मकवानपुर । तिहारको दोस्रो दिन आइतबार कुकुरतिहार र लक्ष्मीपूजा एकै दिन मनाइँदै छ । तिथिको घटबढका कारण दिउँसो चतुर्दशी तिथि र साझ औँसी तिथि लाग्ने भएकाले नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले शास्त्रसम्मत रूपमा एकै दिन यी दुवै पर्व मनाउने निर्णय गरेको हो ।
बिहान यमराजको दूतका रूपमा कुकुरको पूजा गरिँदै छ । साँझ धनधान्यकी देवी महालक्ष्मीको आराधना गरी दीपावली गरिने छ । कुकुरलाई केवल एउटा पशुका रूपमा मात्र नहेरिएर यमराजको दूत र भैरवको वाहनका रूपमा पूजा गरिन्छ । पौराणिक मान्यता अनुसार यमलोकको ढोकामा चार वटा आँखा भएका ‘श्यामा’ र ‘सबला’ नामका दुई वटा कुकुरले पहरा दिइरहेका हुन्छन् ।
तिनीहरूले नै मानिसको मृत्युको समय नजिकिँदा यमराजलाई खबर गर्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ । कुकुरलाई प्रसन्न राख्दा यमलोक जाँदा कडा सजाय भोग्नु पर्दैन र मृत्युको भय हुँदैन भन्ने धार्मिक विश्वासका साथ कुकुरको पूजा गरिएको हो । महाभारत कथा अनुसार जब पाँच पाण्डव र द्रौपदी स्वर्गारोहणका लागि हिमालयतर्फ प्रस्थान गर्छन्, बाटोमा एक एक गरी सबै ढल्छन् । अन्तिममा धर्मराज युधिष्ठिर र उहाँसँगै हिँडेको एउटा कुकुर मात्र जीवित रहन्छन् । स्वर्गको ढोकामा पुगेपछि देवराज इन्द्रले युधिष्ठिरलाई मात्र स्वर्गभित्र छिर्न अनुमति दिई कुकुरलाई बाहिरै छोड्न भन्नुहुन्छ तर युधिष्ठिरले आफ्नो सङ्कटको साथीलाई छोडेर आफू मात्र स्वर्ग नजाने अडान लिनुहुन्छ । युधिष्ठिरको यो धर्म र वफादारिता देखेर त्यो कुकुर वास्तविक रूपमा प्रकट हुन्छ, जो स्वयं ‘धर्मराज’ (यमराज) हुनुहुन्थ्यो ।
त्यस्तै तिहारको सबैभन्दा उज्यालो पक्ष लक्ष्मीपूजा हो । कात्तिक कृष्ण औँसीको रातलाई ‘सुखरात्रि’ भनिन्छ । पौराणिक कालमा जब देवता र असुर मिलेर अमृत प्राप्तिका लागि क्षीरसागरमा समुद्र मन्थन गरेका थिए, त्यस क्रममा कात्तिक कृष्ण औँसीकै दिन समुद्रबाट जगत्जननी देवी महालक्ष्मी प्रकट हुनुभयो । लक्ष्मी प्रकट भएपछि देवताले उहाँको स्वागतमा दीप प्रज्वलन गरी पूजाआजा गरेका थिए । त्यसैले हरेक वर्ष यो दिन लक्ष्मीको जन्मोत्सव र आगमनको खुसियालीमा दीपावली गरिन्छ ।
पौराणिक कथा अनुसार भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिएर दानवीर राजा बलिलाई तीन पाइला भूमि माग्ने क्रममा पाताल लोक पठाउनुभएको थियो । राजा बलिको दानशीलताबाट प्रसन्न भई विष्णुले उनलाई पातालको राज्य सुम्पिनुभयो । सोही समयमा लक्ष्मीले बलि राजालाई आफ्नो भाइ बनाइ हातमा रक्षा बन्धन (धागो) बाँधिदिनुभयो र त्यसको बदलामा बलि राजाको कडा पहरामा रहेका आफ्ना पति नारायण (विष्णु) लाई मुक्त गराउनुभयो । बलि राजाको राज्यमा लक्ष्मीको आशीर्वादले सधैँ धनधान्य भरिपूर्ण रहने वरदान प्राप्त भएको खुसियालीमा पनि यो रात घर घरमा दीप प्रज्वलन गरी उज्यालो बनाउने गरिन्छ ।
