभव अवस्था आउन सक्ने रोगको रुपमा जलबिन्दुलाई लिन्छन्” हेटौंडा सामुदायिक आँखा अस्पतालका प्रमुख डाक्टर सुनिल थकाली भन्छन् “बिरामीको भोगाई, अनुभुती शेयरीङले पनि सचेतनता बढाउन सकिन्छ, सचेतनाको पाटो अत्यवश्यक छ ।”
उनका अनुसार यो अस्पतालमा औषत दैनिक १० बिरामी जलबिन्दुको उपचारको लागि आउने गर्छन । आँखाको सामान्य नसा सुक्दै जाँदा यो समस्या हुन्छ । बिरामीले शंका नै गर्न नपाई ज्योति गुमिसक्ने खतरा अधिक हुन्छ । “अन्तिम अवस्थामा आउदा उपचार संभावना छैन” अस्पताल प्रमुख थकालीले भने “यही कारण विश्वमा वार्षिक ८० लाख जनसङ्ख्याको आँखाको ज्योती जान्छ ।”
थकालीका अनुसार आँखामा हुने पानीको उत्पादन र विषर्जनको सन्तुलन नमिल्दा यो समस्या हुन्छ । “सन्तुलत नहुँदा आँखाको प्रेसर बढ्छ अनि नसा सुक्छ, नसा सुकेपछि ज्योती गुम्दै जान्छ” थाकालीले भने । ‘दृष्टिको मौन चोर’ रोग पनि भन्ने गरिने जलबिन्दु हुुनुमा खानपानको भने कुनै कारण छैन ।
जलबिन्दुले गर्दा क्षति भइसकेको दृष्टि फर्काउन सकिँदैन तर समयमै नियमित उपचारले जलबिन्दुबाट हुनसक्ने अरु नोक्सानबाट बचाउन सकिने थकाली बताउँछन् । आँखाको प्रेसर कम राख्ने र अप्टिकल नर्वलाई अरु क्षतिग्रस्त हुन नदिनु जलबिन्दु उपचारको प्रमुख उद्देश्य हो।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार जलविन्दु, विश्वभर दृष्टिविहीन गराउने प्रमुख कारणहरु मध्ये दोस्रो समस्या हो । नेपालमा भने आँखाको उपचार सेवा प्रदायक विभिन्न अस्पतालमा हरेक बर्ष करिब २०० जनाको शल्यक्रिया हुने गरेको बताइएको छ।
डा. थकालीका अनुसार जलबिन्दु हुँदा आँखाको भित्री भागको आकार बढ्दै जान्छ र आँखाको नानीमा पानी जस्तो तरल पदार्थ देखा पर्न थाल्छ। कहिलेकाँही आँखाको भित्री भागमा रहेको तरल पदार्थ बढी मात्रामा उत्पादन पनि हुनसक्छ। यस्तो अवस्थामा आँखामा पे्रसर बढ्छ। यसले विस्तारै दृष्टिक्षमतालाई क्षति गर्दै जान्छ ।
नेपालमा ४० वर्ष माथिको उमेर समूहमा प्रत्येक २०० जनामध्ये एक जनालाई जलबिन्दुको समस्या देखिने गरेको छ । त्यस्तै ८० वर्षको उमेरभित्रमा प्रत्येक २०० जनामध्ये ८ जनालाई हुने गर्दछ ।
के हो जलबिन्दु, कसरी हुन्छ उपचार ?
जलबिन्दु जन्मजात नै समेत हुन्छ । यसैगरी बंशाणुगत पनि हुन सक्छ । यसको पूर्ण निदान नभएको तर रोकथाम संभव भएकोले उपचारमा ढीलाइन गर्न नहुने थकालीले बताए । उनका अनुसार सामान्य आँखाको प्रेसर १० देखि २१ मिलिमिटर मर्करी हुनुपर्छ । जलबिन्दु जाँचको लागि आर्थिक रुपमा समेत महङ्गो नभएकोले समयमै आँखाको सुरक्षा गर्न उनको सुझाव छ । जलबिन्दु भएका तेस्रो स्टेजको बिरामीलाई सल्यक्रिया वा लेजर उपचार नै अन्तिम हो । ज्योती गुमिसकेपछि कुनैपनि हालतमा फिर्ता गराउन सकिदैन ।

जलबिन्दुले आँखाको दृष्टि सम्बन्धी स्नायुमा क्षति पु¥याएपछि विस्तारै ज्योती कम हुँदै जान्छ । जलबिन्दुको प्रारम्भिक चरणमा सामान्य लक्षण मात्र देखिने वा कहिलेकाँही कुनै पनि लक्षण नदेखिने पनि हुने डक्टर थकाली बताउँछन् । उनका अनुसार परिवारमा कसैलाई जलविन्दु लागेको भए बंशाणुगतरुपमा पछिल्लो पुस्तामा सर्दै जाने हुनाले परिवारका नयाँ सदस्यहरुमा पनि यसको जोखिम रहन्छ ।
आँखा रोग विशेषज्ञहरुका अनुसार शरीरको जसरी प्रेसर हुन्छ त्यसरी नै आँखाको पनि प्रेसर हुन्छ । आँखाको चाप सामान्यबाट बढेर विस्तारै आँखाको दृष्टि कम हुँदै जाँदा जलबिन्दु हुन्छ । यो समस्या जन्मजात, बाल्यवस्था, वयस्क वा वृद्धवृद्धा सबैमा देखापर्न सक्छ । त्यस्तै धेरै पावर भएको चस्मा लगाउने, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, आँखामा चोटपटक लाग्ने जस्ता कारणले जलबिन्दु हुने सभावना हुने नेत्र रोग विशेषज्ञहरु बताउँछन् ।
मोतिबिन्दु जस्तो विभिन्न भुगोलमा शिविर आयोजना गरी समस्या पहिचान र उपचारको दायरामा ल्याउनको लागि उपकरणको अभाव भएको हेटौंडा सामुदायिक आँखा अस्पतालका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत शुधिर श्रेष्ठले बताए । “समुदाय तहमा पुगेर आँखामा समस्या भए नभएको स्क्रिनिङ (जाँच पडताल) गर्ने उपकरणको अभाव छ” श्रेष्ठले भने । स्थानीय तहहरुसँग सहयोगको लागि अपिल गरिएको उनले बताए ।
जलबिन्दु कसरी थाहा पाउने, लक्षण कस्ता हुन्छ ?
