अहिले शरद ऋतुकाे मौसम छ । असोज र कार्तिक महिनामा पर्छ शरद ऋतु । शरद भनेकाे रमाइलो घमाइलाे ऋतु हाे । यही ऋतुमा नेपालीहरूको महान् चाड दशैं र तिहार पर्छ । अहिले नेपालीहरुकाे घर-आँगनमा दशैं पर्व भित्रिएकाे छ। दशैंको आगमनको सन्देश नीलो सफा आकाश, सिरसिर चल्ने हावा, घमाइलाे दिन बिहानै लाग्ने हुस्स सानीपहेँली सयपत्री फूल र मालश्री धुनको गुञ्जनले दिइरहेकाे हुन्छ।
कौतूहल, पर्खाइ र सादगीको उत्सव थियाे दशैं । खासगरी पहिले जहाँ सञ्चार र प्रविधिको विकास भइसकेको थिएन, त्यो समयको दशैं र आजको आधुनिक प्रविधिको युगको दशैंबीच एउटा ठूलो सांस्कृतिक र सामाजिक अन्तर देख्न सकिन्छ। सम्झँदा लाग्छ— त्यो युग पर्खाइ र सादगीको थियो। त्यतिबेला दशैं केवल एउटा चाड मात्र नभएर वर्षभरिको सबैभन्दा ठूलो आशा र उत्साहको केन्द्र हुन्थ्यो।
त्यतिबेला आजको जस्तो दिनहुँ नयाँ लुगा किन्ने वा मासु-भात खाने अनुकूलता धेरैजसो परिवारमा थिएन। बालबालिकाका लागि नयाँ कपडा र मिठो-मसिनो खानेकुरा पाउन दशैं नै कुर्नुपर्थ्यो। दर्जीकोमा नयाँ कपडा सिलाउन दिएर त्यो कहिले तयार होला भनेर दिन गन्ने कौतूहल बेग्लै हुन्थ्यो। दशैंका दिन नयाँ कपडा लगाएर गाउँभरि देखाउँदै हिँड्दा पाइने खुसीको तुलना आजको कुनै पनि भौतिक सुखसँग हुन सक्दैन।
सञ्चार र प्रविधिको पहुँच नभएको त्यो समयमा मनोरञ्जनका साधनहरू पूर्णतः प्राकृतिक र सामाजिक थिए। घटस्थापना सुरु भएसँगै घरका धुरीबाट चङ्गा उडाउने प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो। गाउँका चोक-चोकमा बाँसको लिङ्गे पिङ र रोटे पिङ हालिन्थ्यो। पिङ हाल्न र मच्चाउन गाउँका युवा तथा वृद्धहरू एकजुट हुन्थे। दशैंमा एकपटक भए पनि भुइँ छाड्नुपर्छ भन्ने धार्मिक र सामाजिक मान्यताका कारण पिङमा मानिसहरूको घुइँचो लाग्थ्यो। वर्षमा एक पटक नयाँ लुगा किनिदिनु हुन्थ्यो बा आमाले त्यो पनि स्कुलकाे ड्रेस । यताउता हिड्दा त्यही लगाइन्थ्यो । त्यसमा पनि रमाइलो लाग्थ्यो । ढुंगा र माटोले बनाइएका हुन्थ्ये घर । त्यही घर सिगार्न कमेरो कालाे र राताे माटो ल्याइन्थ्यौ घण्टौ टाढा गएर । लिङ्गे पिङ हाल्न बाबियाे ल्याइन्थ्यो र लठारो बाटिन्थ्यो ।
विभिन्न कामकाे लागि घरदेखि पर परदेशसम्म रहेकाेहरु गाउँ आइपुग्थे र चोक चौतारीमा जम्मा भएर गफ गरिन्थ्यो । जहाँ पुगेका भएपनि परिवारका सदस्य घर आइपुग्थे र रमाइलो गरिन्थ्यो । टाढा रहेका आफन्तहरूसँग सम्पर्क गर्ने एक मात्र माध्यम चिठीपत्र र हुलाक थियो। घटस्थापनाअघि नै परदेशिएका आफन्तले पठाएका शुभकामना चिठी र ग्रीटिङ कार्डहरू घर आइपुग्दा परिवारमा छुट्टै खुसी छाउँथ्यो। चिठीमा लेखिएका शब्दहरूमा आत्मीयता, माया र घर फर्कने उत्सुकता पोखिएको हुन्थ्यो। मिठो मसिनो खाने र राम्रो लगाउन दशैं नै कुर्नु पर्ने बाध्यता थियाे ।