पञ्चाङ्ग समितिका अनुसार कात्तिक २३ गते गाईतिहार, कात्तिक २४ गते गोरुतिहार, गोवर्धन पूजा र म्हपूजा गरिने छ । यसै दिनदेखि नेपाल संवत् ११४७ प्रारम्भ हुने छ । तिहारको अन्तिम दिन कात्तिक २५ गते भाइतिहार (भाइटीका) परेको छ । सो दिन भाइटीकाको शुभसाइत बिहान ११ बजेर ७ मिनेट उत्तम मानिएको छ ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशका प्रदेश प्रमुख दीपकप्रसाद देवकोटाले पत्रकारिताले गर्ने आलोचना लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष भएको बताउनु भएकाे छ । शनिबार प्रेस चौतारी नेपाल मकवानपुरले हेटौंडामा आयोजना गरेको चाडपर्व लक्षित शुभकामना आदानप्रदान कार्यक्रममा प्रदेश प्रमुख देवकोटाले यस्तो बताउनु भएकाे हाे ।
‘स्वतन्त्र प्रेसविना लोकतन्त्र बलियो हुन सक्दैन’ उहाँले भन्नुभयो ‘प्रेस स्वतन्त्र भएमा मात्र मुलुकमा लोकतान्त्रिक व्यवस्था सुदृढ हुनेछ ।’ पत्रकारिता समाचार लेख्ने माध्यम मात्र नभई समाजलाई सकारात्मक दिशातर्फ अघि बढाउने महत्वपूर्ण क्षेत्र भएको उहाँले बताउनु भयो । ‘पत्रकारिताले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन र लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यताको संरक्षणमा भूमिका खेल्नुपर्छ’ उहाँले भन्नुभयो ।
‘लोकतन्त्रलाई बलियो र संस्थागत बनाउन पत्रकारिता स्वतन्त्र, निष्पक्ष तथा जिम्मेवार हुनु पर्ने उहाँकाे भनाई थियो । सञ्चारमाध्यमलाई राज्य र नागरिकबीचको महत्त्वपूर्ण कडीका रूपमा रहेकाेले समाजका विकृति र विसंगति विरुद्ध आवाज उठाउन तथा कुनै पनि राजनीतिक वा व्यक्तिगत आग्रह भन्दा माथि उठेर सत्य र तथ्यमा आधारित समाचार सम्प्रेषण गर्न पत्रकारलाई उहाँले आग्रह गर्नुभयो ।
‘अहिले सूचना प्रविधिको विकाससँगै चुनौती थपिएको छ’ उहाँले भन्नुभयो ‘पत्रकारको सुरक्षा र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नु राज्यको दायित्व भएकोले श्रमजीवी पत्रकारको हितका लागि सम्बद्ध संस्थाहरू समेत क्रियाशील हुनुपर्छ । ‘प्रदेश प्रमुख देवकाेटाले देश राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको चरणमा रहेको भन्दै सुशासन, समृद्धि र जनताका आकांक्षा पूरा गर्न राज्य, राजनीतिक दल र सञ्चारमाध्यमलगायतका पक्षबीच सहकार्य आवश्यक रहेको बताउनु भयो ।
प्रेस चौतारी नेपाल मकवानपुर अध्यक्ष सरिता दाहालको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा बागमती प्रदेशसभा सदस्य तथा पूर्वमन्त्री एकालाल श्रेष्ठ, नेपाल पत्रकार महासंघ बागमती प्रदेशका अध्यक्ष कृष्णसारु मगर, प्रेस चौतारी नेपालका केन्द्रीय सदस्य पुष्पराज अधिकारी, नेपाल पत्रकार महासंघ मकवानपुरका अध्यक्ष बालकृष्ण अधिकारीलगायतले शुभकामना मन्तव्य व्यक्त गरेका थिए ।