प्राय मानिसमा यसका कुनै लक्षणहरु नै देखिँदैन । जब यसले आँखाको पुरै नसालाई छोप्छ तबमात्र जलबिन्दु भएको थाहा हुन्छ। त्यस्तो अवस्थामा यसको कुनै उपचार नै हुँदैन ।
यसबाहेक जुन आँखामा जलबिन्दु भएको छ त्यो पाटोको टाउँको दुख्ने, वा पुरै टाउको अत्यधिक दुख्ने, वान्ता आउने, ज्वरो आउने जस्ता लक्षण देखिन्छन् । जलबिन्दु मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन् । एउटा साँघुरो आँखामा हुने जलबिन्दु र अर्को खुला आँखामा हुने जलबिन्दु हुन्छ । साँघुरो आँखामा हुने जलबिन्दु थोरै व्यक्तिलाई मात्र लाग्छ भने खुला आँखामा लाग्ने जलबिन्दु धेरै व्यक्तिमा देखापर्छ ।
विशेष गरी रोग पत्ता लगाउने भनेको ४० वर्ष कटेपछी हरेक ६÷६ महिनामा आफ्नो आँखाको जाँच गराएर नै हो । जलबिन्दुको समयमै पहिचान गरी उपचार सुरु गरेमा पूर्ण निको नहुँदा पनि थप असरबाट जोगाउँन सकिन्छ ।
जलबिन्दुको समस्याबाट बच्नका लागि मुख्य कुरा जनचेतना आवश्यक छ। मानिसमा जनचेतना भयो भने उपचारमा आउँछन्। जलबिन्दु लागेको भए त्यसलाई पूर्णरुपमा निको पार्न नसके पनि रोकथाम गर्न सकिन्छ।
इतिहास यस्तो छ
नेपालमा सन् १९८१ मा पहिलो पटक जलबिन्दुबारे सर्भेक्षण भएको थियो । डक्टर थकालीका अनुसार त्यो बेला दृष्टिविहीन हुने कारणमध्ये ७१ प्रतिशत मोतिबिन्दु र ३ दशमलब २ प्रतिशमात्रै जलबिन्दुको कारण थियो । त्यो बेला नेपालमा नेत्र विशेषज्ञ ७ जना र आँखा अस्पताल एउटा मात्रै थियो ।
सन् २०१० मा गरिएको सर्भेक्षणले मोतिबिन्दुको कारण हुने दृष्टि विहीनको प्रतिशत ६२ दशमलब २ मा आयो भने जलबिन्दुको प्रतिशत बढेर ४ दशमलत ३ मा पुग्यो । जबकी यो बेला नेपालमा १४७ जान नेत्र रोग विशेषज्ञ र २० वटा आँखा अस्पताल थिए ।
अहिले देशभर ४५ वटाभन्दाबढी आँखा अस्पताल र ४५० जनाभन्दाबढी नेत्र राेग विशेषज्ञ छन् । र, अहिले दृष्टि विहीन हुने ५ प्रतिशत कारण जलबिन्दु हुन परगेकाे छ । यो तथ्याङ्कले देखाउँछ, मोतिबिन्दु नियन्त्रणमा आउँदै गर्दा जलबिन्दुको समस्या बढ्दो छ । मान्छेको आयुले पनि जलबिन्दुको संक्रमण बढ्ने डाक्टर थकाली बताउँछन् । “जति बुढौली उमेर भयो, उति यसको संभावना बढी हुन्छ” थकालीले भने “४० वर्ष उमेर कटेपछि अनिवार्य रुपमा आँखामा जलबिन्दुको परिक्षण गराउनु पछ ।” यहि अवस्थालाई मध्येजनर गरी हेटौंडा सामुदायिक आँखा अस्पतालले आधाभूत जाँचमा आँखाको प्रेसर जाँच्ने गरेको उनले बताए ।
विश्वमा सन् २०४० सम्म ११ करोड १८ लाखलाई जलबिन्दु हुने अनुमान गरिएको छ । हाल ९० प्रतिशत पत्ता नलागेको अवस्थामा रहेको छ । एक अर्ब जनसङ्ख्याको आँखा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच बाहिर रहेको बताइएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा १२ मार्चलाई विश्व जलबिन्दु दिवसको रुपमा मनाइन्छ भने मार्चको दोस्रो सातालाई जलबिन्दु सप्ताहको रुपमा मनाइन्छ ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौंडा बजारबाट ३५ किलोमिटर पश्चिममा पर्छ मनहरी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ७ । यही वडामा छ बोटे समुदायको सानो बस्ति । निर्वाचनताका यस समुदायमा राजनीतिक दलका नेता तथा कार्यकर्ताहरूको बाक्लै आवागमन हुन्छ, जब चुनाव सकिन्छ सुनसान बन्छ यो बस्ति ।
“हाम्रो समुदायको विकास र हाम्रो लागि सहयोग गर्ने भनेर चुनावको बेलामा नेताज्यूहरु आउनु हुन्छ, हामी चिन्दैनौ, उहाँहरु नै नमस्कार गर्नुहुन्छ” स्थानीय बबिता बोटे भन्छिन् “हामीलाई आफ्नो जग्गा पनि छैन, बल्लबल्ल बास बस्ने घर बनाइदिनुभयो तर के खाने भन्ने समस्या छ ।”