प्रविधि, सुलभता र व्यस्तताको युगसमय बदलिएको छ । नेपालमा सूचना र सञ्चार प्रविधिमा आएको व्यापक क्रान्तिले दशैंको स्वरूपलाई पनि ठूलो परिवर्तन गरिदिएको छ। आजको दशैं प्रविधिसँग जोडिएको छ र धेरै कुराहरू सहज र सुलभ बनेका छन्। आज मिठो-मसिनो खान वा नयाँ लुगा लगाउन दशैं नै कुर्नुपर्ने बाध्यता छैन। आर्थिक रुपमा सक्षम र बजारको पहुँचका कारण मानिसहरू वर्षभरि नै आफ्नो इच्छा अनुसार किनमेल गर्न सक्छन्। बजार तथा ठुला शहर जान यातायातकाे सुविधा छ । उति बेला दशैंकाे लागि किनमेल गर्न तथा चिउरा कुटाउन बुबाकाे पछि लागेर घण्टौ हिडेर बजार गएकाे याद यतिबेला ताजै छ ।
अहिले बजारी तथा यातायातकाे सुगमता रहेकाे स्थानमा अनलाइन सपिङ (Online Shopping) का कारण घरमै बसेर एक क्लिकमा मनपर्ने लुगा वा सामानहरू मगाउन सकिन्छ। दशैं अहिले नयाँ कपडाको पर्खाइभन्दा पनि नयाँ ग्याजेट, सवारी साधन वा ठूला इलेक्ट्रोनिक्स सामान किन्ने र छुट (Discount) को फाइदा उठाउने पर्व छ। आज टाढा रहेका आफन्तलाई चिठी पठाउनुपर्ने बाध्यता छैन। फेसबुक, ह्वाट्सएप, भाइबर र टिकटक जस्ता सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट सेकेन्डमै शुभकामना आदानप्रदान हुन्छ। भिडियो कल (Video Call) मार्फत सात समुद्रपारि रहेका आफन्तसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिएर टीका र आशीर्वाद लिने-दिने वातावरण बनेको छ। प्रविधिले भौतिक दूरीलाई निकै कम गराइदिएको छ।
घटस्थापनादेखि नै विद्यालय बिदा हुन्थे। दशैं आएको सङ्केत पात्रोले भन्दा पहिले स्कुलको बिदाले दिन्थ्यो। घर पोत्न रातो माटो खोज्न साथीभाइसँग टाढाटाढासम्म पुगिन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता पोतिन्थे, चुनाले घर सेताम्मे बनाइन्थ्यो। घर सफा गर्ने, आँगन लिपपोत गर्ने र घरलाई नयाँ रूप दिने चटारोले गाउँघर नै व्यस्त हुन्थ्यो। घर सानो होस् वा ठूलो, दशैंमा सबैको घरमा नयाँपन छाउँथ्यो।
पहिले साना बालबालिका नयाँ नोटको कडकडिया दक्षिणा पाउन पाउँदा औधी खुसी हुन्थे। आजको युगमा डिजिटल वालेट र मोबाइल बैंकिङमार्फत क्युआर कोड स्क्यान गरेर दक्षिणा पठाउने क्रम बढेको छ। यसले नगद बोक्ने झन्झट हटाएको छ भने नयाँ प्रविधिको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरेको छ।