मकवानपुर । हिन्दु नेपालीहरुले मुख्य पर्वको रुपमा मनाउँदै आएको यमपञ्चक सुरु भइसकेको छ । यमपञ्चक सुरु हुनुभन्दा साता अगाडि नै विद्युतीय झिलिमिली बत्तिले शहरी बस्ति झलमल्ल छन् । शहर उन्मुख बजारमा पनि झिलिमिली बत्तिको उत्तिकै प्रभाव छ ।
घर घरमा लक्ष्मी पूजाको तयारी चल्दैछ । तर तिहारमा जुन रौनकता विगतमा देखिन्थ्यो त्यो विस्तारै हराउँदै गएको छ । यो वर्ष प्राकृतिक प्रकोपको कारण देशमा पीडा थपिएकोले यथार्थ एकातिर छ । तर गाँउघरको पर्वको मौलिकता पनि हराउँदो छ । “दशैं तिहार आउन लाग्यो भन्ने बितिकै बाबियो, बाँसको लिङ्गो, कमेरो माटोको खोजि सुरु हुन्थ्यो अहिले तिनीहरुको वास्तै हुदैन” मकवानपुरगढी ५ का लक्ष्मण घिमिरेले भन्नुभयो “अब ढुङ्गामाटोको घरहरु नै भेट्न गाह्रो छ।”
अहिलेको पुस्तालाई कमेरो माटो खोज्ने, खन्ने र आसार्ने बारे जानकारी नै छैन । कमेरो माटो संकलन गर्न जमिन मूनि धेरै तलसम्म खाल्डो खन्नुपर्दा यो जोखिमपूर्ण पनि हुने गरेको उहाँको अनुभव छ । माटो खन्न खाल्डोभित्र पसेको बेलामा माटो भासिएर कतिको ज्यान जाने गरेले यो उच्च जोखिमको काम हो । त्यो भन्दा अहिले बजारमा पाइने रङहरु नै उपयोगि मान्नुहुन्छ उहाँ।
उबेलाको रमाइलो यस्तो थियो घिमिरे स्मरण गनुहुन्छ, “कमेरो र रातो माटोले घरको भित्तामा पोतिन्थो, विभिन्न चित्रहरु बनाएर काला भरिन्थ्यो, झ्याल ढोकाहरुमा ब्याट्रीको कालो धुललाई पानी र तेल मिसाएर फिटेर लगाउँथ्यौ अनि त घर त चिटिक्कै हुन्थ्यो ।”
कतैकतै कालो माटोले पनि घरको पिढीका भित्ताहरुमा थप आकर्षण र कला थपिने गरिएको उहाँ स्मरण गर्नुहुन्छ। अहिले उबेला जस्तो विभिन्न रङको माटोले घर पोत्ने रङ्ग्याउने चलन हराउँदै गए ।
हाल शहरका मात्रै हैन ग्रामिण घरहरु पनि सिमेन्टलगाएर बनाउने र चुन तथा आधुनिक रङको प्रयोग प्रचलन बढेको छ । यसैले गाउँघरमा दशैँ तिहारसँग जोडिएको माटोले घर रङ््ग्याउने चलन पनि हराउँदै गएको हो ।
माटोको जोडाइ र लिपपोत गरी बनाइएको घरमा विभिन्न रङका माटो प्रयोग गरी हुन्थ्यो घरको लिप पोतपछि दशै तिहार जस्ता पर्वको झल्को आउँथ्यो । घर लिपपोत गर्न घरदेखि घण्टौं लामो यात्रा गरेर वन, खोल्सी तथा डाँडापाखाबाट सेतो माटो (कमेरो) खोजेर ल्याउने र परिवारका सदस्य मिलेर लिपपोत गर्ने चलन अहिले भने क्रमशः हराउँदो छ ।
पछिल्लो समय आधुनिक सामग्रीको प्रयोगले घर सफा र आकर्षक बनाउन सहज भए पनि परम्परागत कमेरो लगाउने चलनसँग जोडिएको मौलिकता भने लोप हुँदै गएको छ । नयाँ पुस्ताले लिपपोत र कमेरो लगाउने घर निर्माणको अभ्याससँगै पुरानो शैलीको यस्ता परम्परागत चलन तथा अनुभव समेत ओझेलमा पर्दै गएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका १८ फुर्केचौरका ज्वाला पराजुली बताउँहुन्छ ।
अहिले घरहरु सिमेन्ट जडित हुने तथा बजारमा सहजै पाइने चुन तथा अन्य रङ प्रयोग गर्न थालिएपछि माटो खोज्नुपर्ने झन्झटै हटेको उहाँ पराजुली बताउँछन् । गाउँघरमा भएका माटो जडित घरहरुमा समेत बजारिया रङ नै प्रयोग गर्ने गरेकोले समेत माटोको प्रयोग कथा जस्तै बनेको छ ।
