- कुमारी वाइबा
मानिसले मानिस भएकै हैसियतले प्राप्त गर्ने अधिकार मानवअधिकार हाे । मानिस हुनुको हैसियतलाई सम्मानपूर्वक कायम गर्न मानवअधिकारको आवश्यकता पर्दछ । सवै मानवअधिकारमा महिलाका अधिकार पनि समेटिएका हुन्छन् ।
महिलाका विशेष अवस्थाहरुलाई ध्यान दिदैं संयुक्तराष्ट्रसंघको महासभाले महिला विरुद्धका सवै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धि १८ डिसेम्बर १९७९ मा पारित गरी ३ सेप्टेम्बर १९८१ देखि लागू गरेको हो । नेपालले २२ अप्रिल १९९१ मा अनुमोदन गरेको महासन्धिले महिलाविरुद्धको भेदभावको परिभाषा गरेको छ ।
परापूर्वकाल देखि नै नेपालमा महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरीकको रुपमा हेर्ने गरिएको पाइन्छ । महिला आर्थिकरुपमा पुरुषमा निर्भर हुनुपर्ने , घरायसी र बच्चा जन्माउने कार्यमा महिलाको महत्वपूर्ण भूमिका रहेपनि महिलाको कामलाई देशको ग्राहस्थ उत्पादनमा गणना नहुने, सम्पत्तिको अधिकारमा असमानता , पितृसत्तात्मक समाज , छोराले स्वर्ग तार्छ भन्ने मान्यता रही आएको छ ।
सामाजिक कुप्रथाहरु जस्तै : झुमा, देउकी , छाउपडी ,कुमारी जस्ता प्रथाहरु प्रचलनमा रहेका छन् । दाइजो तथा तिलक , बालविवाह ,मन्जुरी विना विवाह , बोक्सीको रुपमा महिलालाई आरोप लगाई जिउँदै जलाउँने ,दाइजो नल्याएको कारण कुटपीटदेखि मार्ने सम्म कार्यले समाजमा महिलाहरु चरम विभेदको शिकार भैरहेका छन् । महिला र पुरुष विच रहेको असमान शक्ति सम्बन्धका कारणले महिला माथि हिंसा हुने गर्दछ । यो लैगिंक विभेदको कारण र प्रतिफल हो ।
पितृसत्तात्मक मूल्य र मान्यतामा आधारित, असन्तुलित सामाजिक संरचना, पुरुष प्रधानता र महिलाको सहायक भूमिका महिलामाथि हुने हिंसाका मूल कारण हुन् । संयुक्त राष्टसंघको महासभाको परिभाषामा “ लिङ्गको आधारमा गरिने सम्पूर्ण कार्यहरु जसबाट महिलालाई शारिरीक , मानसिक , सामाजिक हिंसा र यौनिक रुपमा आघात पुग्दछ र डर, धाक, धम्की, ओहोदा र हैसियतको प्रयोग गरी यस किसिमको आघात पुर्याउने काम गरिन्छ वा बलपूर्वक महिलाको स्वतन्त्रता हनन् गर्दै व्यक्तिगत र सामाजिक जिवनमा प्रभावित गर्दछ भने त्यस्ता सबै कार्यलाई महिला विरुद्धको हिंसा ” भनिएको छ ।
हाम्रो देशमा महिलालाई आश्रितको रुपमा हेर्ने दृष्टिकोण विद्यमान छ । हिंसा विरुद्ध सैद्धान्तिक प्रतिवद्धता देखिन्छ । तर, आज पनि नेपाली महिला मानसिक वा शारीरिक हिंसाबाट पीडित हुनु परेको छ । महिला हिंसाको मूल कारण पितृसतात्मक सामाजिक संरचना तथा महिलाहरुलाई सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अधिकारबाट बन्चित गराउनु हो ।
लिंगका आधारमा गरिने महिला माथिको हिंसा भेदभावको एक रुप हो । यसले महिलाको मानवअधिकारको उलंघन गर्दछ । महिलाको अधिकार उपयोग गर्ने क्षमता तथा स्वतन्त्रतामा आघात पुर्याउछ । “बोक्सी ”का नाममा महिला माथि गरिने अमानवीय व्यवहार, दाइजो, घरेलु हिंसा, बलात्कार, महिला बेचविखन, यौन शोषण, परम्परा र धर्मका नाममा गरिने हिंसाहरु महिला विरुद्धका हिंसाका स्वरुप हुन् ।
विशेषतः गर्भ अवस्थामा लिङ्ग छनौट गरि छोरी भए गर्भपतन, गर्भवस्थामा कुटपिट, शारीरिक दुर्व्यवहार, बाल विवाह, यौन दुर्व्यवहार, जवरजस्ती यौन सम्बन्ध, हाडनाता करणी, कार्यस्थलमा यौन दुर्व्यबहार, वैवाहिक बलात्कार, दाइजो र सम्पतीको कारण हिंसा/हत्या, एकल महिला र वृद्ध महिलालाई हेला, भेदभाव जस्ता हिंसाहरु हुने गरेको छ भने पुरुष मित्रहरुबाट मनोवैज्ञानिक दुर्व्यवहार ,डर त्रास आदि हिंसाहरु दोहोरिएका देखिएका छन ।
मंसिर ९ गते देखि मंसिर २४ सम्म लैगिंक हिंसा विरुद्धकाे १६ दिने अभियान मनाइरहँदा मकवानपुरको चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो ३ महिना मा (श्रावण देखि असोज सम्म) मकवानपुरमा ६१ जना महिला र पुरुष लैंगिक हिंसाबाट पीडित भएका छन् । हेटौडा अस्पताल स्थित लैगिंक हिंसा सम्बन्धी एकद्धार संकट व्यवस्थापन केन्द्र (ओसिएमसी ) मकवानपुरको तथ्यांक अनुसार ती मध्ये ५९ जना महिला र २ जना जना पुरुष रहेका छन् । केन्द्रका अनुसार ६१ घटना मध्ये जबरजस्ती करणीका २२, यौनजन्य हिंसाका ६, शारीरिक हिंसाका १२, जबरजस्ती विवाह (बेचबिखनका ) ८, घरेलु हिंसाका २, मानसिक हिंसाका १ र अन्य १० वटा घटना रहेका छन् । पीडित मध्ये २६ जना गाउँपालिका क्षेत्रका ३१ जना नगरपालिका क्षेत्रका र ३ जना अन्य स्थानका रहेका छन् ।
ओसिएमसीका अनुसार सो अवधीमा २ जना पुरुष पनि हिंसाबाट पीडित भएकाे तथ्याङ्क छ । ति मध्ये १ पुरुष अर्को पुरुषबाट बलात्कृत भएका हुन भने अर्को घटनामा एक पुरुषलाइ बांधेर कुटपिट गरिएको देखिन्छ । सबै भन्दा बढी जनजाति समुदायका पीडितहरु आउने गरेका तथ्याङ्क छ । यौनजन्य हिंसामा पर्ने अधिकांश १० वर्ष भित्रका बालबालिका हुन् भने जबरजस्ती करणीका धेरै जसो १५ देखि १८ वर्ष उमेर समुहका किशोरीहरु रहेका छन् ।
उपमहानगरपालिका क्षेत्रमा बढी जनसंख्या भएकाले बढी घटना दर्ता हुने गरेको ओसीएमसीले जनाएकाे छ । २४ घण्टा संचालनमा रहने व्यवस्था गरिएको ओसिएमसीले पीडितहरुलाई निःशुल्क उपचार परामर्श सेवा र आवश्यक परे अन्य अस्पतालमा रिफर गर्दा यातायात खर्च समेत व्यहोर्ने गरेको छ ।
लैगिंक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान (२५ नोभेम्बर – १० डिसेम्बर २०२५ ) २०८२ काे अर्न्तराष्ट्रिय नारा Unite To End Digital Violence Against All Women And Girls रहेकाे छ । “प्रविधीको सही प्रयोग गरौ : लैगिक हिंसा अन्त्य गरौ” भन्ने राष्ट्रिय नारा साथ यस वर्ष पनि मनाउंदै गर्दा बागमती प्रदेश भरिनै हिंसाका प्रकृति र तथ्यांक विश्लेषण गर्दै सोही अनुरुपको सचेतना फैलाउने र हिंसा न्युनीकरण गर्ने योजना निर्माण गर्नु अपरिहार्य रहेको छ । मकवानपुर जिल्लाकाे सन्दर्भमा जिल्ला प्रहरी कार्यालय तथा अन्य सेवाप्रदायक निकायहरुको हिंसा सम्बन्धी तथ्यांक संकलन गरी समाजमा व्याप्त हिंसा न्युनीकरणका लागि अभियान संचालन गर्नु पर्ने देखिन्छ ।
सन् १९८० को दशकदेखि नै विभिन्न मुलुकले महिलामाथि हुने हिंसा विरुद्धको दिवस मनाउँदै आएको भए पनि सन् १९९९ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घले अनुमोदन गरेपछि महिलामाथि हुने हिंसा विरुद्धको विभिन्न अभियान सुरु भएको हाे । नेपालमा यो दिवस सन् १९९७ देखि विभिन्न कार्यक्रमको आयोजना गरी अभियान थालिएकाे थियाे । नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०७५ कात्तिक २९ गते निर्णयबाट हरेक वर्ष नोभेम्बर २५ तारिखबाट महिला हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियानलाई दिवसका रूपमा मनाउने घोषणा गरेकाे हाे ।