चाडपर्व अहिलेको भन्दा पनि वाल्यकालमा सर्व प्रिय थिए । हिजोको दिन सबैलाई प्रिय नै लाग्छ । गुमिसकेको चिज प्रिय लाग्छ र सम्झनामा आइरहन्छ । भोलीको दिन दिक्क र उदेकलाग्दो हुन सक्छ सायद गर्नु पर्ने संघर्ष आउने भएर हाेला । त्यसैले होला अहिले भन्दा बाल्यकालको पलको चाडपर्व नै प्रिय लाग्ने गर्छन् । यद्यपी अहिले बाल्यकाल बिताइरहेकाहरुलाई हाम्राे पालाका जस्तो रमाइलो अनुभव नहुन सक्छ ।
बाल्यकालकाे दशैंमा आशिर्वादको लागि नभएर दक्षिणाको लागि टिका लगाउन गईन्थ्यो । आशिषको साटो पहिल्यै दक्षिणा दिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो । त्यो बेला पाईने दक्षिणा भनेको सुका, माेहर १,२ बढीमा ५ रूपैयाँका नोटहरू हुन्थे । छाेरीहरुलाई दक्षिणा दिने गरेकाे देखिन्थ्यो । दक्षिणा बढी पाउने भएर पछि छोरी भएर जन्मेको भए भन्ने लाग्थ्यो । त्यतिबेला त्यहि पैसा ठूलो लाग्थ्यो । त्यसकाे लगानीले लङ्गुर बुर्जा खेल्दा बिस्कुट वा चकलेट किन्न पाँदा संसारको अद्भूत आनन्द लाग्थ्यो । बालापन सानो संसार, सानो चाहना तर विन्दास समय ।
तर, समयको गतिसँगै दशैं मनाउने शैली, यसको रौनक र मानिसहरूको भावनामा ठूलो परिवर्तन आएको छ। स्मार्टफोन, सोसल मिडिया, अनलाइन गेमिङ र भिडियो स्ट्रिमिङले जितेकाे छ । हिजोको दशैंमा जे जति अभाव थिए, त्यसमा एउटा अर्गानिक मिठास र भावनात्मक सामिप्यता थियो। मानिसहरू प्रविधिका पर्दामा होइन, एक-आपसका आँखामा हेरेर खुसी साट्थे। गाउँघरमा सामूहिक रूपमा पिङ हाल्नु, बाटोघाटो सफा गर्नु र चौतारीमा बसेर गफिनुले सामाजिक एकतालाई बलियो बनाउँथ्यो। आज प्रविधिले हाम्रा भौतिक कामहरूलाई सहज बनाएको छ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि भर्चुअल रूपमा परिवारसँग जोडिन पाउनु प्रविधिको ठूलो वरदान भएकाे छ ।
यसका केही नकारात्मक पक्षहरू पनि उब्जिएका छन्। आज एउटै कोठामा बसेका परिवारका सदस्यहरू पनि आ-आफ्नै मोबाइलमा व्यस्त हुने, पिङ खेल्ने र चङ्गा उडाउने परम्पराहरू हराउँदै जाने र चाडबाड केवल फोटो खिचेर सोसल मिडियामा हाल्ने माध्यम मात्र बन्न थालेको हो कि भन्ने चिन्ता पनि थपिएको छ। समयको परिवर्तनसँगै पर्व मनाउने शैली बदलिनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। दशैंको मौलिकताको आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व थियो भने आजको प्रविधिको युगको सुलभता र सहजताको आफ्नै फाइदाहरू छन्।
दशैं भन्नेबित्तिकै मनमा एउटा छुट्टै उमङ्ग, अनुहारमा मुस्कान र हृदयमा पुराना सम्झनाहरूको लहर चल्न थाल्छ। आजजस्तो तामझाम, आधुनिक सुविधा र सामाजिक सञ्जालमा सीमित दशैं होइन, हाम्रो बाल्यकालको दशैंमा आफ्नै किसिमको रौनक थियो। अभावहरू थिए, तर खुसीको कुनै कमी थिएन। साधनहरू कम थिए, तर आत्मीयता र अपनत्व प्रशस्तै थियो।