माटोको घरघर सितल हुन्थे, वातानुकुलित हुन्थे, अहिले कङ्क्रिटको निर्माणले तापक्रम समेत बढाएको छ । मकवानपुर भिमफेदी गाउँपालिका नामटारका इन्द्र बर्तौला भन्नुहुन्छ “सजिलोको लागि बनेका आवासहरुले विस्तारै मौलिकता पनि गुमाउँदै छन् ।”
समयसँगै घर निर्माणको शैली, मानिसको जीवनशैली र बजारमा उपलब्ध सामग्रीमा आएको परिवर्तनले पनि परम्परागत लिपपोत गर्ने अभ्यास हराउँदै गएको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
कमेरो लगाउने चलन केवल घर सजाउने माध्यममात्र नभई गाउँघरको संस्कृति, सामुदायिक एकता, सहकार्य, श्रम र पारिवारिक उत्साहसँग पनि जोडिएको परम्परा थियो । अब पहिले जस्तो एकअर्काको सुखदुखमा साथ दिनेहरु समेत कमै भेटिन्छन् हेटौंडा १८ सुकौराकी समित्रा पुडासैनी भन्नुहुन्छ “सामाजिक सञ्जालले वास्ताविका छिमेकी÷समाज, परिवारभित्रै समेत आपसी चासो कम गरेको छ।”
हराउँदै परम्परागत पिङहरू
पर्वहरुको आफ्नै मौलिक, सांस्कृतिक छ, यसको आफ्नै सामाजिक महत्व छ। दशैँ भन्नेबित्तिकै गाउँघरमा हालिने लिङ्गे पिङ र रोटे पिङको सम्झना सबैभन्दा पहिले आउँछ। तर पछिल्लो समय यो पनि हराउँदै छन् ।
प्रविधि, व्यस्त जीवन शैली र शहरीया रहनसहनले सामाजिक जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनसँगै लिङ्गे पिङहरु पनि हराउँदै छन् । गाउँघरमा सबै मिलेर बाबियो खोज्ने, लठ्ठा बाट्ने र बाँस खोज्ने पिङ हाल्ने फुर्सद अब छैन । पर्यटकीय स्थलहरुमा व्यवसायीक दृष्टिकोणमा सिमित छन् अहिले पिङहरु । गाउँघरमा पीङ देख्नै मुस्किल छ अचेल ।
बर्तौला भन्नुहुन्छ “रोटे पिङको झन् इतिहास नै खोज्न पर्ने भैसक्यो ।” डोरी र काठका ठूला खाम्बाहरू प्रयोग गरेर घुमाउने तरिकाले बनाइने रोटे पिङ निर्माण गर्न निकै सीप, धेरै मानिसहरूको श्रम तथा ठुलै खर्च आवश्यक हुन्छ । काठको अभाव, निर्माण गर्ने पुराना कालीगडहरूको कमी र आधुनिक मनोरञ्जनका साधनका कारण यो लगभग पूर्ण रूपमा लोप भइसकेको छ। लिङ्गे पिङ बाँसका चारवटा अग्ला लिङगा गाडेर बाबियो वा सनपाटको लठ्ठा (डोरी) बाटेर लिङ्गे पिङ हालिन्छ। दशैँ तिहारमा “एकपटक भए पनि भुइँ छाड्नुपर्छ, मरेपछि स्वर्ग पुगिन्छ भन्दै पिङ खेलिथ्यो” सुमित्रा भन्नुहुन्छ । अब त्यो जनविश्वास पनि रहेन । तर पछिल्लो समय बाँस र बाबियोको डोरीको सट्टा सुतली, प्लाष्टिक वा नायलोनको डोरी प्रयोग हुन थालेको छ ।
मौलिकतासँगै के हराए
दशैंमा माटोले घर लिपपोतमा गरिने कला र पिङ मात्रै हराएका छैनन् । यो सँग जोडिएका कला र परम्परा पनि हराउँदो छन् । प्रकृतिसँगको निकटता हराउँदो छ । ग्रामिण हस्तकलाहरु लोक हुँदैछन् । पिङमा प्रयोग हुने बाँस, बाबियो, डोरी र काठ सबै प्रकृतिका उपज हुन् । पिङमा मच्चिनुलाई धर्ती र आकाशबीचको सन्तुलन तथा प्रकृतिप्रतिको आभार व्यक्त गर्ने तरिका मानिने सस्कृतविद रामचन्द्र आचार्य फुर्सदी बताउनुहुन्छ।