‘महिलाविरुद्ध हुने सबै प्रकारको भेदभाव तथा हिंसाजस्ता जघन्य अपराधलाई राज्यले कानुनद्वारा दण्डनीय बनाएको छ । नेपाल सरकारले लैङ्गिक हिंसाको सम्बोधनका लागि नीतिगत, कानुनी व्यवस्थाका साथै विभिन्न अभियानमूलक र सचेतनात्मक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ ।
लैङ्गिक हिंसा विरुद्ध पुरुषको सहकार्यलाई अभिवृद्धि गर्नु, लैङ्गिक समानता तथा सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा काम गर्ने अधिकारकर्मीबिच ऐक्यबद्धता गर्नु, लैङ्गिक हिंसाका विविध आयाममा रणनीतिक छलफल गर्नु १६ दिने अभियानका मुख्य उद्देश्य रहेकाे छ । नोभेम्बर २५ देखि डिसेम्बर १० का बिचमा पर्ने अन्य दुई महत्त्वपूर्ण दिवसलाई पनि यही १६ दिने अभियानअन्तर्गत मनाउने गरिएको छ । जसमा डिसेम्बर १ एड्स दिवस र डिसेम्बर १० मा विश्व मानव अधिकार दिवस पर्दछन् । यस अभियानअन्तर्गत विश्वव्यापी रूपमै महिला हिंसासँग सम्बन्धित चरणबद्ध अन्तरक्रिया, सडक नाटक, पोष्टर तथा पम्प्लेट प्रतियोगिता, सार्वजनिक सुनुवाइ, सूचना/शिक्षा सामग्रीको प्रदर्शन, सञ्चार अभियान, गोलमेच छलफललगायत कार्यक्रम गरी मनाउने गरिएको छ ।
यस प्रकारको वर्तमान परिस्थितीमा महिला तथा बालिकाहरुको विशेष अवस्थाहरुलाई ध्यान दिदैं संयुक्तराष्ट्रसंघको महासभाले महिला विरुद्धका सवै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धिहरुले यस्ता व्यवहारिक पक्षलाई पनि समेटिएकाे हुनुपर्छ र मानवअधिकारको संरक्षण र संवर्धणका लागि मानवअधिकारका विश्वरुव्यापी घोषणापत्र पनि सम्पूर्ण नागरिकहरुलाई पहुंचयोग्य बनाइनु पर्दछ ।
नेपालको संविधान र मानवअधिकारले प्रत्याभुत गरिएका हक अधिकारहरु महिला, पुरुष, यौनिक तथा अल्पसंख्यक वर्ग , बालबालिकाहरु , अपांगता भएका व्यक्तिहरु साथै सम्पुर्ण मानवजातिले अधिभाज्य तरिकाबाट उपभोग गर्न पाइएमा मात्र माथि उल्लेखित हिंसा र ज्यादतीका घटनाहरु न्यूनिकरण गर्न सकिन्छ । यसका लागि राज्य एक जिम्मेवार निकाय भएको हुंदा मानवअधिकार संरक्षणका लागि प्रयासरत भएकै छ तर पनि यसका लागि एक अभियान नै संचालन गरि नागरिक समाजलाई समेत झकझक्याइ जिम्मेवार नागरिक बनाउन सकिएमा हरेक वर्गको मानवअधिकार सुनिश्चित हुन्छ र हिंसा न्युनीकरण गर्न सकिने छ ।
कार्यक्रम संयोजक
हिमराइट्स मकवानपुर
एबीसी पदयात्रा, प्रकृतिसँगकाे लुकामारी फरक अनुभूति
Tags: No Comments
पदयात्राकाे सुरुवात १७५० मिटर उचाइबाट सुरु हुँदा दाङका सविन शर्मा उत्साहित हुनुहुन्थ्यो । सुरुमै नाक ठाेक्किने उकालो उक्लिए पछि थाकेका गोडा पटक्कै सार्न नसके पनि उहाँकाे पद यात्रा राेकिएन । दक्षिण दिशाबाट अन्नपूर्णकाे फेदीमै पुग्ने र वरिपरी हिमालकाे दृश्यावलोकन गर्ने उहाँको इच्छाशक्ति सामु थकित शरीर र फतक्कै गलेका गोडाले अवरोध गरेनन् ।
२०८२ सालकाे तिहार पर्व मनाउन नमिल्ने र पारिवारिक कारण नमनाउनेकाे एउटा टोली पदमार्गकाे लागि निस्कियो हेटौंडाबाट । तिहारकाे केही समय अघी साथीहरुकाे मेसेन्झर ग्रुपमा एबीसी पदयात्रा तिहार पछि जाने मेसेज छोडेकाे । केहीले चासो देखाए । चासो देखाउने मध्येका एक हरेराम आचार्यसँग भेट गरेपछि तिहार पछि भन्दा अघी नै जानु उपयुक्त हुने कुरो भयो । दुई जनामात्रै नजाने थप एक/दुई जनालाई यात्रामा सहभागी गराउन सकिन्छ की भन्ने काेणबाट कुरा भए । थप एक जना आचार्य सरकाे अफिसकै स्टाफ जाने पक्का भएपछि अरु थप भए पनि नभए पनि जाने चै पक्का भयो । तर जाने तिथिमिति जुरेकै थिएन ।
तिहारकाे सुरुवातमै हिड्नेकी तिहार सकिएपछि भन्ने समय नटुङ्गिएकै बेला ३ कात्तिक २०८२ काे विहान तीनै जनाले चिया गफबाट मिति टुङ्याउने गरी बस्यौं । करिब एक घण्टा पछि हामीले निर्णय लियौं साेही दिन बेलुकाकाे बसबाट पोखरा जाने र भाेलीपल्टकाे बिहानबाट यात्रा सुरु गर्ने । तिहार पछि जाने गरी एक जना साथी (अर्जुन खतिवडा) हेटौंडा आएर सल्लाह गरौंला भन्दै हुनुहुन्थ्यो । तर तिहार पछिकाे समय हाम्राे लागि अनुकुल नहुने भएपछि मिति टुङ्याएकाे १२ घण्टापछि यात्राले पश्चिम दिशाकाे लय समाएकाे थियाे ।
नेपालमा पदयात्राका लागि असोज–कात्तिक र चैत–वैशाखको याम उत्तम मानिन्छ। गन्तव्यस्थलमा पर्यटकको आउजाउ बाक्लिएको बेला पनि यही हाे । पदयात्रामा रमाउनेको सङ्ख्या पनि बढ्दै जाने मौसम हाे । कुनै समय विदेशी पर्यटकले चिनाएको नेपालको पदयात्रा पर्यटन पछिल्लो समय आन्तरिक पर्यटकमाझ पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ। नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, विशिष्ट भूगोल, हावापानी, जैविक विविधता, हिमाली जनजीवन, सभ्यता र संस्कृतिको अवलोकनसँगै घुमफिरको आनन्द बटुल्न मानिसहरू पदयात्रामा निस्कन्छन्। शारीरिक, मानिसक स्वास्थ्य र तन्दुरूस्तीका दृष्टिले पनि वर्षमा १/२ पटक पदयात्रा गर्नु उपयुक्त मानिन्छ।
रात्रीबसमा पोखरा गएर पदयात्रा मार्ग झिनुडाँडासम्म सानो गाडीमा जाने सहमती यात्रामा सहभागी हरेराम आचार्य र म र शर्माकाे भयो । तिहार पर्वकाे रमाइलो अन्नपूर्ण क्षेत्र र पदयात्रा मै गर्ने थोरै तयारी गर्दै हामी पदयात्रामा निस्कियौं हेटौंडाबाट । पछिल्लो समय फुर्सदमा पदयात्रामा निस्कने संस्कारको विकास हुन थालेको छ। युवा पुस्तादेखि पाका पुस्तासमेत पदयात्रामा रमाउन थालेका छन्। घुम्न जाने गन्तव्यको रुपमा एबीसी दक्षिण जाने मैले गरेकाे प्रस्ताव पारित भएकाे थियो हरेराम आचार्यबाट । हामी तिनै जनाकाे तिहार विविध कारण राेकिएकाे थियाे । यसै अवसरकाे सदुपयोग गर्दै एबीसी पदयात्रा रोजेकाे थियौं ।

मैले पहिलो पटक पदयात्राको अनुभव लिदैं थिए । एक दिनकाे हाइकिङ त धेरै गरेकाे छु तर ४-५ दिन लगातार हिड्दै उचाइमा गरिने पदयात्रा पहिलो पटक । जब पदयात्रा सकेर फर्किओं प्राकृतिक दृश्यसँगै केही फरक अनुभूति गर्ने अवसर पाइएकाे तीनै जनाकाे अनुभूति रह्यो ।हामीलाई कात्तिक ४ गते बिहान ४ बजे पाेखरा उपमहानगरपालिकाकाे वडा नम्बर १ र २ काे सिमानामा रहेकाे हरिचोक बसले पुर्याइ दियो । करिब एक घण्टा जति कात्तिककाे बिहानकाे थोरै चिसोमा बिताए पछि झिनु जाने सुमोलाई फोन गर्न लाग्यौ ।