घटस्थापनादेखि नै विद्यालय बिदा हुन्थे। दशैं आएको सङ्केत पात्रोले भन्दा पहिले स्कुलको बिदाले दिन्थ्यो। घर पोत्न रातो माटो खोज्न साथीभाइसँग टाढाटाढासम्म पुगिन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता पोतिन्थे, चुनाले घर सेताम्मे बनाइन्थ्यो। घर सफा गर्ने, आँगन लिपपोत गर्ने र घरलाई नयाँ रूप दिने चटारोले गाउँघर नै व्यस्त हुन्थ्यो। घर सानो होस् वा ठूलो, दशैंमा सबैको घरमा नयाँपन छाउँथ्यो।
आहा! कति सुन्दर थिए ती दिन, कति आत्मीय थियो त्यो समय! मुख्य कुरा के हो भने, दशैंको वास्तविक मर्म—परिवारको पुनर्मिलन, ठूलाबडाको आशीर्वाद, आपसी सद्भाव, क्षमाशीलता र खुसीको आदानप्रदान—कहिल्यै बदलिनु हुँदैन। हामीले प्रविधिलाई जोडिनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर यसलाई हाम्रा मौलिक परम्परा, संस्कृति र प्रत्यक्ष आत्मीयता खोस्न दिनु हुँदैन।
दशैं नजिकिँदै जाँदा परदेशको यात्रामा रहेका लाहुरेहरू धमाधम घर फर्किन्थे। रोजगारीका लागि गाउँ छाडेकाहरूको आगमनले घरपरिवारमा खुसी छाउँथ्यो। सहरमा पढ्न गएका दौतरीहरू गाउँ फर्किन्थे। लामो समयपछि भेटिएका साथीभाइसँगका गफ, हाँसो र रमाइलोले गाउँका चौतारीहरू फेरि जीवन्त बन्थे। दशैं केवल चाड थिएन, बिछोडिएका आफन्त र साथीभाइलाई पुनः जोड्ने एउटा सुन्दर अवसर थियो।
गाउँमा कसको घरमा कत्रो खसी काटिँदै छ भन्ने पनि सबैको चासोको विषय हुन्थ्यो। खसी हेर्न, घरघरमा भइरहेको तयारी नियाल्न र साथीहरूसँग रमाइलो गर्न हिँडिन्थ्यो। नयाँ लुगा लगाउने रहरले मनमा छुट्टै उत्साह जगाउँथ्यो। वर्षमा एकपटक पाइने नयाँ कपडा लगाएर आफूलाई संसारकै सुन्दर मान्ने त्यो बालसुलभ खुसी आजका महँगा लुगाले पनि कहाँ दिन सक्छन् र!
दशैंको अर्को ठूलो आकर्षण थियो—रोटे पिङ। पिङ खेल्न पालो कुर्नुपर्थ्यो, साथीभाइसँग हाँस्दै र जिस्किँदै घण्टौँ बित्थे। पिङको मच्चाइसँगै मनका रहरहरू पनि आकाश छुन्थे। अहिलेका मनोरञ्जनका अनेक साधनभन्दा त्यतिबेलाको एउटा पिङमा बढी आनन्द भेटिन्थ्यो।
अनि आउँथ्यो टीकाको दिन! निधारमा रातो टीका, कानमा जमरा, ठूलाबडाको आशीर्वाद र हातमा दक्षिणा। रात परेपछि टुकी बालेर दक्षिणा बटुल्न हिँडेको त्यो समय पनि कति रमाइलो थियो! कसले कति दक्षिणा पायो भन्ने कौतूहलले मन थामिन्थेन। घर फर्किएपछि खाम उप्काई उप्काई पैसा गन्ने र साथीहरूसँग तुलना गर्ने हतारो झन् बेग्लै हुन्थ्यो। थोरै दक्षिणा पाउने पनि उत्तिकै खुसी, धेरै पाउनेको खुसीको त कुरै नगरौँ!