राजनीतिक चासो र चेतना कमै भएका बोटे समुदायलाई भोटर बैंकको रूपमा प्रयोग गर्न निर्वाचनताका सबैजसो दलका नेता तथा कार्यकर्ताहरू आईपुगे पनि उनीहरुको जीवनस्तर उकास्ने, सामाजिक सशक्तीकरणको सवाल बुझाउन कोही नभएको कमल बोटे बताउँछन् । “हामी सबैको पेशा भनेको माछा मार्ने र मनहरी बजारमा विक्री गर्ने थियो, तर अहिले त्यै माछा मार्ने काम पनि आरक्षण (पर्सा वन्जन्तु आरक्ष)ले रोक्यो ” उनले भने “अब यसो छिमेकमा ज्यालादारी मात्रै हो, आमा दिदी बहिनी, भाउजुहरुलाई सिप तथा नेतृत्व विकासको तालिम आवश्यक छ ।”
संगिता माझि पनि यही बस्छिन् । विहान सामान्य घरधन्दा अनि छोराछोरीलाई स्कुल पठाउँछिन्, अनि दिनभर अलमल मै बित्छ । “केही काम छैन, काम नभएपछि खान पनि कहाँबाट आउनु छर, सिप छैन, शिक्षा छैन” उनी भन्छिन् । आफ्नो जग्गा नभए पनि हातमा गर्ने सिप सिक्न पाए परिवार चलाउने आधार हुने उनको बुझाइ छ । उनीहरुको छोराछोरीलाई पढ्न त समस्या छैन, बस्तीको नजिकै विद्यालय छ । शारीरिक रुपमा सशक्त पुरुष र महिलाहरु ज्याला गर्न जान्छन् । खेतीको मौसममा ज्यालाको काम पाइए पनि अन्य मौसममा त्यो पाइदैन । केहीले नजिकैको खोलामा बालुवा चालेर दैनिकी चलाउँथे तर नदि जन्यपदार्थको उत्खनन तथा निकासी बन्द गरेपछि त्यो काम पनि रोकिएको छ ।
मनहरी गाउँपालिका ७ स्थित बोटे बस्तीमा झण्डै २५ घर बोटे समुदायको बसोबास छ । झण्डै ९० को हाराहारीमा भोटर छन् तर नेताहरु र स्थानीय सरकारले उनीहरुको जीवनस्तर उकास्न दीगो कार्यक्रमभन्दा क्षणिक लाभ दिने र आफ्नो भ्यार्याङ पुरा गर्नमा मात्रै प्रयोग गर्ने गरेको कान्छिमाया बोटे बताउँछिन् । मनहरी गाउँकार्यपालिकाको निवर्तमान कार्यपालिका सदस्य समेत रहेकी कान्छीमाया आफूहरुले बोल्न नसकेकै कारण अरुको कुरामा सही मानेर हिड्नु पर्दा समस्या भएको बताउँछिन् । “५ वर्ष कार्यपालिका सदस्य पनि भएँ, मैले समेत यो बस्तीको लागि केही गर्न सकिन, बजेट बनाउँदा नै सबै कार्यक्रमको तयारी हुने रहेछ, आफूलाई त्यो बारेमा थाहा भएन, हामी सधैं पछिको पछि नै” उनले भनिन् “सबैभन्दा पहिले यहाँका महिलाहरुलाई आर्थिक पाटोमा सशक्त बनाउन कुनै सिप र व्यवसायमा जोड्नु पर्छ ।”
धेरै महिलाहरु हिंसाको शिकार समेत हुने गरेको उनले बताइन् । “सरकारले दिने भत्ताको भरमा जीवन चलेको छ, त्यो भत्ता आउला र खानेकुरो, लत्तापकडा किनौला भनेर बस्छन्, बिरामी पर्दा उपचार गर्ने पैसा हुँदैन” उनले गुनासो गरिन् ।सरकारले सिमान्तकृत समुदायको लागि दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताले उनीहरुलाई सशक्तीकरण भन्दा पनि आशावादी बनाएको देखिन्छ ।
बोटे समुदायको लागि बागमती प्रदेश सरकारले आवासको व्यवस्था गरेको छ, तर उनीहरुसँग आफ्नो निजी जग्गा नभएकोले खेती किसान र पशुपालनको समेत समस्या छ । “हामी खेती किसानी र पशुपालन गर्न त सक्छौ, तर सबैभन्दा पहिले जग्गा चाहिने रहेछ, त्यै छैन हामीसँग” कान्छिमायाले भनिन् ।
मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिकामा रहेको यो बोटे समुदायको जस्तै समस्या छ राई बस्ति, वनकरीया वस्ति, चेपाङ बस्तीमा पनि । उनीहरुको सामाजिक तथा आर्थिक सशक्तीकरणको लागि दीगो रुपमा जीवन सुधार ल्याउने कार्यक्रमको अभाव रहेको गाउँपालिका अध्यक्ष रञ्जन कालाखेती बताउँछन् । “स्थानीय सरकारले उनीहरुको सहज जीवनको लागि समन्वय गरिरहेकै छ, तर पर्याप्त नभएको जस्तो देखिन्छ” अध्यक्ष कालाखेतीले भने । उनीहरु दिनभर जसो फुर्सदीला नै हुन्छन्, केही सिप भए आयआर्जनमा जोड्न सकिन्थ्यो कि भन्ने तर्फ ध्यान दिनु पर्ने आवश्यकता महसुस भएको उनले बताए । गाउँपालिकासँग त्यो दीगो प्रकारको कुनै कार्यक्रम नभएकोले गैससहरु इच्छुक भएमा आफूले समन्वय गर्न समेत पालिका तयार रहेको उनले बताए । उनीहरुलाई गरिबीको जीवनस्तरबाट माथि उकास्न उद्यमशीलताको विकास आवश्यक रहेको अध्यक्ष कालाखेतीले बताए ।
४६ वर्षीय नारायणी विष्टसँग आराम गर्ने समय खासै हुँदैन । तरकारी खेती र बाख्राको हेरचाह गर्दै उनको अधिकांश समय बित्छ । यही तरकारी खेती र बाख्रा व्यवसायले उनको आर्थिक अवस्था उकासेको छ । आर्थिक अवस्थामात्रै हैन उनको जीवन शैली, समुदायबाट पाउने मान मर्यादा पनि उठाएको छ, र सँगै उठाएको छ उनको हौसला, जोश र जाँगर । “विहान पहिले बाख्राको स्याहार गर्छु, एकलट काम बाख्राको खोरमा भ्याएपछि तरकारी खेती तिर जान्छु” उनी भन्छिन् “खेतमा नियमित काम हुँदैन, बाख्रालाई छिनछिनमा घाँस, पानी, सोतर, दाना दिनुपर्छ ।” जति काममा खट्यो उति नै आम्दानी बढेको छ, यसैले खुसी छिन् नारायणी । ५ जनाको परिवारलाई घरखर्च मात्रै हैन बचत पनि राम्रो भएको बताउँछिन् उनी ।
“पहिले फुर्सद नै फुर्सद हुन्थ्यो, तर पैसाको अभाव धेरै थियो, अब फुर्सद पनि छैन, फुर्सदीलो बसौं झै पनि लाग्दैन” उनले भनिन् “पहिले ऋण माग्दा के आधारमा दिउँ भनेर प्रश्न सोध्नेहरु अब लगानी बढाउन परे सम्झनु है नारायणी भन्छन् ।” आफ्नै समाज, आफ्नै नातेदारमा पनि “पत्याइने” (विश्वाशिलो) बन्न पैसा नै कमाउनु पर्ने रहेछ भन्ने बुझीन् नारायणीले ।

पाल्पाको तानसेन नगरपालिका १० निवासी नारायणीलाई यो जीवन शैलीको सहजता उसै मिलेको हैन । हेफर नेपालको सहयोगमा उनी सहभागी भइन् । उक्त अवसरले नै उनलाई जीवनशैली परिवर्तन सम्भव भन्ने उदाहरणीय व्यक्ति बन्न सघायो । प्रोजेक्टमा सहभागी भएपछि नै उनले बाख्रा पालन र टनेल तरकारी खेती सुरु गरेकी हुन् । यही व्यवसायले उनलाई छोराहरु पढाउन र आरामले घर चलाउन सम्भव बनायो ।
२० वटा बाख्रा पालेकी उनलाई सानो परिवारको लागि भरपर्दा आर्थिक आधार भयो । बाख्राको मल प्रयोग गरेर तरकारी पनि राम्रो फलाइन् । साग, आलु टमाटर जस्ता तरकारीबाट मात्रै १ लाख ५० हजार बचत गरेको उनले सुनाइन् । यसैगरी उनले बाख्राबाट १ लाख २० हजार बचत गरिन् । “भर्खरै आलु बेचें त्यसबाट पनि ५० हजार बचत भयो” उनले सुनाइन् । सिँचाइको सुविधा राम्रो भइदिएको भए अझै राम्रो आम्दानी गर्न सकिने संभावना भएको उनले थपिन् ।
हेफरको सहयोगकै कारण आफू अहिले स्थानीय सरकारसम्म पुगेर आफ्नो आवश्यकताको सवालमा निर्धक्क बोल्न सक्ने भएकी छिन् । “हामी महिला घर र वन मात्रै गथ्र्यौ, अधिकारबारे पनि केही थाहै थिएन, अब बुझेको कुरा अरुलाई बुझाउन पनि सक्छु, खबरदारी गर्न पनि सक्छु” उनले भनिन् ।
नारायणीको जस्तै जीवनशैली फेरिएको छ २९ वर्षिया हरिकलाको पनि । गुल्मिदरबार गाउँपालिका ३ निवासी हरिकला झाँक्रीले टनेलमा तरकारी खेती गरेकी छिन् भने बाख्रा पनि पालेकी छिन् । “२ साना नानीहरु सहित ७ जनाको परिवार छौ, सबै मिलेर सकेको काम गर्छौ, घर चलाउन पहिले जस्तो चिन्ता छैन” उनले भनिन् “पहिले पनि खेती गथ्र्यौ, तर आफैंलाई खान पुग्दैनथ्यो, अब बचत पनि हुन्छ ।” हेफरले खेत बारी जोत्ने ट्याक्टर समेत दिएकोले समूहमा बसेर काम गर्ने बानीको समेत विकास भएको उनले बताइन् । “घरबाहीर (परिवारको सदस्यसँग बाहेक) बोल्न डराउँथे” उनी भन्छिन “चाहिने ठाउँमा पनि हामी नबोलेपछि पो हेपाइ सहनु पर्ने रहेछ, अब चुप बसिदैन ।” हेफरले सञ्चालन गरेको तालिम लिएपछि नै आफूमा यस्तो बुझाइको विकास भएको उनले बताइन् । तरकारी खेती र बाख्रा पालनबाट भएको आम्दानीको बचत समेत गरेको उनले बताइन् ।