२ -३ वटा सुमो चालकलाई फोन गरेपछि ५ः३० तिर चहलपहल बढ्दै गयो । अरुपनि स्थानीय र पदयात्री थपिदै गए । सुमाेले जम्मा ७ जनामात्रै राखेर लैजाने रहेछ । हामी तीन जनाले अरु ४ जनाकाे टोलीलाई केही बेर अरु पर्खनु पर्यो । ३ जना मात्रै पनि जान सकिने तर पैसा ७ जनाकै तिर्नु पर्ने भएपछि हामीले अरु आधाघण्टा पर्खिएका थियौं । केही समयमा पदयात्राकै एउटा वेस क्याम्प छोङराेम जाने स्थानीय ४ जना आए पछि हामीले हरिचोकलाई छोड्यौ ।
पदयात्राका लागि नेपाल उत्कृष्ट गन्तव्यमा चिनिन्छ। विश्वका विभिन्न देशका पर्यटकहरू पदयात्राका लागि यहाँ आउने गरेका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा आन्तरिक पर्यटकहरू पनि छोटो वा लामो दूरीका पदयात्रामा निस्किएको पाइन्छ।
पदयात्रा भनेको बाहिरी साहसिक गतिविधिको एक रूप हो । प्राकृतिक परिदृश्यहरूमा पैदल यात्रा सामान्यतया लामो दूरी र फरक-फरक भू-भागमा गरिन्छ। यो प्रायः पदयात्रा, ब्याकप्याकिङ र क्याम्पिङसँग सम्बन्धित छ, र यो विश्वभरका पहाडी क्षेत्रहरू, राष्ट्रिय निकुञ्जहरू र जंगली क्षेत्रहरूमा लोकप्रिय गतिविधि हो। पदयात्रा राम्ररी चिन्ह लगाइएका पदमार्गहरूमा अपेक्षाकृत सजिलो पैदल यात्रादेखि लिएर प्राविधिक आरोहण सीप र उपकरणहरू आवश्यक पर्ने चुनौतीपूर्ण अभियानहरूसम्म हुन सक्छ।
१७५० मिटरमा अवस्थित झिनुडाँडाबाट पहिलाे दिनकाे पदयात्रा सुरु गर्दा बिहानकाे ९ बजेकाे थियाे । त्यस अघी केही फलफुल खाएका थियौं हिड्न सहजताकाे लागि । सुरु सुरुमा साथीहरु पदयात्रा जादाँ पहाडको उकालो चढेर के हुन्छ? भन्ने लाग्थ्यो । तर यस पटक हेटौंडा कै एक जना दाइ शंकर बीसीले दशैं लगत्तैकाे भेटमा ट्रेकिङ जाने एबीसी भन्नु भयो । जती बेला म विमारी भएर भर्खरै उठेकाे थिए । मर्निङवाक समेत जान जाँगर चलेकाे थिएन । त्यसकाे दुई दिन पछि मर्निङवाक सुरु गरे । विस्तारै यसपटक पदयात्रा त जसरी पनि जाने नै हाे भन्ने अठोट गरिरहे । शंकर दाईहरुकाे टोलीमा काेटा पुगेकाे पछि कुराे हुँदा थाहा पाएपछि आफैंले साथीहरु जुटाउन सुरु गरेकाे थिए ।
अरुले पदयात्रा गरेर सामाजिक सञ्जालमा भिडियो र फोटो राखेकाे देखिरहेकाे भएपनि पदयात्राकाे मोह नबढेकाे मलाई यसपाला हिमालकाे फेदीमा हिउँकाे सामिप्यतामा र उचाईकाे अनुभव लिने रहरले तानिरह्यो । १७५० मिटरमा अवस्थित झिनुडाँडाबाट पदयात्रा सुरु गर्दा नै चिसो मौसम र बाटोबाटै नजिकै देखिने माछापुच्छ्रे र अन्नपूर्ण हिमाललाई आँखैमा राखेर एक घण्टा ३० मिनेट नाकै ठोकिने जस्तै उकालो उक्लिएपछि ठुलै युद्ध जिते जस्तै भएकाे थियाे । बाटोमा फर्कदै गरेका पदयात्रीले यात्राकाे दश प्रतिशत उकालो सकियो भन्दा भने भर्खरै उक्लिएकाे उकालो सम्झिएर जिरिङ भइयो । पदयात्रा मार्गमा पर्ने छोमरोडमा विहानकाे खाना खादै गर्दा १२ः३० बजेकाे थियाे । खाना खाएपछि शरिरले आराम खोज्ने संकेत गरेकाे थियो । पहिलाे दिनकाे निन्द्राले समेत आराम खोजेकाे हुनुपर्छ ।
छोमरोङबाट सिधै उरालाे ओर्लिएर पुनः उकालो सुरु गरी अपर सिनुवा पुगिने रहेकाे । देख्दा वल्लो पल्लो डाँडा नजिकै लागे पनि लोवर सिनुवा हुँदै अपर सिनुवा पुग्न ३ घण्टा लाग्यो । केही समय पहिला सिनुवा पुगिन्थ्यो हाेला उकालाे उक्लदै गर्दाकाे घामकाे कारण हिडाइकाे रफ्तार बढाउन सकिएन र ३ घण्टा लाग्यो । सिनुवापछि आउने अर्काे वेश क्याम्प बम्बो । एक घण्टा ३० मिनेट लाग्ने बाटो जंगलै जंगल हिड्नु पर्ने रहेछ । त्यो पदमार्गमा यो मार्गले थप आनन्दित बनाएकाे थियाे । खाेलाकाे छङछङ आवाज चिसो बतास र ठाउँठाउँमा भेटिने झरनाले अझ माेहित बनाएकाेले बिहानदेखिकाे थकानलाई शितल बनाउँदै लगेकाे थियाे ।

अर्काे तर्फ एवीसी क्याम्पबाट फर्कने तथा जानेहरुकाे बाक्लै आवतजावत बाटो भरी देख्दा जंगलमा हिडेकाे अनुभव नै नहुने । हिड्दा हिड्दा शिथिल भएकाे बेला “शरीर थाके पनि जति हिँड्यो त्यति नजिक देखिने हिमालले शरीरमा थप ऊर्जा थप्ने रहेछ” हरेराम सर बाटोमा भन्दै हुनुहुन्थ्यो । प्रायः जंगलका पाखै भरी नियालोका बाेट मात्रै देखिने हुँदा उक्त स्थानकाे नाम समेत दार्जिलिङका पदयात्रीले बम्बाे राखिदिएकाे भन्ने सुनेकाे थिए त्यहाँ जानु अघि । डेड घण्टाकाे बाटोलाई २ घण्टा लगाएरै भएपनि पहिलाे दिनकाे यात्रालाई विश्राम दिन बम्बाे पुगियो बेलुकाकाे ५ः३० बजे ।
तिहारकाे समय भएपनि फर्किने यात्रीहरुकाे उपस्थितिले गर्दा बासकाे व्यवस्थापनमा समस्या हुनसक्ने भएकाेले पहिले नै बुक गरिएकाे हाेटलमा पुगेर आराम गर्न पाउँदा थकानलाई भुल्यौ, भाेली फेरी यात्रा गर्नु पर्ने समेत विर्सिएर । बेलुका यात्रामा देखिएका नियालोलाई टुसा खाने सिजन भदौसम्म हुने भन्दै थिए साथीहरुसँग । तर बेलुकाकाे खानामा नियालोकाे मुनाकाे तरकारी र त्यसैकाे अचार खाना खादाँ बल्ल बम्बाे नामले सार्थकता पाएकाे महशुस गरियो । थाकेर हुँदा ओछ्यानमा पल्टिने बित्तैकै निदाइयो ।
कात्तिक ५ गते बिहानै हिड्ने समयतालिका बनाइएकाे भएपनि हाेटलले प्याकेजमै उपलब्ध गराउने विहानकाे खाजाकाे पर्खाइले ७ बजेकाे थियाे । अघिल्लो दिनकाे हिडाइले थाकेका हामीलाई केही राहत चिसो मौसमले दिलाएकाे थियो । खाजा लिएर बिहान ७ः२० मा हिड्न तयार हुँदा अन्नपूर्ण बेश क्याम्पबाट फर्किएर त्यहाँबास बस्न आइपुगेका पर्यटकहरुकाे भरिया दाइले तपाईंहरु अन्नपूर्ण बेश क्याम्प मै पुग्न सक्नु हुन्छ भन्दै गर्दा हामी भने हिड्दै गएपछिकाे अवस्थाले गन्तव्य कुन बनाउने तय हाेला भन्दै अघि बढ्यौं । त्यसपछि आउने दोभान, माथिल्लो दोभान र हिमालयलाई पार गर्दै देउराली पुग्दा विहानकाे ११ः३० बजेकाे थियो । हिमालकाे यात्रामा उचाई बढ्दै जादाँ हिडाइकाे रफ्तार बढाउन समेत कठिन भइरहेकाे थियो ।
देउराली (३२०० मिटर) मा बिहानकाे खाना खाएर केही बेर आराम गरी १ बजे त्यहाँबाट फेरी उकालो तर केही सजिलो बाटोबाट अन्नपूर्णकाे फेदीकाे गन्तव्य समायौं । खानापछिकाे हिडाइ र उचाइ बढ्दै जादाँ हामीले १०-१५ पाइला अगाडी बढाउँदा नै स्वाँ स्वाँ हुने थकाइ महसुस हुन थालिसेकाे थियाे । तैपनि हामीले सुस्तरी सुस्तरी पाइला चालिरह्यौ । केही हिड्दै केही बेर थकाइ मार्दै उचाइमा हिड्दा खानेकुरा खादैं हामीले अन्नपूर्ण भन्दा एक स्टेप तलकाे क्याम्प पुग्दा दिउँसोकाे ३ः४५ बजेकाे थियो । त्यो माछापुच्छ्रे वेशक्याम्पबाट अन्नपूर्ण वेश पुग्न अझै १ः३० देखि २ घण्टा लाग्ने जानकारी पाएपछि भने उचाइकाे हिसाबले माछापुच्छ्रे क्याम्पमै बस्ने निधो गर्यौ । बरु भाेलीखेर विहान ४ बजे नै उठेर हिड्ने र सुर्य उदाउँदा एबीसी पुग्ने सल्लाह गर्यौ ।
