मकवानपुर । हेटौंडाका सौजन डीसी अहिले ३३ वर्ष भए । कक्षा ८ मा पढ्दा नै लागुऔषधको लतमा फसिसकेका थिए । नशाको लत यति एकोहोरो बनायो कि उनी कक्षामा नै ब्राउन सुगर बोकेर जान्थे । साथीहरुसँग कक्षामै प्रयोग गर्थे ।
कक्षा १० पढ्दै गर्दा समकक्षी तान्या अग्रवालसँग विवाह गरे । लगत्तै उनीहरु दुबै सन् २०१० मा रोजगारको शिलशीलामा दुबई पुगे । लागुऔषधको लत दुबईमा पनि कायम नै रह्यो । उनी यो नशा छोड्न चाहन्थे । सन् २०१३ मा नेपाल फर्के । त्यसपछि नशाको लत छोड्न कै लागि २ महिने छोरा र श्रीमती तान्यालाई हेटौंडामा कोठाभाडामा राखेर आफू पुनर्स्थापना केन्द्र खोज्दै काठमाडौं पुगे । सोही दिन (सन् २०१३) रात छोरा सिआन बिरामी परे । उपचारको क्रममा सिआनको ज्यान गयो । “त्यो चोटले मलाई झन् नशा छोड्नै पर्छ भन्ने लाग्यो” सौजन भन्छन् ।
३ महिनाको बसाइपछि घर फर्के । तर, परिवार र समाजले सहज स्वीकार गरेन । उनले हार मानेन्, सङघर्ष जारी राखे । उनी गित, संगित, बाद्यबाधनमा रुचि राख्थे । जीवनमा साँगेतिक पाटोमा रमाउन चाहन्थे । तर, लागु औषधको लतले उनलाई त्यो यात्रामा टिकीरहन दिएन ।
आफूले लागु पदार्थ प्रयोग छोडेपछि सन् २०१६ मा उनले आफैं पुर्नस्थापना केन्द्र सुरु गरे । अहिलेसम्म एक हजारभन्दा बढी युवालाई लागुऔषधको लतबाट छुटाइसकेका छन् । अहिले उनी आफैं पुर्नस्थापना केन्द्र सञ्चालक हुन् । पैतृक १० कठ्ठा जग्गामा उनले केन्द्र स्थापना गरेका छन् । उनले पुर्नस्थापना केन्द्र सुरु गरेको ८ वर्ष बित्यो ।

उनले सञ्चालन गरेको हेटौंडा ९ स्थित सिआन पुनर्स्थापना केन्द्र बागमती प्रदेश भरकै उदाहरणीय केन्द्र रहेको भनेर प्रदेशको आन्तरिक मामिला तथा कानून मन्त्रालयले २०७५ सालमा ५० हजार दिएको थियो । साथै यही सालमा प्रदेशको कृषि मन्त्रालयले केन्द्रलाई सम्मान गर्यो ।
लागूऔषध प्रयोगकर्ताहरुका लागि उपचार तथा पुनर्स्थापना केन्द्र संचालन निर्देशिका, २०७५ अनुसार पुनर्स्थापना केन्द्रमा चौबिसै घण्टा शुद्ध खानेपानीको उपलब्धता, बगैंचाको व्यवस्था, आफ्नै संरचनामा तालिम संचालनको छुट्टै हल, खेल मैदान, उपचारत व्यक्तिलाई पर्याप्त पुग्ने गरी सुत्ने बस्ने ठाउँको व्यवस्था, पालोपहरा तथा सुरक्षाकर्मी जस्ता मापदण्ड तोकिएका छन् ।
पठशाला जस्तो सुधार केन्द्र
सिआन पुनर्स्थापना केन्द्रमै खेल मैदान, व्यायमशाला, स्वास्थ्य जाँचको लागि कोठा छ । विहान व्यायम र खेलमा सहभागी हुन्छन् । दिउँसो अभिव्यक्ति/भाषण कलाको कक्षा हुन्छ । साँझ सबै मिलेर फूलबारी र तरकारी बारीमा काम गर्छन् ।
पुनर्स्थापना केन्द्रको लागि तरकारी उनीहरु आफैंले फलाएका छन् । एउटा गाई पालेका छन्, दुध दहिको जोहो आफैं गर्छन् । अहिले यही बसेर आफ्नो कुलत छुटाउने कोशिसमा ५७ जना छन् जहाँ १९ वर्षदेखि ६७ वर्षका व्यक्तिहरु औषधको लत छुटाउने अभ्यास गरिरहेका छन् । केन्द्रमा ७० जना राख्न सकिने क्षमता रहेको छ ।
सिआनमा हाल ११ जना पूर्व प्रयोगकर्ताहरुले त रोजगारी नै पाएका छन् । केन्द्रमा नियमित सेवा लिनेहरुले तिरेको शुल्कबाट केन्द्र चलेको छ । यहाँ मासिक १८ हजार शुल्क तोकिएको छ । केन्द्रले वार्षिक २ जनालाई ६ महिने आवासिय सेवा निःशुल्क प्रदान गरिएको सौजन बताउँछन् ।

अहिले यहाँ सामान्य परिवारदेखी मेयर, मन्त्रीसम्मका सन्तान लत छुटाउन प्रयासरत छन् । लत छुटाउनको लागि यहाँ बसेका ५० प्रतिशतलाई मानसिक स्वास्थ्य समस्या छ । केही आफूलाई पूर्ण रुपमा स्वस्थ्य भएपछि सरकारी सेवामा प्रवेश गरेका छन् केही निजी विद्यालयहरुका सञ्चालक बनेका सौजन बताउँछन् । केन्द्रमा रहेकाहरुले पनि आफूमा राम्रो सुधार भएको आभाष गरेको बताए ।
“लागुऔषधमा लागेकै कारण आफ्नो पहिलो सन्तान गुमाएँ, सन्तान गुमाउँदाको पीडाले मलाई अरु युवा पनि जोगाउनु पर्छ भन्ने निष्कर्षमा पुर्यायो, अनि केन्द्र खोलेँ” उनले भने “सही समयमा रिह्याबमा गएकै कारण म बँचेको हुँ, अरुलाई पनि बँच्नको लागि यो (पुनर्स्थापना केन्द्र) आवश्यक देखेँ ।”
लागुऔषध दुर्व्यसनी विरुद्धको अभियानमा सक्रिय डीसीलाई उनकी श्रीमती तान्याको पनि साथ छ । डीसीले लागुऔषध प्रयोगकर्ता पुरुषहरुको लागि अभियान सञ्चालन गरिरहेका छन् । तान्याले भने लागुऔषध प्रयोग गर्ने महिलाको लागि सचेताना तथा रोकथाक कार्यक्रम सुरु गरेकी छिन् ।
८ वर्ष श्रीमानसँग यो अभियानमा सहकार्य गरेकी उनी अहिले महिलालाई सूइ साटासाट नर्गनको लागि सचेत गराउने, लागु औषधको डोज घटाउँदै लैजनाको लागि प्रेरित गर्ने, परामर्श सेवा दिने काम गर्छिन् । उनले यस्तो सेवाको लागि सिआन महिला पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना गरेकी छिन् । यहाँ ४७ जना महिलाहरु नियमित सेवा लिइरहेका छन् ।