मकवानपुरका बबिता बोटे, संगिता माझि र कान्छिमाया बोटेको समस्या ग्रस्त दैनिकी र नारायणी, हरिकलाको विगत उस्तै छन् । वर्तामान भने फरक । समस्यासँगै समाधान पनि आउँछ, तर मकवानपुरका बबिता, संगिता कान्छिमायाहरुको जीवनमा समाधानको खोजि जारी छ । उनीहरुलाई पनि सघाउने विभिन्न संस्थाहरु नभएका भने हैनन्, तर उनीहरुलाई सक्षम हुन हैन, आश्रित हुन मात्रै सिकाइएको पाइन्छ । दाताहरुले बालबालिकाहरुलाई स्कुलको लागि झोला, स्टेशनरी किनिदिने, खाद्यन्न सहयोग गर्ने, चाडपर्वको समयमा पर्व मनाउन आवश्यक सामग्रीहरु जुटाइदिने गरेपछि स्थानीयहरु सक्षम हैन आश्रित बने ।
दाताहरुले सहयोग गरुञ्जेल हैन, दीगो जीवन यापनको लागि सिप र आधार सिर्जना गरिनु पर्ने स्थानीय अगुवा माधव गौतम बताउँछन् ।

दाताले दिने र उनीहरु (लक्षित समुहहरु) ले लिने प्रचालन रहुञ्जेल सामाजिक विकासमा फड्को मार्न संभव नभएको उनी बताउँछन् । हेफर प्रोजेक्टको बारेमा आफूले सञ्चारमाध्यबाट सुनेको स्मरण गर्दै उनले भने “खासमा गर्नु पर्ने सहयोग हेफरले गरेको जस्तै हो, तर यहाँ कर्म गर्न हैन, माग्न सिकाइयो ।” यि समुदायको जीवनस्तर उकास्नको लागि विभिन्न सिप विकासको कार्यक्रमहरु लागु गर्न स्थानीय सरकार तयार रहेको र सहभागी मोडलमा काम गर्ने गैससहरु भएमा अझै सहज हुने उनले बताए ।
हेफर इन्टरनेशनल नेपालले हाल नेपालको ५० जिल्लामा काम गरिरहेको छ । कोभिडको समयमा स्थानीय सरकारलाई राहत कोष स्थापनाको लागि सहयोग होस् वा महिला सहकारीहरुलाई सामान ढुवानीको लागि सवारी साधन सहयोग वा सिमान्तकृत समुदाय, ग्रासरुट तहका सर्वसाधारणको जीवनमा दीगो विकासको लागि सहकार्य गर्दै आएको संस्था हो । हेफर, नेपालको भोकमरी, गरिबी निवारणको लागि र पशु पालन क्षेत्रमा काम गर्दै आएको अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय संस्था हो । हेफरले सन् १९९३ मा चितवन जिल्लाको गितानगरमा बरुवा बाख्रापालन परियोजना सुरु गरेको थियो ।
त्यो समय २५ परिवारबाट परियोजना शुरु गरिएको थियो । अहिले देशको ५० जिल्लामा काम गरिरहेको हेफरका ज्ञान व्यवस्थापन तथा सञ्चार प्रमुख प्रविन गुरुङले बताए । जसबाट हालसम्म ४ लाखबढी परिवारसंङ्ख्या लाभान्वित भएका छन् । संस्थाको कामबाट लाभान्वित हुनेहरु मध्ये ९९ प्रतिशत महिला रहेको गुरुङले बताए । उनका अनुसार हेफर नेपालको प्रधान कार्यालय काठमाडौंमा र प्रादेशिक कार्यालयहरु बुटवल, भरतपुर, नेपालगंज र जनकपुरमा रहेका छन् ।
हेफरले समुदायहरूसँग साझेदारीमा काम गर्छ, संस्थासँग साझेदारी र समन्वयमा काम गर्ने साना किसानको आयमा करिब दोब्बरले बृद्धि गर्न सफल भएको लाभान्वित लुम्बिनी प्रदेश, गुल्मी जिल्ला गुल्मीदरबार गाउँपालिका–२ जुभुङका लेखबहादुर बोगटीले बताए । वातावरण संरक्षण, महिला सशक्तीकरण, सामाजिक सद्भाव बलियो बनाउनमा पनि संस्थाले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको गुल्मीदरबार गाउँपालिका सूचना अधिकारी नवराज घिमिरेको बुझाइ छ ।