प्याकेजमै बास तथा खानाकाे व्यवस्थापन गरेर आराम गर्यौ । जब सुर्य अस्ताउँदै गयो त्यहाँबाट माछापुच्छ्रे हिमाल सुन चैं चम्किए । त्यो दृश्य यती मनमोहक रह्यो की खिचिएका फोटो हेर्दा समेत आनन्द आउँछ । केही बेर सुर्य अस्ताउँदै गर्दा देखिने हिमालकाे दृश्यलाई क्यामेरामा कैद गर्दै गर्दा हाेटल संचालकले गंगापूर्ण, ग्यासियर पिक (जुन माछापुच्छ्रे वेश क्याम्पबाट मात्रै देखिन्छ) लगायतका हिमाल, ती हिमालकाे सेरोफेरोबाट जोडिने भूगोग समेतकाे जानकारी दिनु भयो । हामी पदयात्राकाे मजा लिनुकाे अलावा हिमाल र हिउँलाई नजिकैबाट स्पर्श गर्न हिडेका यात्री न थियौ । त्यसैमा रमाउँदै रह्यौ केही बेर । लसुनकाे ताताे ताताे सुप तयार भएपछि हामीले सोध्यौ लसुनकाे सुप चैं किन?? कम उचाइबाट धेरै उचाइमा आउँदा लेक लाग्दैन भनेर लसुनकाे सुप दिइएकाे रहेकाे ।

बेलुकाकाे खाना तयारी हुँदै गर्दा पोखरा हरिचोकमा सुमो पर्खदै गर्दा आउनु भएका ६ जनाकाे टोली आइपुग्नु भयो । उहाँहरु सुमाेमा हामी भन्दा अगाडी हुनुहुन्थ्यो तर झिनुडाँडाबाट यात्रा सुरु गर्दा हामीले पछि छोडेका थियौं । बेलुकाकाे खाना खाने बेला हाेटल संचालकले बिहान ४ बजे उठेर जाँदा सुर्य उदाउने बेला माथिल्लो क्याम्प पुगिने भएकाेले त्यै गर्न सुझाउनु भयो । बिहान ४ बजे नै जान अध्यारो हुने हुँदा ६ जनाकाे टोलीका ४ जनाले सँगै जाने प्रस्ताव गर्नु हुँदा २ जना छोडिएकाे थाहा पायौ । २ जना सदस्य हिड्न केही अगाडी भएकाेले अर्कै हाेटलमा पुगेर बस्नु भएकाे रहेछ । खाना पछि बिहानै उठेर एबीसीकाे अन्तिम क्याम्प सुर्य उदाँउदै गर्दा पुग्ने भन्दै आराम गर्यौ ।
माछापुच्छ्रे क्याम्पकाे उचाई ३७०० मिटर रहेकाेले हामी कम उचाइबाट गएकालाई केही असजिलो भएकाे थियो । साथमा चिसो त अत्यधिक थियो । स्याँस्या हुने केही गारो भएकाे जस्तो महसुस भएपनि केही समय पछि त्यो विस्तारै कम भयो र केही बेर निदायौं । कात्तिक ६ गते बिहान ३ बजेदेखिनै त्यहाँ बसेका यात्री अन्नपूर्ण जान हतारिए । हामी भने केही बेरकाे अलमल पछि ४ः१५ बजे अध्यारोलाई टर्चकाे सहायताले हटाउने प्रयास गर्दै उकालाे लाग्यौ । बिहानकाे ठिहिर्याउने चिसोमा हिड्दा जाडोले केही समय सताएकाे थियो । हिड्दै गएपछि त्यो क्रम हट्दै गयो । करिब १ घण्टा हिडेपछि उज्यालिदै गयो । बाटोमा सानो पाेखरी भेटियो त्यहाँ पुग्दा हिमाल टल्किएकाे प्रष्ट देखिदै थिए । माछापुच्छ्रेलाई पछाडी छोडेर हिडेकाे हामी सबैतिर हिमालले घेरिएकाे स्थानकाे पोखरीमा पुग्दा अन्नपूर्णलाई त्यही पोखरीमा छायाँ परेकाे देख्यौ । त्यो दृश्यले केही बेर हामीलाई अलमल्याइराख्यो ।
मिसिएका साथीहरु र हामीले त्यहाँ केही बेर बितायौं । त्यहाँबाट ३० मिनेट हिडेपछि अन्नपूर्ण वेश क्याम्प (४१३० मिटर) लाई भेटायौ । अन्नपूर्ण क्याम्पमा पुग्दा घाम लाग्दै थियो हिमालका चाँदी जस्तो हिउँमा सुन मिसिदै गएकाे थियो । यी यावत कुरा जीवनमा पहिलो पटक धेरै नजिकबाट अनुभूति गरियो । त्यसकाे आनन्द महसुस ज्यादा गरियो । भाइटिकाकाे दिनकाे साइत गर्यौ हिमाललाई आँखैमा राखेर । तिहार मनायौं पदयात्रामा । मन खुसी बनाउन यसरी पनि त चाडपर्व मनाउन सकिने रहेछ । बिहान सँगै गएका साथीहरुसँग समूहमा फोटो खिचेपछि हामीले विदाइका हात हल्लायौं, उहाँहरु केही बेर त्यही अलमलिने हुनु भएपछि ।
हामीले माछापुच्छ्रे क्याम्पलाई पछ्यायौं जहाँ हाम्राे ब्याग थियो साथै बिहानकाे खाजाले समेत पर्खिरहेकाे थियो । हिड्न सहज हुने र रमाइलो लाग्नेहरुकाे लागि पैदल मार्ग उत्तम हाे तर हिड्नलाई समस्या हुने तथा समय कम हुनेहरुले अन्तिम क्याम्पसम्म हेलिकप्टरबाट समेत यात्रा गरेकाे पायौं । त्यो सेवा नेपालका निजी सेवा प्रदायक विमान कम्पनीहरुले दिने रहेछन् ।
बिहानकाे खाजापछि हामीले भाइटिकाकाे दिन पोखरा पुग्न नसकिने कम्तिमा पनि अपर सिनुवा समयले साथ दिए लोवर सिनुवाकाे वसाइ हुने निश्चित गरी उचाइ ३७०० मिटरबाट उचाइ घटाउने यात्रा सुरु गर्यौ । त्यसो त अब हामीलाई फोटो लिनु थिएन, अलमिलनु पनि थिएन, अर्काे गन्तव्य पुग्न कति समउ लाग्छ सोध्नु थिएन । गएकै बाटो फर्कदा त्यही एउटा फाइदा हाे । कसैले उचाइकाे बाटो र समय सोधे बताइदिने न हाे । उकालो भन्दा उरालो झर्न अझै गारो हुन्छ । हामीले देउराली, हिमालय, अपर दोभान, दोभान, बम्बाे समेत गरी ५ वटा क्याम्पलाई पछि पार्दै अपर सिनुवा आइपुग्दा बेलुकाकाे ५ः३० बजेकाे थियो ।

आउँदा आकाशमा बादल लागेकाे थियो । गड्याङ गुड्युङ गर्दै पानी छिटाएकाे थियो । जंगलकाे बाटो भएर खासै अनुभव भएन । बम्बोबाट अपर सिनुवासम्म आउँदा पानीले चुट्छ की भन्दै हिड्दै थियौं । तर पानी परेन । चिसो स्थानमा थप चिसोकाे महसुस गर्नु परेन । तिहारकाे टिकाकाे दिन भएकाेले फर्कने तथा जादैं गरेका विदेशी, केही केही नेपाली बाहेक खास चहल पहल थिएन । सिनुवामा बासकाे व्यवस्था भएपछि हामीले आराम गर्यौ । ओरालो झर्दा खुट्टा खादिएका थिए तिनले रामरी आराम पाउने भयो भन्दै हामी गफियौं । परिवारसँग सम्पर्कमा रह्यौं । त्यो रात हामी अली रामरी निदायौं ।
हतार गरी नहिड्ने बेलुकाकाे सल्लाह बमोजिम कात्तिक ७ गते बिहान ६ बजे खाजा लियौं र झिनुवालाई विदाई गरी हिड्यौं । लोवर झिनुवा, लोवर छोमरोङ, छोमरोङ हुँदै पदयात्रा सुरु हुने स्थान झिनु डाँडा आइपुग्दा १२ बजेकाे थियो । यो विचमा छोमरोङबाट केही तल अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रकाे अफिसमा ४ गते जाँदा इन्ट्री गरेकाे स्थानमा आउट गरायौं । साथी सविनलाई अघिल्लो दिननै केही गारो भएकाे थियो हिडाइमा । आजपनि उहाँले पछ्याइरहनु भयो । म विस्तारै विस्तारै आउँछु तपाईहरु हिड्दै गर्नुहाेस भन्दै हुनु हुन्थ्यो । हामीले केही पर भएपनि पर्खिदै हिड्दै गरेका थियो । ओरालोमा (छोमरोङबाट झिनु) गारो हुने भएकाेले हामी दुई केही अघि भयौं । केहीबेर आराम गर्दा सविन सर आइपुग्नु भयो । त्यही दिन पदयात्राकाे लागि १२ बजे झिनु आइपुग्नु भएका चितवनका साथी संकल्प पोखरेल भाउजु र बाबु (सपरिवार) भेट भयो । एक छिन भलाकुसारी पछि सेल्फी लियौं र केही जानकारी दिएर विदाई गरियो ।