लिङगे वा रोटे पिङ एक्लै बनाउन संभव हुदैन। बाबियो काट्ने, डोरी बाट्ने, बाँस काट्ने र ठड्याउने कार्यमा सिङ्गो चौतारी वा गाउँका मानिसहरू जुट्थे। यसले नेपाली समाजको श्रमदान र अर्मपर्म सामुहिकताको संस्कृतिलाई बलियो बनाउँथ्यो। यो परम्पारा पनि हराउँदो छ ।
दशैँ, तिहारमा घर फर्किएका परदेशी, गाउँले र आफन्तहरू पिङ खेल्ने बहानामा एकै ठाउँमा भेला हुन्थे। यसले मनमुटाव बिर्साएर सामाजिक एकता र सद्भाव अभिवृद्धि गथ्र्यो, त्यो पनि हराउँदो छ ।
काठका ठूला चक्रहरूलाई काठकै किला र चुकुलका भरमा अड्याएर घुमाउने रोटे पिङ र चारवटा बाँसको सन्तुलन मिलाएर उभ्याइने लिङ्गे पिङ नेपाली पुर्खाको मौलिक प्रविधिका उत्कृष्ट नमुना हुन्। अब गुमाउँदै छ गाउँले ।
वातावरणमैत्री सामग्री (बाँस, काठ, बाबियो) को प्रयोगले हाम्रो प्राचीन जीवनशैली प्रकृतिको प्रतिकूल नभई अनुकूल थियो भन्ने प्रमाण दिन्छ। “दशैं तथा तिहारको पिङ र लिपपोत परम्पारा लोप हुनु भनेको माटो, काठ वा बाँसको ढाँचा हराउनु मात्र होइन, यससँगै जोडिएको रैथाने सीप, सामूहिक श्रमको भावना, सामाजिक एकता र मौलिक पहिचान हराउँदै जानु हो” आचार्य भन्छन् ।
देउसी भैलोको लागि समय सिमा
चाडपर्वको समय हुनसक्ने आपाराधिक घटनाहरुलाई मध्ये जनर गर्दै जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरले रातको समयमा ढीलोसम्म देउसी भैलो खोल्न रोक लगाएको छ ।
रातको समयमा शान्ति सुरक्षामा प्रतिकुल असर नहोस् भनेर राती ९ बजेभन्दापछि देउसी भैलो खेल्न मनाही गरिएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी वसन्त अधिकारीले बताउनु भयो । संस्थागत रुपमा र दिउँसोको समयत अग्रीम पत्रचार गरेर आयोजना गरिने देउसी भैलो कार्यक्रमलाई भने प्रशासनले रोक लगाएको छैन ।
मकवानपुर प्रहरी प्रशासनले चाडपर्व सुरक्षा योजना अन्तरगत सवारी जाँचलाई कडाइ गरेको छ । लागु औषध ओसारपसार तथा प्रतिबन्धित पटाकाहरुमाथि निगरानी बढाएको प्रशासनले बताएको छ ।
मकवानपुर । नेपालीहरुकाे दोस्राे ठुलाे पर्व तिहार अन्तरगत शनिबार (आज) काग तिहार मनाइदै छ । काग तिहार पर्व आज बिहान यमराजको दूतका रूपमा कागलाई मीठो मीठो चीजबीज खान दिएर मनाइँदै छ ।
सूर्योदयकालमा त्रयोदशी भएको दिन काग तिहार मनाउनुपर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेकाेले काग तिहार पर्व मनाइदै आइएकाे हाे । यमराजको दूतका रुपमा पुजिने कागलाई बिहान मनपर्ने खानेकुरा खान दिएर काग तिहार मनाउने चलन छ । कागले यमराजसमक्ष राम्रो खबर लगिदियोस् भनेर आजका दिन कागलाई पूजा आराधनासहित मीठो–मीठो खान दिई खुसी पार्ने चलन छ ।
काग घर वरपर आई कराएमा उसले केही खबर लिएर आएको विश्वास समेत गर्ने गरिन्छ । त्यसैले पनि काग घर वरिपरी आइ कराएमा ‘शुभ बोल, शुभ बोल’ भन्ने गरिन्छ । आजको दिन कागलाई दही–भात खुवाएमा यमराजसमक्ष राम्रो सन्देश लगिदिने विश्वास समेत रहिआएको छ ।