पूथ्वीको हेरचाह गर्दै गरिबी न्यूनिकरणमा सघाउने कार्यक्रमहरूले दिगो सिर्जना गर्दै उद्यमीहरूलाई समर्थन गर्दै आएको हेफरका तथा सञ्चार प्रमुख गुरुङले बताए । “पशुधन र कृषिमा बीउ लगानीबाट हाम्रो साझेदारी शुरु हुन्छ, त्यसपछि परियोजनामा सहभागीहरूलाई व्यवसायहरू निर्माण गर्न र आपूर्ति श्रृंखला र बजारहरूमा पहुँच प्राप्त गर्न पनि हामीले मद्दत गर्ने गरेका छौं” गुरुङले भने ।
“जसले गर्दा परिवारको जीविकोपार्जन उकासिन्छ, सफल सहभागीले उनीहरूको नयाँ पुस्तालाई तालिम दिन्छन्, सहजिकरण गर्छन्, अनुभव आदनप्रदान गर्छन जसले गर्दा समुदायहरूलाई निरन्तर माथि उठाउन मद्दत मिलिरहन्छ” उनले भने ।
मकवानपुर । मकवानपुर जिल्लाको हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा १८ मा रहेको मुर्ति पार्क अझै हराभरा र आकर्षक हुने भएको छ । यसै आर्थिक वर्षमा सवा करोड बजेटको निर्माण थपिने भएकाे छ ।
मुर्तिहरुको बगैंचाको रुपमा अझै विकास गर्नको लागि स्थानीय तहको वडा सरकार लागिपरेको छ । पिकनिक स्टलबाहेक मुर्ति पार्क घुम्नको लागि अहिले प्रवेश निःशुल्क छ । यसै आर्थिक वर्षमा यो पार्कमा कम्पाउण्ड घेराबारा, बगैंचाको व्यवस्थापन, प्रवेशद्वारमा सेल्फि स्थल बनाउन लागिएको वडा अध्यक्ष अनिल बानियाँले बताए ।
यसै आर्थिक वर्षमा बागमती प्रदेश सरकार र उपमहानगरपालिकाको बजेटबाट गुप्तेश्वर मन्दिर निर्माण, पार्कको प्रवेशद्वारमा सेल्फि बगैंचा स्थापना, कम्पाउण्ड घेरावारालगायतको क्रममा सवा करोडको काम हुने वडा अध्यक्ष बानियाँले बताए । “अहिले पार्कको प्रवेशद्वार दायाँबायाँ पुष्प बगैंचाको निर्माण गरी सेल्फि पोइन्ट बनाउने योजना छ” बानियाँले भने “कम्पाउण्डभित्र रहेको कैलाश पर्वत नजिकै आकर्षक बगैंचा निर्माणाधिन छ ।”
यो क्षेत्रमा अहिले धमाधम काम भइरहेको उनले बताए । पहिलो पानीको समस्याको कारण पुष्प बगैंचाको व्यवस्थापन गर्न समस्या रहेकोमा अब पानी पर्याप्त छ । यस आर्थिक वर्षमै मन्दिर निर्माण, कम्पाउण्ड निर्माण पुष्प बगैचा निर्माण, सेल्फि पोइन्ट निर्माण गर्न लागिएको हो । यसले पार्कको लुक्स अझै बढाउने अपेक्षा गरीएको छ । पार्कमा फुटपाथ निर्माणपछि पार्क झनै आकर्षक बनेको छ ।

निर्माण कार्यकाे अनुगमनकाे क्रममा वडा अध्यक्ष अनिल बानियाँ
झण्डै ४० लाख खर्चेर ललितकला अनुसन्धान स्थलको रुपमा विकास गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको मूर्तिपार्कमा २३ वटा मुर्तिहरु छन् । नेपालमै पहिलो पटक मकवानपुर जिल्लाको हर्नामाडी गुम्बा डाँडामा अन्तराष्ट्रिय मूर्तिकला महोत्सव आयोजना गरी यि मुर्तिहरु कोरीएका थिए । नेपाल सहित विभिन्न ६ राष्ट्रका २३ जना कलाकारहरुले ढुङ्गामा कुदेका हुन् ।
मुर्तिहरु मार्फत प्रकृतिका अनेकन रुपहरु र मानवीय शक्ति देखाउने जमर्को गरीएको छ । इटालीका मुर्तिकार बेटीनो फ्रान्सीनीले विश्वको पहिलो आमाको परिकल्पना गरी ढुङ्गाको मुर्ति बनाएका छन् । जसलाई मुर्तिपार्कको मध्यभागमा राखिएको छ । यसैगरी दक्षिण कोरियाका मुर्तिकार शीम जूम् शूले औद्योगिक वातावरणको परिकल्पना गरि एउटै ढुङ्गामा कलाको प्रस्तुति गरेका छन् ।
जापानका मुर्तिकार सूगीमोतो जुन यूचीरोले प्रकृतिमा पुष्ट छिप्पिएको भटमासको कोसा बनाएका छन् । यसैगरी मकवानपुरका स्थानीय कलाकारहरु लक्ष्मण भुजेलले उत्सुकताको मुर्ति र अर्का स्थानीय कलाकार ओमभक्त भण्डारीले भगवान गणेश एवम् कछुवाको स्वरुपको मुर्ति बनाएका छन् । यसैगरी रुपन्देही जिल्लाका बुद्ध थारुले ढुङ्गाको आकारलाई कुदेर “बुद्धको अर्थ आकार एवम् अष्टमंगल” बनाएका छन् ।