“महिलाहरुमा प्रायः स्कुल कलेजका छात्रा धेरै छन्” उनी भन्छिन् “पुनर्स्थापना केन्द्र कै अभाव देखिन थालेको छ, उनीहरुलाई अब सम्पर्कमा राखेर रोकथामको लागि मात्रै पहल गरेर संभव छैन ।” आगामी आर्थिक वर्षबाट महिलाहरुको लागि पनि पुनर्स्थापना केन्द्रको स्थापना गर्ने तयारी रहेको उनीहरु बताउँछन् ।

हेटौंडा १० कर्राका विजय हाडा अहिले लागु औषधको विरुद्धको अभियामा छन् । उनै वियजलाई १२ वर्ष पहिले नशामा फसेकै कारण समाजले वास्ता गर्दैनथ्यो ।
विजय भन्छन् “लागु औषध दुर्व्यसनीमा फसेका समाजले “पागल” उपनाम दिन्थ्यो, जसले गर्दा पुनर्स्थापना केन्द्रबाट सन्चो भएर फर्केकाहरुलाई समेत परिवार र समाजमा सहज थिएन । सानोतिनो काममा पनि हामीलाई विश्वास नगर्ने, काम गर्ने अवसर नै नदिएपछि फेरी उही लतमा फर्किने संभावना अधिक हुने रहेछ ।” उनी आफैं पनि ८ पटकसम्म पुनर्स्थापना केन्द्रमा बसे ।
यसो त सियान पुनर्स्थापना केन्द्रमा पनि ७० प्रतिशत प्रयोगकर्ताहरु फेरी फेरी दोहोरिएर सेवाका लागि आउने गर्छन । तर पछिल्लो एक दशक यता उनको दैनिक फेरिएको छ । लागु औषध दुर्व्यसनीमा फसेका युवाहरुलाई उनी सहीबाटो देखाउने अभियानमा सक्रिय छन् ।
लागुऔषध दुर्व्यसनीकै कारण मानसिक समस्या भएकाहरुलाई रेखदेख गर्छन । परामर्श गर्छन् । विद्यालय, क्याम्पस तथा समुदाय स्तरमा लागु औषध दुर्व्यसनी विरुद्धको सचेतना अभियान चलाउँछन् । उनी आफैं सञ्चालक रहेको हेटौंडा ९ को पिरु फाउण्डेस सुधार केन्द्र (लागुऔषध तथा मादक पदार्थ उपचार केन्द्र) मा अहिले १५ जनाले सेवा लिइरहेका छन् । उनको अनुभवमा अहिले किशोरावस्थामा लागुऔषधको लतमा फस्नेको संख्या बढी छन् ।
विजय भन्छन् “आफूले बानी सुधार गरेर फर्क्यो, समाजले ट्यापे भनेर विभेद गर्थ्यो खप्न नसकेर फेरी त्यही फसें, छोराको बाउ भइसकेको थिएं, परिवारले पत्याउँदैनथ्यो, यस्तो वातावरणकै कारण लत छुटाउन समस्या हुन्छ ।”

पुनर्स्थापना केन्द्र सञ्चालकहरुको अनुभवमा ९३ प्रतिशत प्रयोगकर्ताहरु सामाजिकीकरण हुन नसकेपछि पुनः पुनर्स्थापना केन्द्रमा फर्कने गर्दछन् । ति मध्ये केही दिवाकालिन सेवा लिन्छन, केही किप इन टच (खानमन लाग्दा मन भुलाउन केन्द्रमै आएर समय बिताउने, मन भुलाउने) गर्छन् ।
अभिभावको पीडा
छोराछोरी लागुऔषधको नशामा लागेपछि अभिभावलाई कस्तो पीडा हुन्छ भन्ने उदाहरण हुन हेटौंडा ९ की कमला मिजार । कमला ५ वर्ष अगाडी डिप्रेसनको शिकार भइन् । कारण थियो सन्तान लागु षधमा फस्नु । “आफूले लाड प्यारले हुर्काएको १९ वर्षीय छोरा लागुऔषधमा फसेको जब थाहा पाएँ मैले आफैंलाई सम्हाल्न सकिन, तनाव बढ्दै जाँदा म पनि डिप्रेशनमा फसेँ । तर विस्तारै सबै समस्या हल भए” उनले भनिन् ।
हेटौंडा–९ सिमेन्टरोड निवासी कमला युनाइटेड ब्रुअरीमा कार्यरत थिइन् । विहान घरबाट निस्कदा छोरालाई राम्रसंग बस्नु खाजा खानु भनेर दिनहुँ सय डेढसय दिने गर्थिन् । साँझ कामबाट फर्कदा छोरो दीपसागर सुतिरहेको हुन्थ्यो । अनिदो जस्तो देखिने राता राता आँखा, भोक लागेको छैन खाजा खाए भन्ने जवाफ, दिनहुं दुब्लाउंदो अवस्थाको छोराको स्वास्थ्य । छोरो बिरामी भयो भनेर डक्टर–धामी तिर धाइन् रोग निको भएन । अन्ततः छोराको रोग पत्ता लाग्यो लागुऔषध दुर्व्यसनीका शिकार ।
अहिले अवस्था फेरीएको छ । २३ वर्षीय दीपसागर मिजार लागुऔषध प्रयोगकर्ताहरुलाई पुर्नजिवन दिन संभव छ भनेर लागि परेका छन् । अहिले बाबु समेत भैसकेका दीपसागर सिआन पुर्नस्थापना केन्द्रमा काम गर्छन् । “छोराको परिवार देखेर साह्रै खुसी छु अहिले” कमलाले भनिन् “सबैले पागलखाना भन्थे, मैले छोरो मर्नुभन्दा त्यही राखेर उपचार गर्नु राम्रो ठानेर ७ महिना राखे ।”
मकवानपुर जिल्ला लागुऔषध समन्वय समिति मकवानपुरका संयोजक समेत रहेका सौजन डिसीका अनुसार अहिले जिल्लामा ७ वटा पुनर्स्थापना केन्द्रहरु छन् । जसमा २ सय प्रयोगकर्ताहरु केन्द्रमै बसेर सेवा लिइरहेका छन् । अन्य सम्पर्क सेवा लिनेहरुको एकिन तथ्याङ्क छैन ।

जिल्ला लागुऔषध समन्वय समिति मकवानपुरले केही समय अघि यहाँ झण्डै ८ हजारको संङ्ख्यामा लागुऔषध प्रयोगकर्ताहरु रहेको र सम्पर्कमा आएका मध्ये सुईबाट लागुऔषध प्रयोग गर्नेहरुको संङ्ख्या मात्रै झण्डै ८ सयको नजिक रहेको बताएको थियो ।
हाल मकवानपुरमा ५० जना पुर्व लागुऔषध प्रयोकर्ताहरु पुर्नस्थपना केन्द्र सञ्चालमा सक्रिय रहेको छन् । अभियान्ताहरु भन्छन् “लागु औषध निस्तेज समाज निर्माणको लागि परिवारले आफ्नो बालबालिकालाई अनुशासित हैन जिम्मेवार बनाउनु जरुरी छ ।”