दशैंमा घरमा फलेका केरा, फलफूल र विभिन्न परिकार प्रसादका रूपमा खाइन्थ्यो। आफ्नै बारीमा फलेका फलफूलको स्वादमा माटोको सुगन्ध मिसिएको हुन्थ्यो। पेट अघाउन्जेल प्रसाद खाँदा पनि मन अघाउँदैनथ्यो। छिमेकीको घरमा जाने, आफन्तकहाँ टीका लगाउने र एकअर्काको सुखदुःख साटासाट गर्ने परम्पराले गाउँलाई एउटै परिवारजस्तो बनाउँथ्यो।
आज समय बदलिएको छ। गाउँका धेरै घरहरू सुनसान छन्। कोही रोजगारीका लागि विदेशमा छन्, कोही सहरमा व्यस्त छन्। रोटे पिङको ठाउँमा आधुनिक मनोरञ्जनका साधन आएका छन्। नयाँ लुगाको रहर र दक्षिणाको उत्साह पनि समयसँगै फेरिएको छ। प्रविधिले संसारलाई नजिक बनाएको छ, तर कहिलेकाहीँ लाग्छ—हाम्रो मनलाई जोड्ने ती साना-साना परम्परा भने बिस्तारै टाढिँदै गएका छन्।
आजको दशैंमा सुविधा धेरै छन्, तर बाल्यकालको जस्तो निश्चिन्त खुसी कहाँ छ र? त्यतिबेला ठूलो भोजभन्दा परिवारसँग बसेर खाएको सामान्य खाना प्रिय हुन्थ्यो। महँगा उपहारभन्दा आफन्तको आगमन अमूल्य लाग्थ्यो। धेरै पैसा पाउनुभन्दा टीका लगाएर ठूलाबडाको आशीर्वाद थाप्नु ठूलो कुरा हुन्थ्यो।
सायद त्यसैले त दशैं आउनासाथ मन फेरि त्यही पुरानो गाउँमा पुग्छ—रातो माटोले पोतेका घरहरूमा, चुनाले सेताम्मे बनेका भित्ताहरूमा, साथीभाइको हुलमा, रोटे पिङको मच्चाइमा, टुकीको मधुरो उज्यालोमा र दक्षिणा गनेर रमाएका ती निर्दोष आँखाहरूमा। दशैं त हरेक वर्ष आउँछ, तर बाल्यकालको त्यो दशैं फेरि फर्केर आउँदैन। समयले धेरै कुरा बदलिदियो, उमेरले बालापन खोसिदियो, परिस्थितिले आफन्तलाई टाढा पुर्यायो। तर ती दिनका सम्झनाहरू आज पनि मनको कुनै कुनामा उत्तिकै ताजा छन्। पुराना दिन सम्झिँदा मन एकातिर रमाउँछ, अर्कोतिर कताकता भावुक पनि हुन्छ।
अन्ततः दशैं भनेको नयाँ लुगा, मिठो परिकार र टीका-दक्षिणा मात्रै होइन। दशैं भनेको परिवारसँगको मिलन, आफन्तसँगको आत्मीयता, गाउँघरको अपनत्व, बाल्यकालको निश्चल खुसी र जीवनभर साथ रहने मीठा सम्झनाहरूको नाम हो। आहा! कति सुन्दर थिए ती दिन, कति आत्मीय थियो त्यो समय! मुख्य कुरा के हो भने, दशैंको वास्तविक मर्म—परिवारको पुनर्मिलन, ठूलाबडाको आशीर्वाद, आपसी सद्भाव, क्षमाशीलता र खुसीको आदानप्रदान—कहिल्यै बदलिनु हुँदैन। हामीले प्रविधिलाई जोडिनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर यसलाई हाम्रा मौलिक परम्परा, संस्कृति र प्रत्यक्ष आत्मीयता खोस्न दिनु हुँदैन।
पहिले दशैं र खुसी बुबा आमा सँगै आउथ्यो । अहिले केही फरक भएकाे छ र दशैं छोराछोरीसँगै आउँछ । तर उबेला जस्तै आउँदैन । हिजोको दशैंको त्यो न्यानोपन र आजको प्रविधिको सुलभतालाई सन्तुलनमा राखेर अघि बढ्न सके मात्र दशैंको वास्तविक रौनक र महत्त्व कायम रहिरहनेछ।
सबैमा बडा दशैंको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!