कात्तिक ७ गते बिहानकाे खाना त्यही खायौं । साथीहरु अब रात्री बस चडे घर रातीकाे ११ बजेसम्म पुगिने भन्दै हुनुहुन्थ्यो । हिडाइले खादिएकाे गोडा र थाकेकाे शरीरलाई एक रात पोखरामा विसाउने र भाेलिपल्ट हेटौंडा जाने सल्लाह गरे पछि पोखरा आउने सुमोबाट पाेखराकाे लेकसाइट आइपुग्दा दिउँसोकाे ३ः३० बजेकाे थियो । हाेटल खोजेर फ्रेस भएपछि फेवालातकाे किनारामा हुने आरतीमा आनन्दित भयौं करिब १ घण्टा । लेक सांइड घुम्यौ । पोखरमा तिहार सकिएकाे रहेनछ । द्यौसे हेर्यो केही बेर । हाेटल फर्कदा रातीकाे १०ः३० बजे सकेछ । कात्तिक ८ गते बिहानकाे बसमा हामीले हेटौंडकाे बाटो समायौं फेरी अर्काे पटक अर्काे स्थानकाे पदयात्रा गर्ने आशा सहित । हिडाइकाे रन्काे छुटे पछि फेरी हिड्न मन लाग्न सक्नेछ ।
पदयात्रा सम्बन्धी थप…
पहाड चढ्नु मात्रै होइन, यात्राका क्रममा देखिने जनजीवनले थुप्रै जीवन उपयोगी कुरा सिक्न र देख्न पाइँदो रहेछ। आफ्नो देशको भूगोल, कला संस्कृति र सभ्यता बुझ्न तथा स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जनमा टेवा पुर्याउन समेत पनि पदयात्रा गर्न जरुरी देखिन्छ । धेरै पदयात्रा मार्गहरू दुर्गम गाउँहरू र जातीय समुदायहरू हुँदै जान्छन्, जसले गर्दा स्थानीय मानिसहरूसँग सांस्कृतिक आदानप्रदान र अन्तरक्रियाको अवसर प्रदान गर्दछ। पदयात्रीहरूले आदिवासी संस्कृति, परम्परा, भाषा र जीवनशैलीको बारेमा सिक्न सक्छन्।
शरीर चुस्त राख्न र मस्तिष्कलाई ताजा बनाउन पदयात्रा उपयुक्त हुन सक्छ । पछिल्ल्लो समय आन्तरिक पर्यटकको आकर्षण बढ्नुमा घुम्ने संस्कृतिको विकास भएकाेले पनि हाे । आन्तरिक पर्यटक वृद्धि हुँदा प्रादेशिक अर्थतन्त्रमा टेवा पुग्ने तर राष्ट्रिय अर्थतन्त्र उकास्न चाहिँ विदेशी पर्यटक नै मूलस्रोत हाे । पदयात्रा मार्गहरूले प्रायः हिउँले ढाकिएका पहाडहरू, हरिया वनहरू, अल्पाइन घाँसे मैदानहरू, झरनाहरू र वन्यजन्तुहरू सहित प्राकृतिक परिदृश्यहरूको मनमोहक दृश्यहरू प्रदान गर्ने भएकाेले यात्रा आफैंमा गन्तव्यमा पुग्नु जत्तिकै अनुभवको एक हिस्सा बन्ने रहेछ ।
पदयात्रा भनेको बाहिरी साहसिक गतिविधिको एक रूप हो । प्राकृतिक परिदृश्यहरूमा पैदल यात्रा सामान्यतया लामो दूरी र फरक-फरक भू-भागमा गरिन्छ। यो प्रायः पदयात्रा, ब्याकप्याकिङ र क्याम्पिङसँग सम्बन्धित छ, र यो विश्वभरका पहाडी क्षेत्रहरू, राष्ट्रिय निकुञ्जहरू र जंगली क्षेत्रहरूमा लोकप्रिय गतिविधि हो। पदयात्रा राम्ररी चिन्ह लगाइएका पदमार्गहरूमा अपेक्षाकृत सजिलो पैदल यात्रादेखि लिएर प्राविधिक आरोहण सीप र उपकरणहरू आवश्यक पर्ने चुनौतीपूर्ण अभियानहरूसम्म हुन सक्छ।

तपाईं पनि पदयात्राका लागि कुनै गन्तव्य रोज्दै हुनुहुन्छ भने त्यसका लागि गर्नुपर्ने बन्दोबस्ती र तयारीबारे केही जानकारी यहाँ प्रस्तुत गरेकाे छु (आफूलेकाे गरेकाे पदयात्राकाे अनुभव समेतकाे आधारमा)
- तपाईं कुन गन्तव्यमा जाँदै हुनुहुन्छ भन्ने कुराले खर्चको निर्धारण गर्छ। सामान्यतया दिनको तीनदेखि चार हजारसम्म जोहो गर्नुहोस्। सगरमाथा क्षेत्र जाँदै हुनुहुन्छ अझ बढी पैसा लाग्छ। छोटो, मध्यम या लामो दूरीमध्ये जुन रोज्नुहुन्छ त्यसअनुसार खर्च तलमाथि हुनुसक्छ। पर्यटकीय क्षेत्रको सेवासुविधा यसै पनि महङ्गो हुन्छ। अहिले प्रायः पदमार्गमा इन्टरनेट र अनलाइन सुविधा पुगेको छ। अनलाइन भुक्तानी सेवा पनि छ। विकट गाउँबस्ती र भूगोलतिर त्यो सेवा नहुन पनि सक्छ। नगद पैसा पनि बोकेर जाँदा सजिलो हुन्छ ।
- आफू घुमफिरमा जान लागेको गन्तव्य र त्यहाँको भौगोलिक अवस्थाबारे जानकारी लिनुहोस्। सूचना बटुल्नुहोस्। त्यस क्षेत्रमा रहेका होटल, रेष्टुराँ र चिया घरबारे बुझ्नुहोस्। गुगल या अन्य नक्साको सहायता लिएर पनि गन्तव्यस्थलबारे धेरै कुरा थाहा पाउन सकिन्छ। कति लामो र उचाइसम्मको पदयात्रा हो त्योबारे पहिल्यै थाहा पाएर आफूलाई शारीरिक र मानसिक रूपमा तयार राख्नुपर्छ। नयाँ ठाउँबारे जान्ने जिज्ञासा र उत्साहसहित पदयात्रामा निस्कनुपर्छ।
- ऋतु याम, मौसम, हावापानी आदि विचार गरेर लुगालगायत पदयात्राका लागि चाहिने सामग्री जुटाउनुपर्छ। सामानको जोहो गर्दा हतार गर्नुहुँदैन। झोलामा राख्नुपर्ने महत्वपूर्ण सामान छुट्न सक्छ। ट्रेकिङ झोला, जुत्ता, लठ्ठीलगायत सामग्री पदयात्राका लागि नभई हुँदैन। हलुका र धेरै सामान अट्ने झोला रोज्नुहाेस। बजारमा ट्रेकिङका लागि चाहिने सामग्री सजिलै पाइन्छ। ती सामग्री किन्न समेत केही हजार खर्च हुनेछ ।
- जुत्ता आरामदायी, बाक्लो सोल र ग्रिप भएको, झट्ट पानी नछिर्ने, हिलो र हिउँमा नचिप्लने चाहिन्छ। नेपाली ब्राण्डका ट्रेकिङ जुत्ता पनि अहिले बढी प्रयोगमा आइरहेको छ। ट्रेकिङ ज्याकेट, टिसर्ट, ट्र्याक, ट्राउजर, टोपी, मोजा र पञ्जा आवश्यक पर्छ। गर्मीयाम छ भने सोही अनुसारको लुगा चाहिन्छ। जाडोयाम छ र हिमाली क्षेत्रमा जाँदै हुनुहुन्छ भने फेदर डाउन ज्याकेट लगायत न्यानो लुगा बोक्नुहोस्। पदयात्रामा जाँदा आँखाको सुरक्षाका लागि चश्मा अनिवार्य चाहिन्छ। गर्मीयाममा घामबाट जोगिने चस्मा प्रयोग गर्नुपर्छ। टोपी र ह्याट पनि त्यहीअनुसार चाहिन्छ। छालालाई घामबाट जोगाउने क्रिम, लोसन पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- पदयात्रामा निस्कँदा प्राथमिक उपचारका औषधि र सामग्री साथमा बोक्नुपर्छ। आफूले कुनै नियमित खाने गरेको औषधि छ भने नबिर्सिइ झोलामा राख्नुहोस्। उचाइमा जाँदा लेक लाग्ने समस्या हुनसक्छ। कसैलाई तीन हजार मिटरदेखि माथि जाँदा ‘अल्टिच्युड सिकनेस’ को लक्षण देखिन थाल्छ। त्यसकार एकैदिन धेरै हिँड्नु हुँदैन। विश्राम लिँदै पदयात्रा गर्नुपर्छ। तीन हजार मिटरदेखि माथिको यात्रा छ भने दिनमा पाँच सय मिटर मात्र उकालो चढ्नु उपयुक्त मानिन्छ। यात्रामा कहिलेकाहीँ आपतकालीन अवस्था आइपर्न सक्छ। त्यसैले पर्यटक सूचना केन्द्र, प्रहरी, होटललगायत स्थानीयबासीको सम्पर्क नम्बर लिनुपर्छ। पदयात्रामा जाँदा पानीलगायत हलुका खानेकुराको प्रबन्ध गर्नुपर्छ। बिस्कुट, चक्लेट, काजु, बदाम आदि साथमा राख्दा राम्रो हुन्छ।
- नयाँ र टाढाको गन्तव्यस्थल छ भने एक्लै पदयात्रामा निस्कनुहुँदैन। नजिक र मानिसको आउजाउ बाक्लो हुने ठाउँ छ भने छोटो दूरीको पदयात्रा एक्लै पनि गर्न सकिन्छ। पदयात्रामा जाँदा पथप्रदर्शक साथमा लिएर जाँदा धेरै सहज हुन्छ। समूहमा पदयात्रा गर्दा झनै सजिलो। सुरक्षादेखि अन्य व्यवस्थापकीय तयारीका लागि पनि समूहमा जाँदा उपयुक्त हुन्छ। पछिल्लो समय पथप्रदर्शक नलिई पदयात्रामा जान नपाइने नीति पनि सरकारले ल्याएको छ। एक्लै हिँड्दा सुरक्षा जोखिम हुन्छ । दुर्घटना भइहालेमा उद्धार जटिल बन्छ। हिमाली भेग छ भने विशेष ख्याल गर्नुपर्छ। हाम्रो हिमालय क्षेत्रमा झण्डै छ हजार मिटरसम्म उचाइ छिचोलेर पदयात्रा गर्नुपर्ने गन्तव्य छन्।