नेपाल सरकार गृहमन्त्रालयले वेब साइडमा सार्वजनिक गरेको रिपोर्ट अनुसार नेपालमा लागुऔषध प्रयोगकर्ता सर्वेक्षण २०७६ गरिएको थियो । त्यो बेला ८ हजार ७३२ महिला सहित १ लाख ३० हजार ४३४ जना लागुऔषध प्रयोगकर्ता रहेको देखिन्छ । यस अघि २०६९ मा गरिएको सर्वेक्षणमा ९१ हजार ५३४ जना प्रयोगकर्ता थिए । वार्षिक वृद्धिदर ५ दशमलब ०६ प्रतिशत रहेको मन्त्रालयले जनाएको छ ।
गृहमन्त्रालयको तथ्याङ्क अनुसार हाल बागमती प्रदेशमा मात्रै कुल ४० हजार ८५५ पुरुष, ५ हजार ६२५ महिला गरी जम्मा ४६ हजार ८८० जना छन् । जसमा धुवाँबाट सेवन गर्नेहरु सबैभन्दा बढी ३५ प्रतिशत छन् । यस बाहेक मुखबाट खाएर नाकले सुँघेर र सुइबाट समेत लिने गर्दछन् ।
मन्त्रालयका अनुसार हाल नेपालमा लागुऔषध दुर्व्यसनमा फसेका व्यक्तिहरूलाई दुर्व्यसनबाट छुटाई समाजमा पुनर्स्थापना गर्न नेपालभर २४० भन्दा बढी उपचार तथा पुनर्स्थापना केन्द्रहरू संचालनमा रहेका छन । लागुऔषधको प्रयोगबाट प्रयोगकर्ताहरूमा हेपाटाइटिस बी/सी, क्षयरोग, एच.आई.भि./एड्स, एस.टि.डी., कुपोषणलगायत विभिन्न स्वास्थ्य समस्या देखापर्दछन् । त्यसैगरी लागुऔषधको सेवनबाटै व्यक्तिको अकालमा ज्यानै पनि जाने गर्दछ ।

गलत संगत वा अन्य केही कारण लागु औषधको नशामा फसिहाले पनि स्वयम् व्यक्ति, परिवार (अभिभावक) तथा समाजको सही सहयोगले उनीहरुलाई सहीबाटोमा फर्काउन सकिने मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पस समाजशास्त्र विषयका प्रोफेसर जगन्नाथ सापकोटा बताउँछन् ।
लागुऔषधको ट्राञ्जिट मकवानपुर
प्रहरीमा भएको तथ्याङ्क अनुसार मकवानपुर जिल्ला लागुऔषधको ट्राञ्जिट बनेको छ । बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालयका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७९/०८० मा बागमती प्रदेशको १० जिल्ला (उपत्यका बाहेक) मा मात्रै ८ हजार ५६८ किलोग्राम विभिन्न किसिमका लागूऔषध बरामद गरेको थियो ।
प्रदेश प्रहरी प्रवक्ता एसएसपी दुर्गा रेग्मीका अनुसार ८ हजार ५६८ किलोग्राम विभिन्न लागुऔषधमध्ये ६ हजार ६८ किलोग्राम लागु औषध मकवानपुरबाट मात्रै बरामद गरिएको थियो । यो आर्थिक वर्षमा लागुऔषध केसका ३६३ वटा मुदा दर्ता भएकोमा १५३ वटा मुद्दा मकवानपुरमा दर्ता भएका थिए । यसैगरी प्रदेशको १० जिल्लाबाट ५५६ जना पक्राउ परेकामा २५० जना मकवानपुरबाट पक्राउ परेका थिए ।
चालु आर्थिक वर्षको हालसम्म प्रदेशको १० जिल्लाबाट ५ हजार २३४ किलोग्राम विभिन्न किसिमका लागूऔषध बरामद गरेको मध्ये मकवानपुरबाट मात्रै २ हजार ७३३ किलोग्राम बरामद गरिएको छ । यसैगरी यो अवधिमा ३०८ वटा मुद्दा दर्ता हुदाँ १४१ वटा मकवानपुरबाट दर्ता भएका छन् । यही अवधिमा लागु औषध कारोवारमा संलग्न ४९० जना पक्राउ परेका छन्, जसमा मकवानपुरबाट मात्रै २३० जना पक्राउ परेका छन् ।
जिल्ला लागु औषध समन्वय समिति मकवानपुरले केही समय अघि यहाँ झण्डै ८ हजारको संङ्ख्यामा लागुऔषध प्रयोगकर्ताहरु रहेको र सम्पर्कमा आएका मध्ये सुईबाट लागु औषध प्रयोग गर्नेहरुको संङ्ख्या मात्रै झण्डै ८ सय जना रहेका छन् ।
महिलाको संलग्नता पनि बढ्दो देखिन्छ । गत आर्थिक वर्षमा प्रदेशको १० जिल्लाबाट ३२ जना महिला पक्राउ परेका थिए, जसमा मकवानपुरबाट १८ जना थिए । चालु आर्थिक वर्षको हालसम्म ४६ जना पक्राउ परेकोमा २७ जना महिला मकवानपुरबाट पक्राउ परेका छन् ।

मकवानपुर । बागमती प्रदेश सभाको लागि नयाँ भवन निमाणार्थ शिलान्यास गरिएको ३ वर्ष ६ महिना वित्यो । तर, अझै निर्माण जारी छ । पछिल्लो टेण्डरको म्याद अझै २ महिना बाँकी छ । यसपछि फर्निचरलगायतको लागि अर्को टेण्डर खोल्नै बाँकी छ ।
१८ महिनामा सम्पन्न गर्नको लागि सम्झौता गरेको निर्माण कम्पनीले ३ वर्ष समय गुजारेपछि भवन निर्माणको समय दोब्बर हुने भएको हो । भौतिक निर्माणको पाटोमा काम गर्नमा सम्झौता गरेको अर्घाखाँची–सगुन–पारामौउत जोइन्ट भेन्चरले झण्डै १५ महिना समय बढी गुजारेको थियो ।
यो कम्पनीले प्रदेशको प्रदेश सभा सचिवालय निर्माणको लागि ४ करोड ९४ लाख ९ हजार ९ रुपैयाँमा ठेक्का सम्झौता गरी निर्माण पाटो जिम्मा लिएको थियो । वि.स २०७७ मङ्सिर १० गते प्रदेश सभा सचिवालय निर्माणको लागि तत्कालिन सभामुख सानुकुमार श्रेष्ठले भवनको शिलान्यास गरेका थिए। १८ महिनाभित्र अर्थात २०७९ जेठ ९ गते काम सम्पन्न गर्ने गरी निर्माण कम्पनीसँग सम्झौता भएकोमा पटक पटक गरी पछिल्लो पटक २०८० जेठ ३० गतेसम्म म्याद थपिएको थियो तर कम्पनीले २०८० भदौपछि मात्रै काम सकेको बताइएको छ ।
बागमती प्रदेश भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्रालय शहरी विकास तथा भवन कार्यालय मकवानपुरका अनुसार अहिले हलभित्र साउण्ड प्रुफ सिस्टम, टायल्स, मार्वल, विद्युतीकरणलगायतको कामको लागि ३ करोड ९ लाख ५७ हजार १५३ रुपैयाँमा हेटौंडा ११ को सिउँडी निर्माण सेवासँग सम्झौता गरिएको छ । २०८० फागुन २३ गते सम्झौता भए अनुसार हाल फिल्डमा काम जारी रहेको कार्यालयका सब इञ्जिनियर कृष्ण साहले बताए ।
