एकाबिहानै छिमेकी ठूलोबुबाले सुनाउनुभयो “पल्लो गाउँको …..ले आत्महत्या गरेछ ।”
म अक्क न बक्क भएँ । ठूलोबुबा थप्दै हुनुहुन्थ्यो “काठमाण्डौमा राम्रो बिषय लिएर पढ्दै थियो । छोरोलाई पढाउन भनेर हेटौंडाको १ कठ्ठा जमिन पनि बेचेको थियो । घरबाट पैसा भने जति पठाएकै थियो । हिजो दिनभर साथीहरुसँग पिकनिक गएको रे बिहान उठ्दा त….। छोराछोरीलाई सबै कुरा पुर्याउँदा पनि नहुने रहेछ ।”
उहाँको यस्ता कुरा सुन्दै जांदा मेरो मनमा बिभिन्न प्रश्नहरुका ज्वारभाटा अनगिन्ति रुपमा आउंदै थिए । त्यति कुराले मात्र पनि ठूलोबुवा थामिनु भएन बिगतमा आत्महत्या गरेको एउटा महिलाको उदाहरण दिंदै भन्न थाल्नु भयो २ पटक बचाउंदा पनि तेश्रो पटकमा आत्महत्या गरेरै छाडिछ । उहाँको यस कुराले मलाई आत्महत्याको बिषयमा धेरै कुराहरु सोच्न बाध्य बनायो । उहाँले आत्महत्याका अन्य घटना सुनाउंदै हुनुहुन्थ्यो तर म उहाँंको कुरामा भन्दा आत्महत्या गर्छु भन्नेलाई रोक्न नसकिने रहेछ भन्ने कुरामा रोकिएको थिएँ ।
मेरो मनमा प्रश्न माथि प्रश्नहरुको छाल उठ्दै थिए । के आत्महत्या रोक्नै नसकिने होत ? के सबै कुराले सम्पन्न ब्यक्तिले आत्महत्या नै गर्दैनन् त ? आत्महत्याको बिषयमा हाम्रो चेतनाको स्तर कहाँ छ त ? यसलाई रोक्न के गर्नुपर्ने रहेछ ? यस कुराले मलाई चूपचाप बस्न दिएन । म हरदिन यस बिषयको घनिभूत अध्ययन, बिषय बिज्ञहरुसंगको परामर्श र आत्महत्याको बिषयमा गरेको राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय तथ्याङ्कहरुलाई केलाउँदा यसको रोकथाम सम्भव रहेछ र यसको लागि धेरै ठूलो पहाड पनि फोर्न नपर्ने रहेछ ।
विश्वको तथ्याङ्कलाई हेर्दा एउटा आत्महत्या सफल हुनुको पछाडी २० ओटा प्रयास हुने रहेछ । आत्महत्याको तथ्याङ्क कहाली लाग्दो त छंदै छ त्यस तथ्याङ्ककमा ओझेलमा परेको २० वटा असफल प्रयासले त यसको जरो कतिसम्म गाडीएको रहेछ भन्ने कुरालाई दर्शाउँदछ । नेपाल प्रहरिको तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा आ.ब ७३/७४ मा ५१२४ जनाले आत्महत्या गरेको कुरा देखिन्छ भने आ.ब ७७/७८ मा आउँदा यो सख्या बढेर ७११७ जनाले आत्महत्या गरेको देखिन्छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको २०१६ को तथ्यांङ्कलाई हेर्दा विश्वभरको १५ देखि २९ बर्षका मानिसको मृत्यको दोस्रो ठुलो कारण आत्महत्या रहेको देखिन्छ । त्यस्तै विस्व स्वास्थ्य सगंठनले २०१४ को तथ्यांकलाई प्रक्षेपण गर्दा नेपाल आत्महत्याको सुचिमा ७ औं नम्बरको सुचिमा र महिलाको मात्र हेर्ने हो भने तेस्रो नम्बरको सुचिमा रहेको देखाउंछ । यसको कारणको बिषयमा हेर्दा ९५ प्रतिसत आत्महत्या मानसिक रोगको कारणले हुने गरेको तथ्याङ्कले देखाउंछ जसमा ८० प्रतिसत आत्महत्या डिप्रेसनको कारण, १० प्रतिसत गम्भीर किसिमका मानसिक समस्याका कारण र ५ प्रतिसत डिमेन्सिया को कारण आत्महत्या हुनेगरेको तथ्यांकले देखाएको छ ।