- मनीष मान श्रेष्ठ
लागूपदार्थको प्रयोग समस्या हो, तर समाधान पनि छ — र त्यो समाधान हो उपचार। कुनै व्यक्ति जब आफ्नो जीवन सुधार्ने निर्णय गर्दै पुनर्स्थापना केन्द्र पुग्छ, त्यो क्षण उसले जीवनको सबैभन्दा साहसी कदम चालेको हुन्छ। महिनौँको अनुशासन, परामर्श र उपचारपछि ऊ नयाँ सोच, आत्म–विश्वास र आशाका साथ समाजमा फर्किन्छ। तर त्यही क्षण ऊ अर्को ठूलो परीक्षामा पर्छ — समाजको स्वीकृति र दृष्टिकोणको।
नेपालमा अझै पनि लागूपदार्थ प्रयोगलाई “चरित्रको कमजोरी” वा “लाजको कुरा” भनेर बुझ्ने प्रवृत्ति प्रबल छ। यही कारणले उपचार लिएर फर्किएका मानिसहरूलाई विश्वास गर्न समाज हिच्किचाउँछ। “रिहाब बसेको मान्छे हो है” भन्ने एक वाक्यले पनि उनीहरूको मनोबल कमजोर पार्छ। सुधारको बाटोमा लागेका व्यक्तिहरूलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण अझै पनि सहानुभूति र सम्मानभन्दा बढी शंका र दूरीमा आधारित छ।
तर सत्य के हो भने, लागूपदार्थको प्रयोग अपराध होइन, यो उपचारयोग्य रोग हो। जसले उपचार लिन्छ, ऊ अपराधी होइन — बरु जिम्मेवारी र परिवर्तनको बाटो रोज्ने व्यक्ति हो। मैले पुनर्स्थापना क्षेत्रमा लामो समय बिताउँदा सयौं युवाहरू देखेको छु, जसले आफ्नो जीवन पुनः निर्माण गरेका छन्। उनीहरूमा देखिने आत्म–अनुशासन, व्यवहारिक सुधार र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तनले प्रस्ट देखाउँछ कि सुधार सम्भव छ। तर समाजले अवसर र भरोसा नदिँदा ती परिवर्तन कहिलेकाहीँ स्थायी हुन सक्दैनन्।
म व्यक्तिगत रूपमा मान्छु — उपचार अन्त्य होइन, नयाँ सुरुवात हो। पुनर्स्थापना केन्द्रले जीवनलाई नयाँ दिशा दिन्छ, तर त्यो यात्रा समाजको सहयोगबिना अपूर्ण रहन्छ। जब सुधारिएको व्यक्ति घर फर्किन्छ, परिवार र समुदायले उसलाई खुला हृदयले स्वागत गर्नुपर्छ। समाजले समर्थन गरे मात्र पुनर्स्थापना स्थायी हुन्छ, तर बेवास्ता गरे relapse अर्थात् पुनःलतको जोखिम बढ्छ।
यसका लागि सोच परिवर्तन अत्यावश्यक छ। मिडिया, विद्यालय, सरकारी निकाय र नागरिक समाज सबैले लागूपदार्थ प्रयोगबारे सही जानकारी र चेतना फैलाउनुपर्छ। मिडियाले सुधारिएका व्यक्तिहरूका सफल कथाहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, जसले दृष्टिकोण परिवर्तनमा सहयोग पुर्याउँछ। स्थानीय सरकार र निजी क्षेत्रले पनि पुनर्स्थापित व्यक्तिलाई रोजगारी र आत्मनिर्भरता कार्यक्रमका माध्यमबाट समाजमा फर्कने बाटो सहज बनाउनु जरुरी छ। परिवारले विश्वास फिर्ता गर्नुपर्ने पहिलो संस्था बन्नुपर्छ, किनभने घरमै सुरु हुने स्वीकृतिले आत्म–सम्मान फर्काउँछ। साथै, सरकारले पुनर्स्थापना केन्द्रहरूलाई स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको औपचारिक हिस्सा बनाएर नीतिगत संरक्षण विस्तार गर्नुपर्छ।
सुधारका लागि उपचार र अनुशासनभन्दा पनि ठूलो कुरा हो — सामाजिक स्वीकृति। हामीले “रिहाब बसेको” होइन “जीवन परिवर्तन गरेको” भनेर हेर्ने दृष्टिकोण अपनाउन सके मात्रै वास्तविक पुनर्स्थापना सम्भव हुन्छ। उपचार लिएर फर्किएका व्यक्ति कमजोर होइनन्, साहसी हुन्। उनीहरूलाई अवसर दिनु नै समाजको साँचो मानवता हो। कलंक होइन, कदर गर्न सिकौँ। समय आएको छ — “उनले गल्ती गरे” भन्ने होइन, “उनले सुधार गरे” भन्ने समाज निर्माण गर्ने।
लागूपदार्थ उपचार विज्ञ/परामर्शकर्ता, सिआन पुनर्स्थापना केन्द्र
दसैँको जमरा देवीको आशीर्वाद मात्र होइन, स्वास्थ्य र आयुर्वेदको खजाना पनि हो । यसले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र आयुर्वेदिक उपचारलाई एकैसाथ जोडेर जीवनलाई शक्ति, सन्तुलन र समृद्धि दिन्छ ।
दशैँको समयमा जमरा नेपाली हिन्दु धर्मावलम्बीका लागि मात्र धार्मिक मान्यता नभई स्वास्थ्य र आयुर्वेदसँग पनि जोडिएको तत्त्व मानिन्छ । विशेष गरी दशैँमा घरमा राखिने जमरालाई लक्ष्मी, दुर्गा र देवी–देवताका आशीर्वादको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । पुरानो परम्पराअनुसार जमरामा रहेको बिउ र बोटले नकारात्मक ऊर्जा हटाउने र सकारात्मक ऊर्जा ल्याउने विश्वास गरिन्छ ।
आयुर्वेदिक दृष्टिकोणले पनि जमरालाई विशेष महत्त्व दिएको पाइन्छ । यसमा पाइने प्राकृतिक सूक्ष्म पोषक तत्त्वहरूले शरीरमा प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने र मानसिक स्फूर्ति प्रदान गर्ने मान्यता छ । यसैले दशैँको अवसरमा जमरा घरमा राख्ने र यसको पानी पिउँदा स्वास्थ्य लाभ हुने धार्मिक विश्वास छ ।
जमराको महत्त्व केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक दृष्टिले मात्र सीमित नभई यसको आयुर्वेदिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको आयुर्वेद चिकित्सकहरू बताउँछन् । जमरालाई स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिन्छ र आयुर्वेदले यसलाई पौष्टिक र स्वास्थ्यवर्धक तत्त्वको रूपमा व्याख्या गरेको छ ।
अन्नको राजा जौँ
संस्कृतमा जौँलाई यव भनिन्छ । वैदिक ग्रन्थदेखि नै यसको महिमा गाइँदै आएको छ । जौँलाई रोग निवारक, यज्ञयज्ञादीमा उपयोगी र बल–प्राण पुष्ट पार्ने अन्नको रूपमा वर्णन गरिएको छ । पौराणिक ग्रन्थहरूले समेत जौँलाई “अन्नको राजा” मानेका छन् ।
जमरा मात्र धार्मिक प्रतीक नभई पौष्टिक आहार पनि हो । गहुँको जमरा उमारेर बनाइने रस नियमित सेवन गर्दा शरीरलाई धेरै लाभ पुग्छ । त्यसैले अहिले आधुनिक जीवनशैलीमा समेत जमराको प्रयोग स्वास्थ्योपचार र सौन्दर्य वृद्धिका लागि लोकप्रिय हुँदै गएको छ ।
जमराको जुसको अद्भुत फाइदा
जमराको जुस सेवन गर्दा मुख र दाँतको समस्या घट्छ । यसले रगतमा चिनीको मात्रा सन्तुलनमा राख्छ, पाचन तन्त्रलाई सबल बनाउँछ र कलेजोलाई स्वस्थ राख्छ । साथै छाला र कपालसम्बन्धी समस्या समाधानमा पनि जमरा उपयोगी हुन्छ ।
चिकित्सकहरूका अनुसार उच्च रक्तचाप, मधुमेह र क्यान्सर जस्ता रोगमा सातदेखि नौ दिनसम्म जमराको जुस सेवन गर्दा धेरै फाइदा पुग्छ । सौन्दर्यमा निखार ल्याउने गुणसमेत जमरामा पाइन्छ, जसले गर्दा यसलाई प्राकृतिक सौन्दर्य वर्द्धकको रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
कसरी गर्ने जमराको प्रयोग ?