मकवानपुर । बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री किरण थापामगरले प्रहरी समायोजनको प्रक्रिया यथाशीघ्र टुङ्गिनु पर्ने बताउनु भएको छ। ७१औँ प्रहरी दिवसका अवसरमा शुक्रबार बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय हेटौंडामा आयोजित कार्यक्रम उहाँले यस्तो बताउनु भएकाे हाे ।
मुख्यमन्त्री थापामगरले संविधानले परिकल्पना गरेको सङ्घीय शासन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन प्रहरी समायोजनको प्रक्रिया यथाशीघ्र टुङ्ग्याउन सङ्घीय सरकारसँग आग्रह समेत गर्नु भएकाे छ । प्रहरी समायोजन ढिलाइ हुँदा प्रदेश सरकारलाई शान्ति सुरक्षा व्यवस्थापन तथा प्रहरी प्रशासनलाई प्रभावकारी बनाउन व्यावहारिक कठिनाइ भइरहेको उहाँले बताउनुभयो। ‘प्रदेशको भौगोलिक अवस्था, स्थानीय आवश्यकता र सुरक्षा चुनौतीलाई नजिकबाट बुझ्ने प्रदेश सरकारलाई प्रहरी परिचालन, जनशक्ति व्यवस्थापन र सेवा प्रवाहमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने वातावरण आवश्यक रहेको छ ।’
‘सङ्घीय सरकार, प्रदेश सरकार र सम्बन्धित निकायबीच आवश्यक समन्वय, सहकार्य र संवादमार्फत प्रहरी समायोजनको प्रक्रिया छिटो निष्कर्षमा पुर्याउन आग्रह गर्दछु’ मुख्यमन्त्री थापामगरले भन्नुभयो समायोजनपछि प्रदेशको शान्ति सुरक्षा व्यवस्थापन व्यवस्थित हुनुका साथै प्रहरी कर्मचारीको वृत्ति विकास, जनशक्ति परिचालन र नागरिकलाई प्रभावकारी सेवा प्रदान गर्न सकारात्मक परिणाम आउने छ ।’
मुख्यमन्त्री थापामगरले प्राकृतिक विपद्का बेला नेपाल प्रहरीले निर्वाह गर्दै आएको साहसिक र मानवीय भूमिकाको प्रशंसा गर्नुभयो। बाढी, पहिरो, आगलागी र भूकम्पजस्ता विपद्का समयमा प्रभावित नागरिकले सबैभन्दा पहिले राज्य र सुरक्षाकर्मीबाट सहयोगको अपेक्षा गर्ने उहाँले बताउनुभयो। हालै भोटेकोसी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको उल्लेख गर्दै उहाँले कठिन परिस्थितिमा नेपाल प्रहरीले नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी बल, प्रदेश सरकार, स्थानीय प्रशासन, स्थानीय तह र अन्य सरोकारवाला निकायसँग समन्वय गरी खोज तथा उद्धार, राहत वितरण र प्रभावित नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको बताउनुभयो।
जोखिमपूर्ण भूगोल, अवरुद्ध सडक, प्रतिकूल मौसम र नदीको तीव्र बहावका बाबजुद प्रहरी कर्मचारीले आफ्नै ज्यान जोखिममा राखेर नागरिकको जीवन रक्षाका लागि काम गरेको भन्दै प्रहरीको कर्तव्यनिष्ठा र सेवाभावको मुख्यमन्त्रीले प्रशंसा गर्नुभयो। विपद्का बेला कार्यक्षेत्रमा खटिने प्रहरी कर्मचारीका परिवारजनको योगदानप्रति पनि उहाँले सम्मान व्यक्त गर्नुभयो।
मुख्यमन्त्री थापामगरले प्रहरी संगठनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति जनविश्वास भएको बताउँदै प्रहरी सेवा निष्पक्ष, पारदर्शी, संवेदनशील र नागरिकमैत्री हुनुपर्नेमा जोड दिनुभयो। कानून सबैका लागि समान रहेको अनुभूति प्रत्येक नागरिकले गर्न पाउनुपर्ने उल्लेख गर्दै उहाँले पहुँच, प्रभाव र व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा माथि उठेर कानुनअनुसार काम गर्ने संस्कारले मात्रै प्रहरीप्रतिको जनविश्वास बलियो बनाउन सक्ने बताउनुभयो। अपराध अनुसन्धान, शान्ति सुरक्षा, ट्राफिक व्यवस्थापन, महिला तथा बालबालिकाको सुरक्षा, मानव बेचबिखन नियन्त्रण, लागुऔषध नियन्त्रण, साइबर अपराधको अनुसन्धान र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणमा नेपाल प्रहरीले निर्वाह गर्दै आएको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको उहाँको भनाइ थियो।