यो भवन निर्माणको लागि हालसम्म कुल ८ करोड ३ लाख ६७ हजार लगानी भइसकेको बागमती प्रदेश भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्रालय शहरी विकास तथा भवन कार्यालय मकवानपुरका सूचना अधिकारी टेकनाथ काफ्लेले बताए ।
बागमती प्रदेश सभाको सचिवालय हाल तत्कालिन क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशनालयको भवनमा सञ्चालन भइरहेको छ । अहिले भवनको भित्रीपाटोमा मार्बल विछ्याउने काम भइरहेको छ ।
हाल प्रदेश सभा सचिवालय तत्कालिन मध्यमाञ्चल क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशनालयको साँघुरो भवनमा सञ्चालन हुँदै आएको छ । जहाँ ११० सदस्यीय प्रदेश सांसदहरु सबै उपस्थित हुँदा कुर्सी अटाउन नै हम्मेहम्मे पर्छ । यही साँघुरो बैठक कक्षबाट प्रदेश सभाले पहिलो कार्यकाल पूरा गर्यो। भौतिक मन्त्रालय अन्तर्गतको शहरी विकास तथा भवन कार्यालयले ठेक्का प्रक्रिया अघि बढाएकोमा हालसम्म उक्त भवन निर्माणको काम सम्पन्न हुन नसकेको हो।
२५० जना क्षमताको निर्माणाधीन बागमती प्रदेश सभा हल तोकिएको समयमा काम सम्पन्न गरेर २०८० वैशाखबाटै नयाँ भवनमा प्रदेश सभा सञ्चालन गर्ने लक्ष्य लिइएको थियो ।
यता, संसद हल नबन्दा बैठक सञ्चालन गर्न कठिन भैरहेको प्रदेश सभा सचिवालयले जनाएको छ । नयाँ भवन बन्नको लागि समय लाग्ने देखिएपछि पुरानो भवनमा मर्मत सुधारको नाममा लाखौं खर्च भइरहेको छ ।
हाल प्रयोगमा रहेको भवन पुरानो संरचनामा बनेको हुनाले यो अपाङ्गमैत्री समेत छैन । हाल रहेका ११० मध्ये १ सांसाद ह्वील चियर प्रयोगकर्ता भएको थाहा पाएपछि राताराता मर्मत गरेर र्याम राखिएको भएपनि रोस्ट्रममा जान सहज नभएको भन्दै सांसद लक्ष्मी घिमिरेले अपाङ्ग मैत्री संरचना नभएसम्म आफू रोस्ट्रममा नै नजाने भनेर सरकारको ध्यानाकर्षण गराउँदै आएकी छिन् ।
रामेछाप जिल्लाबाट समानुपातिक संसदमा निर्वाचित भएकी राप्रपाकी सांसद लक्ष्मी घिमिरेले नीति निर्माण गर्ने तहमै अपाङ्मैत्री संरचनाप्रति चासो नहुनुमा दुख प्रकट गर्दै आएकी छिन् । अहिले बन्दै गरेको भवन भने अपाङ्तमैत्री छ ।
मर्मतको लागि लाखौ खर्च
मकवानपुर । प्रदेश सभाको नयाँ भवन निर्माण सम्पन्न नभएपछि हाल रहेको कार्यालयमा मर्मतको नाममा लाखौं खर्च भएको छ । अघिल्लो कार्याकाल बिताएका सांसदहरुलाई बिदाइ गरेपछि नयाँ सांसदको स्वागतताका सचिवालय हल पुरै नयाँ जस्तै रुप दिइएको थियो । त्यतिबेला अनावश्यक मर्मत कार्यमा १० लाख बढी खर्च गरिएको थियो ।
फेरि हालमा सभामुख भुवनकुमार पाठकले आफ्नो कर्यकक्ष मर्मत सुधारको नाममा झण्डै १० लाख रुपैया लाख खर्च गरेका छन् । प्रदेश सभाको दोस्रो सभामुखका रूपमा गत पुसमा निर्वाचित भएका पाठकले आफ्नो कार्यकक्षलाई अत्याधुनिक रुपमा मर्मत गर्न लगाए । फर्निचर, कार्पेट, वाल फिनिसिङदेखि गलैँचासम्म सुधारको नाममा उक्त खर्च भएको सचिवालयले जनाएको छ । सचिवालय भवनमा संरचना निर्माण तथा मर्मतसुधार शीर्षकको बजेटबाट ९ लाख ८८ हजार ११ सय रुपैयाँमा आर.बी.एस. कन्ट्रक्सनलाई ठेक्का दिइएको थियो। जसमा पुराना संरचना पुरै हटाएर नयाँ डेकोरेसन बनाएइको छ ।
यसैगरी आवासमा ४४ लाख खर्च भएको छ । पाठकले हेटौँडा–१०, राप्तीरोडमा रहेको सरकारी आवास मर्मतका लागि पनि झण्डै ४५ लाख रुपैयाँमा ठेक्का दिइसकेका छन् । कम्पाउन्ड वाल निर्माण, रंगरोगन तथा भित्री सजावट गर्न ४४ लाख ६२ हजार ३० रुपैयाँमा ठेक्का लगाएर काम सुरु भइसकेको बागमती प्रदेश सभा सचिवालयले जनाएको छ । आवास मर्मत पनि सचिवालय सभा भवनमा संरचना निर्माण तथा मर्मत सुधार शीर्षकको बजेटबाट भइरहेको हो ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशको प्रादेशिक अस्पताल मदनभण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान हेटौंडा अस्पातालबारे राजनीतिक दलबीचको विवाद मैदानमा देखिन थालेको छ । सरकारमा सहभागी दलहरुबीचमै यसबारे मत नमिल्दा दलगत रुपमा प्रेस विज्ञप्ती प्रकाशन गर्ने र ध्यानाकषर्ण गराउने होड देखिन्छ ।
विगतमा जिल्ला अस्पतालको रुपमा रहँदा हेटौंडा अस्पताल रिफर सेन्टरको रुपमा थियो । संघीय संरचनासँग बागमती प्रदेशले प्रतिष्ठान अन्तरगत राखेर अस्पतालको विकास र सेवामा आमुल परिवर्तन ल्याएको थियो । तर दलहरुबीच मत नमिलेपछि अस्पतालबारे भ्रम फैलाएको भन्दै प्रदेशको पहिलो मुख्यमन्त्री डोरमणी पौडेलले बुधबार आफ्नो धारण स्पष्ट पारेका छन् ।
मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान र हेटौंडा अस्पतालको सम्वन्धमा भ्रममा नपर्न बागमती प्रदेशका तत्कालिन मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलले आग्रह गरे ।
हेटौंडामा पत्रकार सम्मेलन गर्दै पौडेलले अरु देशैभरीका प्रतिष्ठान जस्तै हेटौंडा अस्पताल पनि सरकार मातहत रहेको प्रतिष्ठान रहेकाले यसमा कुनै पनि भ्रममा नपर्ने सर्वसाधारणलाई आग्रह गरेका हुन् । उनी मुख्यमन्त्री हुँदा नै हेटौंडा अस्पताललाई मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान अन्तरगत ल्याइएको थियो । त्यसपछि नै प्रतिष्ठानमा अध्ययन अनुसन्धान र चिकित्सा शिक्षाको अध्ययन सुरु गरिएको थियो । हाल प्रतिष्ठानमा स्वास्थ्य विज्ञानअन्तर्गतका विभिन्न विषयहरुको अध्यापन भइरहेको छ जसमा २७० जना विद्यार्थीहरु अध्ययनरत छन् ।
“निकट भविष्यमै एमबिबिएसको पठन पाठन शुरुगर्ने तयारी भइरहेको छ, अस्पताललाई ५०० वेडको विस्तार गर्ने काम तिव्र गतिमा अगाडि बढेको छ” पौडेलले भने । बेसिक हेल्थ साइन्स (द्यबकष्अ ज्भबतिज क्अष्भलअभ) को पठन पाठनका लागि प्रतिष्ठानले ५५ करोडको लगानीमा हेटौंडा–१०, टिसिएनमा अत्याधुनिक भवन निर्माण गरिरहेको छ । प्रतिष्ठानले स्वास्थ्य सेवाका लागि विज्ञ चिकित्सक तथा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखी काम गरिरहेकेको हुँदा केहि वर्षभित्रै प्रतिष्ठानबाट शिक्षा लिएका स्वास्थ्यकर्मीहरु स्वास्थ्य सेवाका लागि स्वास्थ्य क्षेत्रमा आउने अवस्था रहेको छ ।
प्रतिष्ठानले नेपाल सरकारबाट स्वीकृत भएको स्वास्थ्य सेवा र शिक्षा नीतिअनुरुप काम गर्ने हुँदा अस्पताल पूर्णत सरकारी अस्पताल रहेको बताउँदै उनले भने “अस्पताल सेवा तथा स्वास्थ्य शिक्षा समेत सरकारी नीति नियम अनुसार नै संचालन हुने हो ।”
प्रदेश राजधानीको स्वास्थ्य सेवाको विकास र विस्तारमा करिव ५ वर्षकै अवधिमा ठूलो फड्को मारेको, स्वास्थ्य सेवामा मकवानपुरबासी आत्मनिर्भर बन्दै गएको, जिल्ला बाहिरका बिरामी समेत उपचार गर्न आउने वातावरण बनेको यथर्थतालाई सबैले मनन गर्नु पर्ने उनले बताए । उनले भने “कूनै पनि वहानामा प्रतिष्ठानले प्रदान गर्ने सेवा सुविधा कटौती हुने आमनागरिकले लिने स्वास्थ्य सेवामा कटौती हुनेगरी गरिने सबैखाले प्रयास अभिव्यक्ति र टिप्पणीलाई हामीले कडा रुपमा प्रतिवादगरी प्रतिष्ठानको स्वायत्तता र स्थायित्वका लागि खवरदारी गर्नु पर्ने अवस्था छ ।”
दलहरुबीच जुहारी
मकवानपुर । मकवानपुरको हेटौंडा अस्पतालको बारेमा समय समयमा विवाद आइरहन्छ । देशमा संघीयता कार्यान्वयनमा आएसँगै प्रादेशिक अस्पतालको रुपमा विकास हुँदै गरेको यो अस्पतालको बारेमा विवाद फेरी दलीय चर्चाको विषय बन्न थालेको छ ।
यसअघि अस्पताललाई मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा गाभ्ने प्रयास हुन लागेको भन्दै यहाँका आठ राजनीतिक दलले त्यसको विरोध गरेका थिए । नेकपा एमाले त्यसको विरोधमा उत्रेको छ । अस्पतालको बारेमा अनावश्यक भ्रम फैलाउन दलहरु लागि परेको भन्दै एमालेले टिप्पणी गरेको हो ।
केही दिन अघि जिल्लामा क्रियाशील आठ राजनीतिक दलले विज्ञप्ति जारी गर्दै अस्पताललाई प्रदेश सरकारले स्वास्थ्य मन्त्रालयमार्फत प्रतिष्ठानमा गाभ्ने प्रक्रिया थालेको भन्दै विरोध जनाएका थिए । उनीहरूले तत्कालै हेटौँडा अस्पताललाई मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा गाभ्ने प्रक्रिया रोक्न आग्रह गरेका थिए ।
आफ्नै सम्पत्ति, आफ्नै अस्तित्व र गरिमा रहेको अस्पताललाई मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा गाभेर यसको अस्तित्व मास्न खोजिएको दाबी गरेका छन् । मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको भौतिक पूर्वाधार तयार नहुँदासम्मका लागि हेटौँडा अस्पताललाई प्रयोग गर्न दिइएको भए पनि सहमतिविपरीत प्रदेश सरकारले अस्पतालको अस्तित्व मेट्ने काम गर्न खोजेको उनीहरूको आरोप छ। विज्ञप्तिमार्फत उनीहरूले मकवानपुरका जनताको अमूल्य निधिलाई नामेट पार्ने काम प्रदेश सरकारबाट भए प्रदेश सरकारको यस निर्णयमा समर्थन जनाउन नसकिने र तत्काल उक्त प्रक्रिया नरोके सशक्त प्रतिकारमा उत्रिने चेतावनी दिएका छन्।
जिल्लामा क्रियाशील राजनीतिक दलहरू कांग्रेसका सभापति बुद्ध लामा, माओवादी केन्द्रका संयोजक भीम पाख्रिन, एकीकृत समाजवादीका अध्यक्ष विष्णु दाहाल, रास्वपाका सभापति भरतप्रसाद पराजुली, जसपा नेपालका अध्यक्ष सोम घलान, राप्रपा नेपालका अध्यक्ष गुरुप्रसाद सापकोटा, राप्रपाका उपाध्यक्ष अर्जुनप्रसाद गौतम र नेकपा मकवानपुरका इन्चार्ज वाटर सिले प्रदेश सरकारले थालेको प्रक्रिया तत्काल रोक्नुपर्ने बताएका छन्।