जमरालाई त्यसै चपाएर खान सकिन्छ । तर रस बनाएर सेवन गर्दा अझ स्वादिलो र प्रभावकारी हुन्छ । सामान्यतया आठदेखि दश वटा गहुँका जमरा जरासहित काटेर राम्ररी धोई कुटेर रस निकालिन्छ । यसरी बनेको जुसमा तुलसीको रस, मह र अदुवा मिसाएर पिए अझ बढी फाइदा हुन्छ ।
यदि कुनै रोगबाट पीडित हुनुहुन्छ भने ३० देखि ५० एमएलसम्म जमराको रस दैनिक सेवन गर्न चिकित्सकहरूले सुझाव दिने गरेका छन् ।
आयुर्वेदिक दृष्टिमा जमराको महत्त्व
जमरालाई आयुर्वेदले विभिन्न कोणबाट व्याख्या गरेको छ ।
सात्त्विक आहार: जमरा शुद्ध, सात्त्विक आहार मानिन्छ । यसले मानसिक शान्ति, शुद्धता र सकारात्मक ऊर्जा ल्याउँछ । दसैँमा टिका लगाउँदा जमरालाई आशीर्वादका रूपमा प्रयोग गर्ने चलन यसैसँग सम्बन्धित छ ।
पाचन शक्ति वृद्धिकारी: अङ्कुरित बीउमा पाइने पाचक इन्जाइमहरूले पाचन प्रक्रियामा सहयोग गर्छ । आयुर्वेदमा यसलाई अग्नि सन्तुलनमा राख्ने तत्त्वका रूपमा लिइन्छ ।
रक्त शुद्धिकारी: जमराले शरीरको रक्त शुद्ध गर्ने क्षमता राख्छ । यसले रगतको गुणस्तर सुधार्छ र शरीरलाई स्वस्थ राख्छ ।
त्रिदोष सन्तुलन: जमरामा वात, पित्त र कफलाई सन्तुलन गर्ने गुण हुन्छ । यसले शरीरमा समग्र स्वास्थ्य सन्तुलन कायम राख्छ ।
शक्तिवर्धक: जमरामा प्रोटिन, भिटामिन र खनिज प्रशस्त मात्रामा हुन्छन् । यसले शरीरलाई ऊर्जा र शक्ति प्रदान गर्छ । दसैँको लामो धार्मिक अनुष्ठानमा शारीरिक तथा मानसिक शक्ति बढाउन यो उपयोगी हुन्छ ।
आँखाको स्वास्थ्य: जमरामा लुटेन र जेक्सन्थिन जस्ता एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छन्, जसले आँखाको दृष्टि सुधार्न मद्दत गर्छ ।
सांस्कृतिक दृष्टिकोण
दसैँमा जमरालाई देवी दुर्गाको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ । नवदुर्गा पूजामा जमरालाई देवीको प्रसाद मानिन्छ र टिका लगाउँदा अग्रजहरूले आशीर्वादका साथ टाउकोमा राख्छन् । यसले शुभता, समृद्धि र दीर्घायुको प्रतीक जनाउँछ ।
यसरी धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोणले मात्र होइन, स्वास्थ्य र आयुर्वेदिक दृष्टिले पनि जमराको महत्त्व अनुपम छ ।
जमरा: आस्था र स्वास्थ्यको संगम
दसैँ केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यसले सांस्कृतिक, सामाजिक र स्वास्थ्य सम्बन्धी सन्देश पनि बोकेको हुन्छ । टिका सँगै राखिने जमराले विश्वास, श्रद्धा र आशीर्वाद त दिन्छ नै, त्यससँगै जीवनलाई स्वस्थ, ऊर्जाशील र सन्तुलित बनाउन पनि मद्दत पुर्याउँछ ।
यसरी जमराले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र आयुर्वेदिक स्वास्थ्य विचारलाई एकैसाथ जोड्ने कार्य गर्दछ । यही कारणले दशैँमा जमराको महत्त्व अनन्त र अद्वितीय मानिन्छ ।
(पूर्णायु आयुर्वेद हस्पिटलमा कार्यरत वरिष्ठ आयुर्वेद चिकित्सक डा.लक्ष्मण पौडेलसँगको कुराकानीमा आधारित)
prasashan.com बाट साभार गरिएकाे
मकवानपुर । हरेक बालबालिका फरक तारा हुन्, सबैले आफ्नै तरिकाले टल्कने अवसर पाउनु पर्छ, र उनीहरुलाई हुर्काउँदै गर्दा अवसर र चुनौति पनि बुझाउँदै लैजानु पर्छ ताकी उनीहरुमा पनि सकारात्मक बल भरिदै जाओस् । किनकी बालबालिकालाई कहिल्यै सानो ठान्नु हुदैन, तिनीहरूमा संसार बदल्ने शक्ति हुन्छ, केवल तिनीहरूलाई सही मार्गदर्शन चाहिन्छ । कतै पढेको थिएँ “बालबालिकालाई यो संसारका लागि तयार पार्नु मात्र होइन, यो संसारलाई पनि बालबालिकाहरूका लागि तयार पार्नु आवश्यक छ।” खास गरी युनिसेफको सन्देशमा यस्तो भनाइहरु पाइन्छन् । हो साच्चै बालबालिकाहरुले चाहेको खण्डमा उलटपुलट हुन सक्ने रहेछ भन्ने इतिहास नेपालले भोग्यो ।
हो, बालबालिका भविष्य मात्रै होइनन्, तिनीहरू वर्तमान पनि हुन् । आज नै मायाको, सुरक्षाको र सम्मानको हकदार पनि हुन् बालबालिकाहरु । त्यसैले त बुझ्नु जरुरी छ कि बालबालिका हाम्रो प्रतिबिम्ब मात्र होइनन्, हाम्रो कर्मको परिणाम पनि हुन् । जुन नेपालले यही साता भोग्यो । जहाँ बालबालिकाको हाँसो सुनिन्छ, त्यहाँ जीवनको आशा बाँच्दछ । हामीले उनीहरुको हाँसोभन्दा बढी क्रन्दन सुन्यौ, खुसीभन्दा बढी फ्रष्टेड देख्यो र आक्रोश सह्यो । यदि बालबालिकालाई हिजो सुनिएको, आज उनीहरूले विश्वास गर्ने थिए होला ।
उनीहरुलाई नसुनिएकै कारण उनीहरुले विश्वास गर्न सकेनन् । जसले माया माग्दैन उ माया महसुस गर्न चाहन्छ । हाम्रा बालबालिकाले मायाको महसुस गर्न पाएका रहेनछन् भन्ने बुझ्न अब पर जानु परेन । बालबालिकाको हात समाउनु भनेको केवल साथ दिनु होइन, भविष्यलाई सम्हाल्नु हो, बालबालिका सधैं अग्रजको भनाइ होइन, व्यवहारबाट सिक्छन्, देख्छन् र मुल्याङ्कन गर्छन ।
आज देश बिरामी छ, बालबालिका भयवित छन् । आगोको लप्का देखेका बालबालिकाहरु वैचारिक रुपमा आफैं पीडित छन् । अशान्त छन् । शान्ति त्यहींबाट सुरु हुन्छ, जहाँ बालबालिका सुरक्षित, माया र सम्मानमा हुर्कन्छन् । यसो त हामी बाल अधिकारको कुरा गछौं, बालबालिकाको मागको कुरा गछौं, र आफ्नै उचाइ बढाउँछौ । बाल अधिकार कुनै माग होइन, उनीहरूको जन्मसिद्ध हक हो । यो भन्न पनि हिचकिचाउँछौ ।
जेनजी आन्दोलनले अहिले बालबालिकाहरु प्रतिको धारणामा केही परिवर्तन आएको छ । यहाँ बालबालिकाहरु भनेर जेनजी पुस्ताकै कुरा जोड्न खोजिएको हो । आन्दोलनको माग मुख्यतः भ्रष्टाचारको अन्त्य भन्ने थियो, अब विस्तारै विषयान्तर हुने क्रममा रहेको विश्लेषण सुरु हुन थालेको छ । जेनजी आन्दोलनको म्यान्डेट भनेको भ्रष्टाचारको अन्त्य थियो । सुाथै भविष्यलाई सुरक्षित, समान र पारदर्शी बनाउनको लागि आजै कार्य गर्ने सामूहिक दबाब थियो । जेनरेशन जेड अर्थात जेनजी आजको डिजिटल पुस्ता मात्र नभई भविष्यको सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक परिवर्तनको प्रमुख शक्ति हो। यसको आन्दोलन विश्वव्यापी रूपमा देखा परेझैँ नेपालमा पनि विशिष्ट सन्दर्भसहित विकसित हुँदै गएको छ।
जेनजी आन्दोलन नेपालको सन्दर्भमा भविष्यलाई सुरक्षित, समान र पारदर्शी बनाउन आजै कार्य गर्नुपर्ने” पुस्ताको सामूहिक आवाज हो। यसको म्यान्डेट केवल विरोधमा सीमित छैन । यो नयाँ विचार, नवप्रवर्तन, र सकारात्मक सामाजिक परिवर्तनतर्फ अग्रसर हुन खोज्ने नयाँ पुस्ताको अभियान हो।
के के भए ?