काग तिहारकाे दिन कागप्रति श्रद्धा प्रकट गर्दै पूजन गरेमा पितृले सोझै पाउँछन् भनिन्छ । अन्य दिन पनि कागलाई भोजन गराउँदा पितृ खुशी हुन्छन् भन्ने मान्यता छ । यमराज काग तिहारदेखि मर्त्यलोकमा पाँचदिनसम्म विचरण गर्न आएका हुन्छन् भन्ने जनविश्वासमा यो पाँचदिनलाई यमपञ्चक भन्ने गरिन्छ ।
कागलाई चतुर पन्छीका रुपमा लिइन्छ । फोहर कसिङ्गर र सिनुसमेत खाने भएकाले वातावरण स्वच्छ राख्न कागले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । तिहार हिन्दुहहरुको एक विशेष चाड कात्तिक शुक्ल पक्षको द्धितीया तिथिको भाइटिकासम्म पाँच दिन मनाइन्छ । यो पर्व पाँच दिन सम्म मनाइने भएकोले यस चाडलाई विशेष रुपमा हेरिन्छ ।
काग तिहारकाे दिन काठमाडौंकाे कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका–१ स्थित कागेश्वरी महादेव मन्दिरमा विशेष पूजा आराधना हुने गर्छ । यसैगरी हनुमानढोकास्थित कागेश्वरी मन्दिरमा पनि कागको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ ।
यसरी सुरु भयो तिहार मनाउँने प्रचलन
पौराणिक कथा अनुसार सुर्यको छोरा यमराजले आफ्नी बहिनी यमुनाको निम्तो स्विकार गरी बहिनीको घरमा गई रमाइलो गरेको हुनाले यी पाँच दिनलाई यमपञ्चक भनिएको हो । यसरी यमुनाको घरमा बस्दा यमराजले बहिनी यमुनालाई ‘जे मन लाग्छ वर माग’ भनेपछि उनले ‘हरेक वर्ष आजकै दिन मलाई भेट्न आउनुपर्ने, साथै दिदी–भाई दाजु–बहिनीको प्रेम सदा अटल रहोस् र दाजु भाईको आयु, कीर्ति सदा बृद्धि होस्’ भन्ने वरदान मागेकी थिइन् ।
यमराजले पनि ‘तथास्तु’ भन्दै मनसा, वाचा, कर्मणा र शुद्धचित्तले पुजा गर्ने गराउनेहरुको सधै उन्नती हुने तथा कीर्ति पनि फिँजिने वर दिई बहिनीसँग बिदा भई गएका थिए । त्यस समयबाट यो पर्व मानिदै आएको छ । तिहारले पशुपक्षी तथा मानवबीचको प्रगाढ सम्बन्धको चित्रित गर्छ भने अर्कोतिर दाजुभाई तथा दिदी बहिनीबीचको आत्मीय र पवित्र स्नेर्ह वं सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ ।
तिहारकाे पाँच दिनमा साँझमा घरको मुलढोकामा यमराजलाई दीपदान गर्नाले मृत्युदेव प्रसन्न भई आरोग्यता तथा दीर्घजीवन प्रदान गर्छन् भन्ने विश्वासले घर–घरमा बत्ती बालेर दिपावली गर्ने गर्छन् ।जुन घरमा यसरी दिपावली हुन्छ त्यसघरमा कहिल्यै अपमृत्यु र अल्पमृत्यु हुँदैन भन्ने मान्यता चलिआएको छ । यमपञ्चकमा काग, कुकुर, गाई, लक्ष्मी, गोवर्धन र भाई पुजा गरिन्छ । तिहार पिङ खेलेर, देउसीभैलो खेलेर र दीपावली गरी मिष्ठान्न भोजन गरेर रमाइलो गरी मनाइन्छ ।
मकवानपुर । कृषि क्षेत्रको उत्पादन बढाउन र किसानको जीवनस्तर उकास्न सरकारले प्रदान गर्ने अनुदान लिनै झन्झट बढी भएको गुनासो किसानले गरेका छन् ।