यसै आर्थिक वर्षभित्र पार्कमा उपमहानगरपालिकाको आफ्नै बजेटबाट फूलबारीको लागि ८ लाख लगानी हुँदैछ । यसैगरी बागमती प्रदेश सरकारको ३० लाख लगानीबाट दुप्चेश्वर मन्दिर निर्माण हुँदै छ । यसैगरी प्रदेश सरकारकै १५ लाख लगानीमा कम्पाउण्ड बन्ने छ भने ६५ लाख बजेटमा ललितकला आर्टको संरक्षणार्थ आधुनिक संरचनायुक्त भवन बन्नेछ । यसको लागि डिपीआर सकिएको अध्यक्ष बानियाँले बताए ।
११ विगाहा जमिनमा फैलिएको पार्कमा बुद्ध मुर्तिको स्थापनापछि पर्यटकको चाप झनै बढेको वडा सचिव दिपेन्द्र ढकालले बताए । पिकनिक स्टलको कारण बिदाको दिन आन्तरीक पर्यटकहरुको चाप लाग्ने गरेको सचिव ढकालले बताए ।
कस्तो बन्दैछ मुर्ति पार्क ? वडा अध्यक्ष अनिल बाँनियासँगको कुराकानी
मकवानपुर । मकवानपुर जिल्ला र बारा जिल्लाको सिमानामा पर्ने दक्षिण यसीयाकै पहिलो मानव निर्मित सुरुङमार्ग पुननिर्माण सकिएको छ । तर सर्वसाधारणको लागी प्रवेशमा भने खुला गरिएको छैन ।
बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न १५ मा पर्ने चुरियामाई सुरुङमार्ग पुननिर्माणको लागि २०७८ साउन १४ गते शिलान्यास गरिएको थियो । असोजमा पुनर्निमाण सकिए पनि अन्य फिन्सिङको काम बाँकी भएकोले केही समय अझै लम्बिएको हो । ट्रस्ट हाल्ने समेतको काम भएको छ ।
राजधानी काठमाडौंलाई मकवानपुरको हेटौंडा हुँदै तराई मार्गसम्म जोड्न चन्द्र शमशेरको पालामा निर्माण गरिएको चुरियामाई सुरुङ मार्ग पुनर्निर्माणपछि अब वारपार गर्न सकिने भएको छ । यो ऐतिहासिक सुरुङ मार्गको एउटा खण्ड करिब ४० मिटर भत्किएको थियो । त्यसलाई मर्मत गरेर वारपार गर्न सक्ने बनाइएको बागमती प्रदेशको भौतिक पूर्वाधार निर्देशनालयका प्रवक्ता हरिप्रसाद ओझाले बताए । प्रवक्ताका अनुसार अब केही दिनपछि विधिवत रुपमा सुरुङ मार्ग सर्वसाधारणको लागि खुला गरिनेछ । अध्ययक केन्द्रको रुपमा विकास गर्न स्थानीय तहलाई हस्तान्तरण गर्ने वा पर्यटन मन्त्रालय अन्तरगत हुने भन्ने निर्णय हुन बाँकी रहेको ओझाले बताए ।
“सुरुङमार्ग भन्नासाथ सवारीमै ओहोरदोहोर गर्ने भन्ने बुझिन्छ, तर यो यस्तो सुरुङमार्ग हैन, यो सुरुङ मार्ग ऐतिहासिक हो, जहाँबाट २०२० सालसम्म सवारी नै आवतजात हुने गर्दथे, अब अध्ययन, अनुसन्धानको लागि पर्याटनको लागि खुला हुने छ ।”
यो सुरुङमार्ग पर्यटकीय र अध्ययन थलो हो । यसलाई अवलोकन र पर्यटकीय केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने योजना प्रदेश सरकारको रहेको निर्देशनालयका प्रवक्ता ओझा बताए । चुरियामाई सुरुङ विक्रम संवत् १९७४ मै बनेको थियो । नेपालका प्रथम स्नातक इन्जिनियर भनिने ब्रिगेडियर जनरल डिल्लीजंग थापाले ५ सय मिटर लम्बाइको यो सुरुङ मार्ग डिजाइन गरेका थिए । चुरे पर्वतमा बनेको यो सुरुङ मार्ग साढे २ मिटर चौडाइ, ३ मिटर उचाइ र ५०० मिटर लम्बाइको छ । जसको एकापट्टिको भाग पुरिएपछि मार्गको करिब २ सय ८० मिटर मात्र बाँकी रहेको थियो ।
माटो, इँटा, चुना र सुर्की प्रयोग गरी निर्माण गरिएको यो सुरुङ मार्गबारे स्वीस भूगर्भविद टोनी हेगनले आफ्नो पुस्तक “दी हिमालयन किंडम अफ नेपाल”मा पनि चर्चा गरेका छन् । उनले यसलाई “एसियाकै पहिलो मानवनिर्मित सुरुङ हुन सक्ने” उल्लेख गरेका छन् ।