यसअघि १६ साउन २०८० मा पनि हेटौँडा अस्पताललाई प्रतिष्ठानमा गाभ्ने प्रक्रियाको विरोध गर्दै जिल्लामा क्रियाशील राजनीतिक दलहरूले प्रदेश सरकारको ध्यानाकर्षण गराएका थिए। बागमती प्रदेशका पूर्व–मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलको पालामा प्रतिष्ठान स्थापना गरी हेटौँडा अस्पताललाई प्रतिष्ठानमातहत सञ्चालन गर्ने निर्णय गरिएको थियो।
छामेकै भरमा मोटरसाइकल मर्मत
Tags: No Comments
मकवानपुर । उमेर ५४ वर्ष । नाम सुदर्शन ढकाल । पुर्वपश्चिम राजमार्गको अन्तरगत मकवानपुर जिल्लाको हेटौंडा उपमहानगरपालिका ३ बसामाडीमा सडकको आडैमा उनको घर छ । घरैमा पाली हालेर सञ्चालन गरिरहेका छन् ढकाल मोटरसाइकल वर्कसप । दुबै आँखा नदेख्ने उनी छामेकै भरमा मोटरसाइकल मर्मत गर्छन् ।
३८ वर्षदेखि उनी यही ग्यारेजमा रमाइरहेका छन् । यही ग्यारेजबाट चलेको छ घर संसार । छामेकै भरमा सबै मोटरसाइकलको इन्जिन र पार्ट पुर्जा सही र बिग्रेको पत्त लागउँछन् । खोल्ने र फिट गर्ने काम गर्छन । ११ वर्षसम्म आँखैले हेरेर गरेको काम पछिल्लो २७ वर्षदेखि त्यै आदतले छामेकै भरमा गर्छन उनी । भन्छन् “केही स्टार्ड गरेपछि आवाजबाट समस्या पत्ता लाग्छ, केही छामेर पत्ता लाग्छ ।” २०४२ सालदेखि ग्यारेजमा काम गरेका उनलाई २०५३ सालमा आँखाको समस्या देखिएको हो । आँखाको ज्योति गुमाउँदा पनि उनी पछिल्लो २७ वर्षदेखि छामेर र आवाज सुनेरै मोटरसाइकल मर्मतको सबै काम गदै आएका छन् ।
जति सानो पार्टपुर्जा जोड्न पनि उनलाई कसैको सहयोग चाहिदैन । स्टार्ड भएपछि त्यो आवाजले नै कहाँ के बिग्रेको छ भन्ने सहजै बुझ्छ उनी । “कुनै साधन चाँही स्टार्ड नभएर ल्याएको हुन्छ, त्यसलाई स्टार्ड गराएर फलामसँग कुरा गर्छु, त्यसको भाषा बुझ्छु” उनी भन्छन् । पार्ट पूर्जा फिट गर्न पनि सजिलै लाग्छ उनलाई । उनी भन्छन् “एउटा पार्ट अन्त फिट हुदैन, छामेरै सही ठाउँमा पुगिन्छ ।”
सबैभन्दा गाह्रो चै के गर्न हुन्छ ? उनी भन्छन् “वायरिङको समस्या छ भने चाही तार चिन्न समस्या हुन्छ, छामेर त रातो कालो तार चिनिदैन । यस्तो बेलामा ग्राहक, श्रीमती वा छोरो को नजिक छ उसैलाई सोध्छनन् । तार जोड्नको लागि तारको रङ बताउन सक्ने बच्चा भए पनि आफूलाई सहयोग पुग्ने बताउँछन् उनी । पहिले र अहिले सवारीको पार्ट पुर्जा नयाँ मोडल नयाँ तर उनलाई केही फरक लाग्दैन मर्मत गर्नमा । नयाँ मोडल भए पनि पेट्रोल इञ्जिन नै भएकोले केही फरक फरक सिस्टम भए पनि समस्या नहुने उनी बताउँछन् । सिक्नेबेलामा जापानीज गाडी मर्मत सिकेका उनी अहिले सबै कम्पनीको मर्मतमा पोख्त छन् । १६ वर्षको उमेर सिप सिक्दा पनि उनले तालिम लिएका हैनन्, क्याटलक हेरर/पढेर सिकेको हुन् मर्मतको सिप ।

कसरी गुम्यो आँखाको ज्योति
उनी स्कुले पढाई धेरै उत्कृष्ट थिएनन् । कक्षा ९ मा असफल भएपछि उनी यो क्षेत्रमा आएका हुन् । होण्डा कम्पनीको भाजुरत्नमा कार्यरत थिए । सिपीजेड मोटरसाइकल लन्चिङ भयो, धरान शाखाबाट विक्रीका लागि हेटौंडाबाट १२ थान मोटरसाइकल धरान लैजाने काममा खटिए सुदर्शन र उनका अन्य साथीहरु ।
उनीहरुको टोलीले हेटौंडाबाट धरान शाखामा जाँदै थियो । कोशी पुलको नजिक पुगेका थिए, सडकको लच्कामा उनीभन्दा अगाडी गुडिरहेको कारले एक्कसी ब्रेक हान्यो । ब्रेकको रातो बत्ति बलेपछि उनले एक्कासी आँखै देखेनन् । सुदर्शन चढेको मोटरसाइकल अनियन्त्रित भयो । मोटरसाइकल चलाउन अनुभवी उनी दुर्घटनामा भने परेनन् । बाटोको किनारा लगाएर रोके । तर, आँखाले केही देखेनन् । साथीहरु बीच इटहरीको तरहरा भन्ने ठाउँमा खाजा खाने सल्लाह हेटौंडामा नै भएको थियो । उनलाई उछिनेर अघि बढेका साथीहरु त्यहाँ पुगेर उनलाई पर्खिए । तर उनी कोशीबाट अघि बढ्नै सकेका थिएनन् । त्यो बेला मोवाइल सञ्चार थिएन, साथीहरु फर्केर खोज्दै आए । उनलाई कोशीको नजिकै भेटें । सडकको सेतो लाइन र कुनै गाडी अघि बढ्दा त्यसले ब्रेक लगाएमा रातो बत्तिमात्रै देख्ने भएछन् उनी ।
“अहिले सुन्नेलाई कथा जस्तो लाग्ला” सुदर्शन भन्छन् “हामी साथीहरु मिलेरे तरहरासम्म पुग्यौ ।” त्यसपछि दिउँसो अलिअलि देख्ने राती नदेख्ने भए उनी । २०५६ सालमा काठमाडौंको तिलगांगामा आँखा जाँच गराए । नेत्र रोग विशेषज्ञले आखाँको नशा सुकेको र यसको उपचार नहुने बताए । उनले आशा मारेनन् । धामी झाँक्री पनि गरे । तर समस्या घटेन, बरु बढीरह्यो । फर्केर हेटौंडा आए । २५ वर्षको उमेरमा आँखाको ज्योति गुमाएका उनी आफ्नो सिपको सदुपयोग गर्नको लागि ग्यारेज खोले । अहिले पनि उनी राती बालिएको बत्ति देख्छन् तर अरु देख्दैनन् । कोही मान्छे नजिक आएमा त्यो आकार मान्छेको हो भन्ने सम्म मात्रै चिन्छन् । ९० वर्ष लाग्दै गरेका उनका बुबा बिना चस्मा पत्रपत्रिका पढ्छन् । तर उनलाई एक्कासी यस्तो समस्या आयो । “आँखामा कुहिरो लागेजस्तो हुन्छ, यो कुहिरो काट्ने औषधी पाए आँखा देख्थे होला जस्तो लाग्छ” उनी भन्छिन् “अहिले छामेरै सबै काम गर्छु, कहिले आफ्नै आँगन पीँढीमा ठक्कर खान्छु, तर सम्हालिदै छामेर सबै काम गर्छु ।”