सरकारले उपलब्ध गराउने यस्ता कार्यक्रममा साना किसानको पहुच नै पुग्दैन । सरकारले कृषि उत्पादन र किसानको आय वृद्धि गर्ने उद्देश्यले बर्सेनि अर्बौं रुपैयाँ अनुदानमा खर्च गरे पनि त्यसको लाभ वास्तविक किसानसम्म पुग्न नसकेको अध्ययनले देखाएको हो । जग्गाको लालपुर्जा, कर चुक्ता, प्यान दर्ता, झन्झटिलो प्रशासनिक प्रक्रिया र लागत साझेदारीको अनिवार्य व्यवस्थाका कारण भूमिहीन, महिला तथा साना किसान सरकारी अनुदानबाट वञ्चित हुने गरेको अध्ययनको निष्कर्ष छ।
हेटौँडामा आयोजित बागमती प्रदेशस्तरीय सरोकारवाला कार्यशालामा प्रस्तुत अध्ययनअनुसार ४८ प्रतिशत उत्तरदाताले कृषि अनुदान वितरणमा राजनीतिक पहुँच र बिचौलियाको प्रभाव रहेको महसुस गरेका छन्। त्यस्तै, अनुदान पाएपछि फार्म बन्द गर्ने वा उद्देश्यअनुसार काम नगर्ने प्रवृत्ति २५ देखि ३० प्रतिशतसम्म रहेको अध्ययनमा उल्लेख छ।
मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिकाकी विभा राईले अनुदानका लागि वडा कार्यालय पुग्दा कानुनी तथा प्रशासनिक प्रक्रिया पूरा गर्न कठिन भएको अनुभव सुनाइन्। चितवनको माडीकी देवती महतोले खेती गरिरहे पनि जग्गाको लालपुर्जा नहुँदा सरकारी सुविधाबाट वञ्चित हुनुपरेको बताइन्। धादिङका किसान नवराज सुनारले पनि अनुदान वितरणमा राजनीतिक तथा प्रशासनिक पहुँचवालाको प्रभाव रहेको गुनासो गरे।
अध्ययनले ५० प्रतिशतसम्म लागत साझेदारी गर्नुपर्ने व्यवस्थाले आर्थिक रूपमा कमजोर किसानलाई अनुदानको अवसरबाटै बाहिर राखेको औँल्याएको छ।
अति विपन्न तथा भूमिहीन किसानलाई ८० देखि १०० प्रतिशत, साना किसान तथा महिला सहकारीलाई ७० देखि ८० प्रतिशत र व्यावसायिक किसानलाई ३० देखि ५० प्रतिशतसम्म लागत साझेदारीको व्यवस्था गर्न सुझाव दिइएको छ।
त्यस्तै, लालपुर्जाको विकल्पमा वडा सिफारिस, मोही कार्ड र भाडा सम्झौतालाई मान्यता दिन, स्थानीय तहमा एकल सेवा डेस्क स्थापना गर्न तथा अनुदानलाई प्राविधिक सहयोग, शीतभण्डार र बजार व्यवस्थापनसँग जोड्न अध्ययनले सिफारिस गरेको छ।
‘नेपाल कृषि आजीविका र हरित रोजगारीसम्बन्धी अनुदान तथा सब्सिडी कार्यक्रम, नीतिगत व्यवस्था, कार्यान्वयन अवस्था र बहुस्तरीय सरकारको भूमिका’ विषयक अध्ययनको निष्कर्ष कृष्णप्रसाद पौडेलले प्रस्तुत गरेका थिए।
मकवानपुर महिला उत्थान समाज, नेपाल महिला एकता समाज, फरेस्ट एक्सन नेपाल, चितवन सक्रिय महिला फाउन्डेसन र विकास अभियानको संयुक्त आयोजनामा भएको कार्यक्रमको अध्यक्षता एक्सनएडकी व्यवसाय विकास प्रबन्धक रेनु श्रेष्ठले गरेकी थिइन्। मकवानपुर महिला उत्थान समाजकी संयोजक निशा लामाले सञ्चालन गरेको कार्यक्रममा प्रदेश सरकारका मन्त्रालयका प्रतिनिधि, स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि, कृषि प्राविधिक तथा विभिन्न पालिकाका किसानको सहभागिता थियो।
अध्ययनले कृषि अनुदानको सफलता बजेट खर्चको अंकले नभई वास्तविक किसानको उत्पादन, आम्दानी र जीवनस्तरमा आएको परिवर्तनबाट मापन गर्नुपर्ने निष्कर्ष निकालेको छ।