राणाकालमा रक्सौलबाट बाराको अमलेखगञ्जसम्म रेल चल्थ्यो, त्यहाँबाट मकवानपुरको तत्कालिन सदरमुकाम भीमफेदीसम्म बनाइएको सडकमार्गमा चुरे पहाड छिचोल्दै हेटौंडा छिर्न समस्या थियो । चुरे पर्वत फोरेर घुमाउरो बाटो बनाउनुको विकल्पमा यो सुरुङमार्गबाट सीधा मार्ग खनेर गाडी चलाइएको थियो । यही सुरुङ मार्ग हुँदै चल्ने गाडीहरुले मकवानपुरको तत्कालिन सदरमुकाम भीमफेदीसम्म समान ल्याउँथे । काठमाडौंसम्म जोडिने सडक नभएकाले भीमफेँदीबाट भरिया लगाएर काठमाडौंसम्म सामान भित्राइन्थ्यो ।
प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि त्रिभुवन राजपथ बन्यो । त्यसैबीचमै यो सुरुङ मार्गको बीच खण्डमा विष्फोट गराएर भत्काएर त्यसैमाथि सडक बनाइएको थियो । २०७२ सालको भुकम्पले यसका अझै बढी क्षति गराएपछि सुरुङमार्ग गुमानाम बन्दै आएको थियो । प्रदेश सरकारले त्रिभुवन राजपथको बक्स कटिङ रोडदेखि दक्षिणतिरको भागमा धसिएको स्थान मर्मत गरेर सुरुङ मार्ग खुलाइएको भौतिक पूर्वाधार निर्देशनालयले जनाएको छ ।
निर्देशनालयका अनुसार सुरुङ मार्गको २० मिटर जति भाग धसिएको अनुमान गरी मर्मतका लागि डीपीआर निर्माण गरिएको थियो । तर मर्मत सुरु गरेपछि ४० मिटर भाग धसिएको पाइएको थियो । यसैगरी सुरुमा १९८ मिटर लम्बाइमा पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने पूर्वानुमान भए पनि मर्मत गर्दै जाँदा २२२ मिटर लम्बाइमा निर्माण गर्नुपरेको बताइएको छ ।
सुरुमा ३ करोड ३६ लाख लागतमा ठेक्का गरिएको थियो तर लम्बाइ बढेपछि संशोधित बजेट ३ करोड ८४ लाख पुग्यो ओझाले बताए । माउन्टेन इन्फ्रा कन्स्ट्रक्सनले २०७७ साल वैशाखमा सुरुङ मार्ग पुनर्निर्माणको ठेक्का पाएको थियो । सुरुमा एक वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने गरी सम्झौता भए पनि कोरोना महामारी, प्राविधिक कठिनाइ देखाउँदै दुई पटक म्याद थपेर काम गरिएको हो ।
पहाड खोपेर बनाइएको सुरुङमा चुनासुर्की प्रयोग गरिएको थियो, अहिले पछि सर्वसुलभ उपलब्ध हुने निर्माण सामग्रीहरु नै प्रयोग गरिएको छ । उक्त मार्गबाट २०१९ सालसम्म सवारी आउजाउ हुने गरेको र आफूले यात्रा गरेको बागमती प्रदेशका पूर्व मुख्यमन्त्री डोरमणी पौडेलको भनाइ छ ।
“प्रजातन्त्र पुनः स्थापनापछि त्रिभुवन राजपथ बन्यो, ठूला ठूला सवारी साधनहरू भित्रिए, त्यो सुरुङ सानो भयो । त्यसक्रममा सुरुङमार्गको छेउमा विष्फोट गराएर भत्काइयो र त्यहीं सडक बनाइयो, सुरुङको आधा भाग नष्ट भयो” पौडेलले भने ।
“यो स्थान इञ्जिनियरीङको विद्यार्थीको लागि महत्वपूर्ण सावित हुनसक्छ” पौडेलले भने । हेटौंडा उपमहानगरको १५ नम्बर वडामा पर्ने यो स्थानमा उपमहानगरले सुरुङका डिजाइन गर्ने इञ्जिनियर डिल्लीजड्ड थापाको अर्धकदको शालिक समेत स्थापना गरिसकेको छ ।
तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको पालामा सन् १९१७ मा निर्माण गरिएको उक्त सुरुङको केही साता अघि मात्र जीर्णोद्धारको काम सम्पन्न गरिएको हो । २०७९ साल वैशाख १९ गते पुननिर्माणको लागि शिलान्यास गर्दा १९८ मिटर लम्बाइको सुरुङ मार्ग मर्मतको संझौता भएको थियो तर काम गर्दै जाँदा २२५ मिटर लम्बाइ भएकोले पनि समय लम्बिएको ओझाले बताए । समयसँगै लागत पनि बढेको उनले बताए । सुरुङको चौडाइ साढे २ मिटर र उचाइ ३ फिट हुने गरी पहिलेकै स्वरूपमा पुनः निर्माण गरिएको छ । हाल सुरुङ मार्ग भित्र विद्युतीय लाइट जडान गरिएको छ भने सुरुङ मार्गको दुईतर्फको प्रवेश द्वारमा सजावटको काम गरिएको छ । तत्कालिन समयमा एक दशकभन्दा बढी सो सुरुङ मार्ग हुँदै साना हलुका सवारी साधनहरू आवतजावत गरेका थिए । पथलैया–हेटौँडा सडक निर्माण भएपछि भने यो सुरुङ सञ्चालनमा आउन छाड्यो ।