मान्छेको आशा त कहाँ मर्छ र । आशा अझै बाँकी छ । उनी २ वर्ष पहिले उपचारको आशा बटुलेर भारतको बरेलीसम्म पुगे । तर त्यहाँबाट पनि उपचार भएन । अझै पनि जिल्लामा आँखा शिविर हुँदा न उपचार भैहाल्छ कि भनेर शिविरसम्म धाउँछन् । एक साता अघि पनि आफ्नै वडामा आयोजित आँखा शिविरमा पुगेका थिए उनी । मैले राम्रो पढेर अरु काम गरेको भए कसरी बाँच्थे होला । आँखाको ज्योतिसँगै जागिर जान्थ्यो, म डिप्रेसनमा पुग्थे होला” भन्छन् “सिपले बाँच्ने हौसला पाइरहेको छु आजसम्म ।”

श्रीमती पनि मिस्त्री
२०६४ सालमा श्रीमती कमला अर्याल ढकालले पनि घरेलु तथा साना उद्योगबाट मोटरसाइकल मर्मत तालिम सिकिन् । श्रीमान् आँखा नदेख्ने भएपछि सघाउन सहयोग होस भनेर उनले तालिम सिकेकी थिइन् । तर अहिले उनी पूर्ण मित्री भएकी छिन् । मैले सिकेपछि छोरो राजीवले पनि सिक्यो । अहिले हामी परिवार नै मित्रि भएका छौ ।
करेन्ट लाग्ने, काट्ने काम गर्नुपर्दा चाँही उहाँ (श्रीमान)लाई उक्लै छाड्दैनौ । अरु काम उहाँ आफैंले सबै गर्नुहुन्छ । “हामी ३ जना नै मोटरसाइकल मर्मतको सबै काममा पोख्त छौ” कमला भन्छिन् “मलाई चलाउन चाही म जान्दीन, यही वरपर चलाएर हेर्न परे श्रीमान्ले पनि हेर्नुहुन्छ, बाटो (राजमार्ग) मा ट्रायल गर्न परे छोरोले गर्छ ।” “मर्मत गर्न र चलाउन दुबै सिक्ने मनथ्यो त्यो बेला मर्मत मात्रै सिक्न पाएँ” मोटरसाइकल चलाउन नजाने पनि यसको कुन पार्ट पुर्जामा के खराबी आएको छ, सबै ज्ञान छ कमलालाई ।
छोरा राजिव घरमा कमै हुन्छन । सुदर्शन र कमला ग्यारेजमा हुँदा कमला प्रशासनिक काम हेर्छिन । सुदर्शन मर्मतको पाटो सम्हाल्छन् । मर्मतपछि शुल्क लिने । आवश्यक पार्ट पुर्जा किन्नको लागि लिस्ट तयार गर्ने, सामान किन्न बजार जाने काम बढी कमला सम्हाल्छिन् । कहिले काँही कामको चाप हुँदा दुबैजना मर्ममा भिड्छन् । आफू नहुँदा कतिपयले श्रीमानलाई मर्मत शुल्क नै नदिइ हिड्ने गरेको पीडा सुनाउँछिन् कमला । छोरोको यहाँ (ग्यारेज) र अर्को काममा बराबर जस्तो लाग्छ, हामी दुईको पुरै समय यही काम हो” कमलाले भनिन् ।

कर्मकाण्ड पढेका राजिव ग्यारेजमा व्यस्त
सुदर्शन–कमलाका दुई सन्तान । एक छोरा एक छोरी । विवाहित छोरी हेटौंडा बजारमा फेन्सी पसल चलाउँछिन् । छोरा राजिवको सानैदेखि रुचिको क्षेत्र थियो कर्मकाण्ड । उनीहरुले छोरालाई संस्कृत पढाए । किशोरावस्थामा नै उनी गाउँ छिमेकमा कर्मकाण्ड काममा लागे ।
अहिले पनि उनलाई पूजापाठ, तिथी श्राद्ध, सप्ताह ज्ञान महायज्ञको कामले प्राय व्यस्त नै हुन्छन् । जब यि कामबाट फुर्सद मिल्छ उनी पनि आमा बुबालाई सघाउँन ग्यारेमा आइपुग्छन् । आफू हुर्कदै गर्दा आमा बुबाले यही काम गरेको देखे राजिवले । “बा–आमालाई सानो तितो काममा सघाउँदा सघाउँदै सबै सिप जाने” उनी भन्छन् “अहिले यो काम पनि धेरै रुचि लाग्छ ।”
महेश गुरुकुल देबघाटमा सँस्कृत अध्ययन गरेका राजिवले हेटौंडा फर्केर पुनः मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पसबाट वाणिज्य संकाय अध्ययन गरे । सँस्कृतमा शिक्षा हासिल गर्ने क्रममा चितवन देवघाट बसेका राजिवले घर, फर्के पछि ग्यारेजमा काम नगर्ला भन्ने लागेको थियो । तर त्यसो भएन । “सेतो पोषक लगाएर सफा आशनमा बसेर, धुपको वास्ना चलाउँदै काम गर्ने पण्डित हाे छोरो, तर मेरो यो कालो मोबिल र गन्हाउने मट्टितेलमा लतपत्तिएर ग्यारेजको काममा के गर्ला र भन्ने लागेको थियो” सुदर्शन भन्छन “सुरुसुरुमा त फोहोर माने जस्तो पनि गर्यो, तर सजिलै यसमा पनि रत्तियो ।”
“सिप कहिल्यै पनि ठुलो र सानो भन्ने हुन्न” सुदर्शन भन्छन् “मैले यो सिप नजानेको भए अहिले आँखा नदेख्दा तनाव कै कारण मर्थें होला ।” उनीहरु अहिले मासिक कम्तिमा ५० हजार बचत गर्छन् ।

६ न्यायाधीश रहने विशेषमा इजलास पूरा छ । तर, पर्याप्त कर्मचारी जनशक्ति नहुँदा फैसला लेखनमा भने ढिलाइ छ । दरबन्दीअनुसार कर्मचारी भए पनि फैसलाको र लेखनको गतिको तालमेल मिलेको छैन । तीन महिनाअघि सरुवा भई आएको न्यायाधीशको नयाँ टिमले धमाधम फैसला गरिरहँदा अपर्याप्त कर्मचारीका कारण फैसला लेखन भने सन्तोषजनक छैन । लेख्न बाँकी फैसला कति छन् भन्नेबारे विशेषसँग यकिन तथ्यांक नभएर ढिलाइ भएको अदालत स्विकार्छ ।
‘हामी पुराना मुद्दा फस्र्योट गर्दै छौँ । यही ढंगले काम गर्दै गयौँ भने असारसम्म लक्ष्य पूरा गर्छौँ,’ विशेषका अध्यक्ष टेकनारायण कुँवर भन्छन्, ‘तर, फैसला लेखनमा डेलिभरी दिन सकिरहेका छैनौँ, जनशक्ति अपुग नै छ ।’विशेष अदालतमा ६ न्यायाधीश रहन्छन् । तीन–तीनजना सम्मिलित दुईवटा इजलास छन् । कर्मचारी ४९ जना छन् । फैसला लेखनमा सम्बन्धित न्यायाधीशका साथै मुख्यतः अधिकृत र नायब सुब्बास्तरका कर्मचारीको संलग्नता रहन्छ ।