बांकी ५ प्रतिसत भन्ने अन्य कारणहरुले हुने गरेको देखिन्छ । नेपालमा मात्र हेर्ने हो भने पनि आत्महत्या यूवाहरुमा मृत्यूको यउटा सामान्य कारणको रुपमा रहेको छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको २००९ को तथ्याङ्कलाई हेर्ने हो भने पनि प्रसुति अवस्था मा रहेका महिलाको मृत्यूको १६ प्रतिसत आत्महत्याको कारणले हुनेगरेको पाईएको छ । नेपालमा आत्महत्याका घटनाहरु प्रहरीमा रिपोटिङ्ग नहुने, लाल्छाना र भेदभावका कारण परिवारले यस्ता घटनाहरु लुकाउने परम्पराले गर्दा पनि आत्महत्याको तत्यांङ्क प्रस्तुत गरिएको भन्दाबढि हुनेकुरा सहजै प्रक्षेपण गर्न सकिन्छ ।
जनसाख्यिकी कारकलाई हेर्दा युवा युवतीहरु, बयस्क, जेष्ठ नागरीक, सम्बन्ध बिच्छेद भएका, समाजबाट टाढै वा एक्लै बस्न चाहानेहरु र केहि ब्यवसायिहरुले यसको जोखिममा भएको देखिन्छ । पारिवारीक जैविक कारकलाई हेर्दा परिवारमा आत्महत्याको ईतिहांस भएका ब्यक्ति, बाल्य अवस्थामा दुव्यबहार वा वेवास्ता गरिका ब्यक्तिहरु सेरोटोरीन हर्मोनको कमिको कारण पनि त्यस्तो जोखिम रहेको छ । त्यस्तै कडा र दिर्घ रोग साथै छारेरोग भएका ब्यक्तिहरु पनि यस्को जोखिममा भएको देखिन्छ । त्यस्तै आशा बिहिनता, आवेगपन र समस्या समाधानको सिपको कमि जस्ता मनोवैज्ञानिक कारण साथै सामाजिक क्षति र बिखण्डन, कमजोर आर्थिक अवस्था, बाल्यकालको बिपत्ती, द्धन्द्ध तथा आर्थिक समस्या जस्ता सामाजिक कारणले पनि आत्महत्यालाई बढावा दिईरहेको अवस्था छ ।
हाम्रो समाजमा अझै पनि आत्महत्यालाई मानसिक कारणले गर्दा हुन्छ भन्ने कुरालाई मान्न सकिराखेको छैन अझ पनि गरिबि, असफलता, बिछोड जस्ता कुरा नै आत्महत्यको प्रमुख कारणको रुपमा लिने गरेको पाईएको छ । त्यसो भए धनि ब्यक्तिहरुले आत्महत्या गरेका छैनन् त ? परिक्षामा असफलतालाई कारण बनाउने हो भने नेपालको शिक्षा प्रणालीमा अपबाद बाहेक झण्डै ४० प्रतिसत भन्दा बढि ब्यक्ति असफल हुन्छन् त्यसो त सबैले आत्महत्या गर्नुपर्ने त ? यस बाट हामि के निक्र्यौलमा पुग्न सक्छौं भन्दा आत्महत्याको पछाडी गम्भिर कारण हुन्छ र त्यो प्रत्यक्ष रुपमा मानसिक स्वास्थ्यसंग सम्बन्धित हुन्छ ।