जेनजी आन्दोलनले सरकारी सम्पत्तिको विनाश सबैले देखेका कुरा हो । युवा पुस्ताको मृत्युवरणले पनि सबैलाई पीडा दिएरै गयो । सरकारले मृतकका परिवारलाई राहत र सान्वनासँगै भौतिक संरचना उठाएर देशलाई सशक्त बनाउनु छ । अर्थतन्त्रको मुख्य मेरुदण्ड भनेको निजीक्षेत्र हो, जसले सरकारलाई राजस्वमा योगदान गर्छ, रोजगारी सिर्जना गर्छ, त्यही क्षेत्रले पनि इतिहासकै सबैभन्दा बढी नोक्सानी यसपालिको विध्वंसमा बेहार्नु परेको छ ।
देशका प्रमुख प्रमुख उद्योग, प्रतिष्ठानहरूलाई निशाना बनाई उच्छृंखल प्रहार हुँदा सरकारी सम्पत्तिको नाश भएको छ । उद्योग, व्यवसायमाथि भएको प्रहारले राज्यको अर्थतन्त्रमा शंकट देखिदैछ । निजी क्षेत्रले फेरि खरानीबाट उठ्ने हौसला सरकारबाट पाउनुपर्छ। सहुलियतको ऋण, कर छुट र क्षतिपूर्तिजस्ता विषयबाट निजी क्षेत्रलाई सरकारले मलम लगाउनुपर्छ। सम्पत्तिमाथिको अधिकार हाम्रो संविधानले प्रत्याभूत गरेको मौलिक हक हो। विध्वंसले लगानीकर्ताहरूमा भय पैदा भएको छ। समग्र अर्थतन्त्रमा अनिश्चितत भएका छन् ।
विशानको कुरा गर्दा देशको सबैजसो जिल्लामा लगभग उस्तै पीडा छन् । जेन–जी आन्दोलनका क्रममा सातवटै प्रदेशका प्रादेशिक संरचनाहरूमा ठूलै क्षति भयो। बागमती प्रदेशको १४ वटा मध्ये अधिकांश मनत्रालयहरु पूर्ण रुपमा ध्वस्त भए । ५ वर्ष समय र १२ करोड रुपैयाँ लगानी गरेर तयार पारीएको बागमती प्रदेश सभाको भवन एक पटक प्रयोग भएको थियो । अहिले निशाना मात्रै बाँकी छ । प्रदेशको मन्त्रालयहरु मात्रै हैन जिल्ला स्थित सरकारी कार्यालयहरु, राजनीति नेता कार्यकर्ताका घरहरु ध्वस्त पारिएका छन् । बागमती प्रदेशका कति संरचना ध्वस्त भए ? कति आर्थिक नोक्सान भयो ? यसको प्रतिवेदन सार्वजनिक भैसकेको छैन ।
यस्तो विकराल ब्याथा बागमतीको मात्रै हैन गण्डकी, कोशी, मधेस र कर्णाली प्रदेशसभा भवन ध्वस्त भएका छन् । विभिन्न प्रदेश सरकारका मन्त्रालय तथा प्रशासनिक भवनमा पनि आगो झोसियो। अधिकांशमा क्षति भयो। प्रादेशिक राजनीतिका नेतृत्वकर्ताका घर र निजी सम्पत्ति पनि क्षतिग्रस्त भए ।
केन्द्र सरकारकै बेथिति, विसंगति र अनियमिततालाई प्राथमिकता दिएका कारण आन्दोलनकारीका निसानामा प्रदेश सरकारका संरचना र नेताहरु समेत निशानामा परे । संघीयताको मर्मअनुसार गठित प्रदेश सरकारहरूले केन्द्रीकृत मानसिकता अंगालेको भन्दै जेनजी पुस्ताले खोजीखोजी निशाना बनाए । जसको कारण मारमा परे प्रदेशका संरचना, नेताका निजी निवास र सरकारी कार्यालयहरु सबै ।
प्रदेशका माननीयहरु निशानीमा
संघीयताको मर्म अनुसार नेपालको सात प्रदेशमा गरी कुल ५५० जना प्रदेश सांसदहरु छन् । कोशीमा ९३, मधेस १०७, बागमती ११०, गण्डकी ६० र लुम्बिनीमा ८७ प्रदेशसभा सदस्य छन। यस्तै, कर्णाली ४० र सुदूरपश्चिममा ५३ गरी मुलुकभर ५५० जना प्रदेशसभा सदस्य छन् । लुम्बिनी,कर्णाली र कोशीमा एमाले, मधेसमा जनमत, बागमती, गण्डकी र सुदुरपश्चिममा कांग्रेसले प्रदेश सरकारको नेतृत्व गरिरहेका छन्। यि राजनीतिक दलहरुमा मिलिजुली सरकार रहिरहे, पालै पालो सक्तामा आउने र कमजोरीलाई ढाकछोप गरिरहने संकार बन्यो, जसको आक्रोश जेनजीले पोखेका हुन् ।
२०७४ देखि हालसम्म जम्मा मुख्यमन्त्रीहरूको संख्या हेर्ने हो भने कोशी, बागमती, गण्डकी, र लुम्बिनीमा ६/६ जना मुख्यमन्त्रीहरु भए । यसैगरी कर्णाली र सुदूरपश्चिममा ४/४ जना गरी ३५ जना मुख्यमन्त्री बनिसकेका छन्। यिनिहरुको नेतृत्वमा बनेको सरकारले आफ्नो स्वार्थ र आवश्यकता अनुसार मन्त्राालयहरु बढाउने घटाउने खेल पनि उस्तै देखिए । यि प्रदेशहरूमा कोशी प्रदेशमा ९, मधेसमा १२, बागमतीमा १४, गण्डकीमा ७, लुम्बिनीमा १२, कर्णालीमा ८, सुदूरपश्चिममा ७ गरी हालको अवस्थामा जम्मा ६९ वटा मन्त्रालय छन् ।
यहाँ हुने खर्चको लेखाजोखा भयावह देखिन्छ । यद्यपि प्रदेश सरकारले गरेका राम्रा कामहरु पनि कमी भने छैनन् । प्रदेशहरू मातहत जम्मा सरकारी कार्यालय तथा निकायहरूको संख्या पनि हेरौं । कोशी प्रदेशमा २०१, मधेसमा १५९, बागमतीमा २१४, गण्डकीमा २०३, लुम्बिनीमा २११, कर्णालीमा १४०, सुदूरपश्चिममा १६२ गरी जम्मा देशभर कुल १ हजार ७९ कार्यालय तथा निकायहरु छन् ।
यसरी प्रदेश सरकारको स्थापनासँगै पदमा आएका सांसदहरुले आ आफ्नो क्षत्रमा बजेट लैजाने र पहुँचको प्रयोग गरेर भ्रष्टाचार हुने गरेपछि प्रदेशका सांसदहरु निशानीमा परेको राजनीतिक विश्लेषकहरु बताउँछन् । मुलुकको संंविधानले राज्यका सबै निकायमा महिलालाई समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सहभागी हुने हक सुनिश्चित गरेको छ। राज्यका हरेक क्षेत्रमा ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता अनिवार्य भनिएको छ। तर, प्रदेश सरकार गठनको समयमा महिला सहभागितालाई सकभर न्यून गर्ने प्रयास गर्दै आएका छन्। महिलालाई नेतृत्वमा पु-याइहाले पनि दलीय शोषण र पार्टीगत हस्तक्षेपले उनीहरू चाहेअनुसारको काम नै गर्न नसक्ने अवस्थामा पु¥याइएको थियो।
महालेखापरीक्षकको वार्षिक प्रतिवेदन २०८२ अनुसार सात वटै प्रदेशमा २०८०/८१ को आर्थिक मसान्तसम्म ४७५ वटा कानुन बनाइएका छन्। जसमध्ये कोशी प्रदेशमा ७५, मधेसमा ६६, बागमतीमा ८३, गण्डकीमा ७२, लुम्बिनीमा ७२, कर्णालीमा ५७ र सुदूरपश्चिममा ५० कानुन निर्माण गरिएका हुन्। तर, यी कानुनहरूमध्ये अधिकांशको कार्यान्वयनमै कठिनाइ देखिएको छ ।
निर्वाचन एकै विकल्प
नेपालमा हालको अन्तरिम सरकार जेनजी आन्दोलनको बलमा गठन भएको हो । सुशीला कार्की नेतृत्वको सरकारले अबको ६ महिनाभित्र निर्वाचन गरेर आवधिक सरकार चयन गर्नुपर्ने दायित्व छ । नेपालको संविधानले प्रतिनिधिसभाको सदस्य नभएको व्यक्ति प्रधानमन्त्री बन्ने कल्पना गरेको छैन। तर कार्की नेतृत्व सरकार संक्रमणकालमा बनेको हो। २००७ सालयता नेपालमा बनेका पाँच वटा अन्तरिम सरकार कुनै पनि तत्कालीन संविधानअनुसार गठन भएका थिएनन्। यसबाट पनि बुझ्न सकिन्छ कि कुनै पनि आन्दोलनपछि बन्ने कुनै सरकार, संविधानको धारामा टेकेर हैन, आन्दोलनको बलमा उभिएर बन्छन् ।
कार्की नेतृत्वको सरकारले प्रतिनिधिसभा विघटन र निर्वाचन मिति घोषणा गरिसक्यो । अब दलहरूले निर्वाचनमा जान्न भनेर धर पाउनेवाला छैनन् । दल विहिनताको राज्य व्यवस्था अर्को कहालिलाग्दो हुनेछ, त्यसैले पनि दलहरु निर्वाचनको विषयमा अलमल हैन अब तयारी थाल्नु पर्छ । राजनीतिक दलहरूको अन्तिम निष्कर्ष संविधान बाँच्नुपर्छ भने हो । त्यो नेपालीहरुको पनि आवाज हो ।
हाम्रो संविधान त हाम्रो प्राण हो, भलै केही सच्याउनु पर्ने सवालहरु हुन सक्छन्, तिनीहरु सच्चिन पनि सक्छन् । तर आवेगमा संविधान नमासियोस् भन्ने थियो, संविधान बच्यो, त्यै ठुलो उपलब्धि हो अहिलेको लागि । हामी लोकतन्त्रिक देशका जनता रहिरहना पायौं ।
निर्वाचनमा दलहरूले भाग लिनुपर्छ र लिनेछन् पनि । अन्यथा लोकतन्त्रमाथि शंकट आइलाग्नेछ । देशमा यो संक्रमणकाल लम्बिने छ । हामीले प्राण मानेको संविधान पनि अलपत्र पर्छ। दलहरूकै अस्तित्वका लागि समेत त्यो पल जोखिमपूर्ण हुनेछ। देशका लागि र संविधानका लागि अनि लोकतन्त्रका लागि दलहरूले निर्वाचनमा जानुको विकल्प छैन ।
संक्रमण लम्ब्याउने खतराबाट जोगाउने मामलामा दलहरू सचेत बन्नुपर्छ । यसको लागि खबरदारी गर्ने काम जनताको पनि हो । अस्थिरताको भुमरीबाट जोगाउन निर्वाचनमात्रै एक विकल्प हो । तर निर्वाचनमा दलहरुले नयाँ अनुहार र नयाँ एजेण्डा भने ल्याउनुपर्छ नत्र उनीहरुले पनि आफ्नो आकार देख्नेछन् । जनताले त्यो देखाउने छन् ।