अधिकृतका साथै कम्प्युुटर अप्रेटरले पनि इजलासमा बसी टिपोटमा सहयोग गर्छन् र फैसला टाइप गर्छन् । कम्प्युटर अप्रेटरमा दुईजनाको स्थायी दरबन्दी छ । दुईजना करारमा छन् । एकजना स्थायी दरबन्दी कर्मचारीको सरुवापछि हाल तीनजना उक्त पदमा छन् । ‘टिपोटका काम कहिलेकाहीँ फाँटकाले पनि गर्छन् । जुन स्पिडमा फैसला भइरहेको छ, त्यो ऐनअनुसार पनि राम्रो हो ।
विशेष अदालत ऐनको दफा १६ ले मुद्दा दायर भएको मितिले सामान्यतया ६ महिनाभित्र मुद्दा किनारा गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । यही व्यवस्था कार्यान्वयनका लागि आफूहरूले हाल मुद्दा फस्र्योट र त्यसमा पनि पुराना मुद्दामा प्राथमिकतासाथ फैसला गरिरहेको अध्यक्ष कुँवरको भनाइ छ ।
तर, धमाधम फैसला भइरहँदा फैसलाको पूर्णपाठ तयार गर्न भने समय लागिरहेको र यसलाई पनि समाधान गर्ने गरी आफूसहित न्यायाधीशको टिम र प्रशासनले योजना बनाइरहेको उनले बताए । पुराना मुद्दा घटेपछि साताको दुई दिन बिहीबार र शुक्रबार फैसला लेखनलाई समय दिने योजनामा आफूहरू रहेको विशेषले जनाएको छ ।
विशेषका अध्यक्षमा टेकनारायण कुँवर छन् भने सदस्यहरूमा खुसीप्रसाद थारू, तेजनारायणसिंह राई, रामबहादुर थापा, मुरारीबाबु श्रेष्ठ र रितेन्द्र थापा छन् । यसअघिका न्यायाधीशहरूको सरुवा गर्दै न्यायपरिषद्ले ५ मंसिरमा उनीहरूलाई विशेषमा पठाएको थियो । १८ मंसिरदेखि उनीहरूले मुद्दा हेर्न थालेका हुन् ।
पाँच वर्षको सबैभन्दा बढी मुद्दा फर्स्याैट
पछिल्लो पाँच वर्षको तथ्यांक हेर्दा विशेषले यस वर्ष सबैभन्दा बढी मुद्दा फस्र्योट गरेको छ । लक्ष्यभन्दा बढी मुद्दामा फैसला भएका छन् । आर्थिक वर्ष ०७५/७६ मा विशेषमा ६ सय २३ मुद्दा रहेकामा दुई सय ३० मात्र फस्र्योट भएका थिए । उक्त वर्ष विशेषले दुई सय ७० मुद्दा किनारा लगाउने लक्ष्य लिएकोमा ८५ प्रतिशतमा फैसला भएको थियो । त्यसपछिको वर्ष आठ सय ४३ मध्ये एक सय ७८ मात्र फैसला भएको तथ्यांक छ । त्यसपछिका वर्षमा क्रमशः सात सय ९२ मध्ये एक सय ३५, सात सय ९२ मध्ये तीन सय ३९ र ६ सय २९ मध्ये दुई सय ७० मुद्दा विशेषबाट किनारा लागेका थिए ।
चालू आर्थिक वर्षको सुरुमा विशेषमा चार सय ८६ मुद्दा थिए । यस वर्ष दुई सय ५३ वटा मुद्दामा फैसला गर्ने लक्ष्य विशेषले लिएकोमा एक सय २९ प्रतिशत मुद्दामा फस्र्योट भएका छन् । विशेषका अनुसार कुल तीन सय २८ मुद्दा फैसला भएपछि अब एक सय ५८ मुद्दा बाँकी छन् ।
यसै दरमा फर्स्याैट भए आफूहरूले यस आर्थिक वर्षको अन्तिमसम्ममा दुई वर्षअघिका मुद्दा शून्यमा झार्ने विशेषले जनाएको छ । फागुन मसान्तसम्म एक सय ५९ मुद्दा बाँकी रहेकामा दुई वर्ष नाघेका आठवटा मुद्दा छन् । यसैगरी, १८ महिना नाघेका ११, एक वर्ष नाघेका १३ वटा र ६ महिना नाघेका ५२ थान मुद्दा छन् । ६ महिनाभित्रका भने ७५ वटा मुद्दा फर्स्याैट हुन बाँकी रहेको विशेषले जनाएको छ ।
जनचासोका मुद्दा ‘लाइभ स्ट्रिमिङ’ गर्ने योजना
विशेष अदालतले जनचासोका मुद्दामा लाइभ स्ट्रिमिङ गर्ने योजना बनाएको छ । अदालतलाई प्रविधिसँग जोड्ने आफूहरूको नीति रहेकामा त्यसैको एउटा हिस्सा बहसको लाइभ स्ट्रिमिङ पनि रहेको विशेषका अध्यक्ष कुँवरले बताए ।
‘सर्वोच्च अदालतले पनि केही मुद्दाहरूको संवैधानिक इजलासबाट सुनुवाइ गर्दा लाइभ स्ट्रिमिङ गरेको छ । हामीले पनि केही जनचासोका मुद्दाहरूको सुनुवाइमा यो प्रयोग गर्ने कि भनेर सर्वोच्च र प्रधानन्यायाधीशसँग अनुमति माग्छौँ,’ कुँवरले भने । यद्यपि, हालसम्म अनुमति भने आइसकेको छैन ।
हाइप्रोफाइल सम्मिलित मुद्दाका साथै थुप्रै प्रतिवादी रहेका मुद्दाहरूको सुनुवाइमा इजलास भरिभराउ हुने, कानुन व्यवसायी र पक्षहरूको चासो सम्बोधन गर्न भनी आफूहरूले यस्तो योजना बनाएको उनको भनाइ छ । पक्षहरूको इच्छा, मुद्दाका केही कुराको गोपनीयताजस्ता विविध कुरा ख्याल गर्दै लाइभमा बहस सुनाउने र यसले सर्वसाधारणमा अदालती प्रक्रियाबारे जानकारी हुने कुँवरको भनाइ छ । भारत, अमेरिकाजस्ता देशमा पनि यस्तो अभ्यास रहेको भन्दै उनले आवश्यक प्राविधिक तयारी पनि बिस्तारै हुँदै गरेको जानकारी दिए ।
विशेषले दुई साताभित्र मोनिटर जडान गर्ने जनाएको छ । पहिले पनि बकपत्र भर्चुअल्ली हुने गरेकोमा त्यसलाई अझ व्यवस्थित र व्यापक बनाउँदै नेपाल वा विदेशबाटै बकपत्र गर्न सक्ने, कानुन व्यवसायीले बसेकै ठाउँबाट बहस गर्न सक्नेजस्ता सुविधा थप्दै छ । शब्द तस्बिर https://www.nayapatrikadaily.com/ बाट