अझै पनि हाम्रो समाजमा मानसिक स्वास्थ्यप्रति बिभिन्न किसिमका भ्रमहरु बिद्यमान छन् । भनिन्छ दृढ संकल्प भएका व्यक्तिहरुलाई आत्महत्याबाट कसै गरी पनि बचाउन सकिन्न । तर यथार्थ के हो भने उचित ध्यान पुर्याएर उपचार तथा मनोविमर्श प्रदान गरेमा अधिकांश आत्महत्या रोक्न सकिन्छ । त्यस्तै व्यक्तिहरु विना संकेत आत्महत्या गर्दछन् । तर यो भ्रम हो बास्तबिकता के हो भने धेरैजसो आत्महत्याबाट मृत्यु भएका व्यक्तिहरुले आत्महत्याको कुरा गर्ने वा स्पष्ट संकेत गर्ने गर्दछन् । आत्महत्याका प्रयास गरेका व्यक्तिहरुको उद्धार भएपछि आत्महत्याको खतरा टर्दछ भनेको जुन सामाजिक धारणा छ त्यो गलत हो वास्तबिकता के हो भने समस्याको वास्तविक पहिचान तथा उपयुत्त सहयोगको अभाव भएमा भविष्यमा पनि आत्महत्याको खतरा रहने गर्दछ ।
त्यस्तै अर्को गलत धारणा के छ भने आत्महत्याको कुरा गर्ने व्याक्तिहरुले आत्महत्या गर्दैनन् भन्छन् अझै स्थानीय चलनचल्तीको वाक्यमा भन्नुपर्दा भुक्ने कुकुरले टोक्दैन भन्ने युक्ति छ वास्तविकता के हो भने प्रत्येक १० जना मध्ये ८ जनाले आत्महत्या पूर्व आत्महत्याको आशयका बारेमा कुरा गर्ने गर्दछन् ।
यस्ता वैज्ञानिक तथ्याङ्कहरुलाई हेर्दा आत्महत्या त रोक्न सकिने रहेछ । आत्महत्या प्रतिको भ्रम र तथ्यलाई सवै तह र तप्कासम्म पु-याएर चेतनाको स्तरलाई जगाउने गरि चेतनाका कार्यक्रमहरु बिद्यालय तथा समुदाय स्तरमा चलाउनुपर्ने खांचो देखिएको छ । यसप्रति सचेत भएर मानसिक अस्पताल पाटनले शुल्क नलाग्ने फोन नं ११६६ मार्फत् सेवा प्रदा नगरिरहेको अवस्था छ साथै त्रिभूवन विश्व विश्वबिद्यालय शिक्षण अस्पताले पनि १६६००१२१६०० सम्पर्क नंबर मार्फत् सेवा प्रदान गरिरहेको छ। नेपाल सरकारले सम्बन्धित मातहतका निकायहरु मार्फत् सेप्टेम्बर १० अर्थात् विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवशको अवसरमा आत्महत्या रोकथाम सम्बन्धि चेतना जगाउन निर्देशन दिएको अवस्था छ ।
मकवानपूर जिल्ला पनि आत्महत्याको जोखिमबाट अछुतो छैन भन्ने कुरा हामी सबैले स्वीकारी सकेको अवस्था हो । यस कुरालाई मध्यनजर गरि प्रदेश, पालिकाहरु तथा वडाहरुले चालू आर्थिक बर्षमा आत्महत्या रोकथामकै बिषयमा भनेर बजेट बिनियोजन गरेको अवस्था छ । यस्ता बिनियोनित बजेटलाई प्रभावकारी रुपमा परिचालन गरी समुदाय स्तरसम्म पुर्याउन सकेमा आत्महत्या रोकथाममा एउटा क्रान्तिकारी छलाङ्ग मार्न सक्ने कुरामा बिश्वस्त हुन सकिन्छ । फेरी पनि मैले मेरो ठुलो बुवाबाट अर्को आत्महत्याको घटना सुन्नु पर्ने दिन आउंदैन भन्ने आशा गरको छु ।
लामा कोशिश संस्था मकवानपूर पैरवी अधिकृत हुन् ।