बागमती प्रदेशमा तीव्र सहरीकरण, बढ्दो सवारी चाप, सडक दुर्घटना, लागुऔषध दुरुपयोग, साइबर अपराध तथा घरेलु हिंसालगायतका चुनौती रहेको उल्लेख गर्दै मुख्यमन्त्रीले यस्ता समस्याको समाधानका लागि प्रदेश सरकार, सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह र नागरिक समाजबीचको सहकार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने बताउनुभयो।
७१औँ प्रहरी दिवसका अवसरमा बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय हेटौंडाको प्राङ्गणमा आयोजित कार्यक्रममा अमर प्रहरीका परिवारजनलाई दोसल्ला ओढाएर सम्मान गरिएको थियो। कार्यक्रममा नेपाल पत्रकार महासंघ बागमती प्रदेशका संस्थापक अध्यक्ष तथा कान्तिपुर दैनिकका पत्रकार प्रताप विष्टलाई सम्मान गरिएको थियो । कार्यक्रममा राम्रो काम गर्ने प्रहरी उच्च अधिकृतहरु लगायतकालाई पनि सम्मान गरिएको थियो ।
बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालयका प्रमुख प्रहरी नायब महानिरीक्षक दीपक रेग्मीको अध्यक्षतामा भएकाे कार्यक्रममा आर्थिक मामिला तथा योजनामन्त्री सरल सहयात्री पौडेल, जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुर प्रमुख ललित बहादुर घलान लगायतकाको आतिथ्यता रहेको थियो ।
मकवानपुर । नेपाली कांग्रेसको १५ औं महाधिवेशनबाट गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा १९ सदस्यीय पदाधिकारीको टिम बनेकाे छ। सभापति थापासहित १७ पदाधिकारी प्रतिस्पर्धाबाट छानिएका हुन् भने वरिष्ठ उपभापति विश्वप्रकाश शर्मा र महिला उपसभापति पुष्पा भुसाल निर्विरोध निर्वाचित भएका थिए ।
विशेष महाधिवेशनबाट सभापति चयन भएका थापा नियमित महाधिवेशनमा सभापतिका अर्का प्रतिष्पर्धी श्यामकृष्ण खड्कीलाई भारी मतान्तरले हराउँदै सभापतिमा दोहोरिएका हुन्। थापाले ६ हजार ५८४ मत पाउँदा खड्कीले ३७५ मत मात्र ल्याए। खुला उपसभापतिको पदमा ७ जनाबिचको प्रतिस्पर्धा हुँदा डा. चन्द्रकान्त भण्डारी र मधु आचार्य निर्वाचित भए।
समावेशी उपसभापतिमा ५ जनाबिचको प्रतिस्पर्धामा उद्योगपति विनोद चौधरी निर्वाचित भए। महामन्त्रीमा दुई खुला पदका लागि ८ जनाबिच प्रतिस्पर्धा हुँदा प्रदीप पौडेल र उदय शमशेर राणा विजयी भए । महिला महामन्त्रीमा ३ जनाबिचको प्रतिस्पर्धाबाट डा. डिला सङ्ग्रौला निर्वाचित भइन्। महालक्ष्मी उपाध्याय (डिना) दोस्रो हुँदा रिता खनाल तेस्रो भइन्।
विभिन्न १० कलस्टरका ११ सहमहामन्त्री निर्वाचित भएका छन्। सहमहामन्त्री खुलातर्फ दुई पदका लागि भएको निर्वाचनमा ९ जनाबिच प्रतिस्पर्धा हुँदा रामहरि खतिवडा र अजयबाबु सिवाकोटी निर्वाचित भए। सहमहामन्त्री खस–आर्यतर्फ मनोजमणि आचार्य निर्वाचत भएका छन्। यस्तै सहमहामन्त्री थारुतर्फ योगेन्द्र चौधरी निर्वाचित भए। सहमहामन्त्री मधेसीतर्फ ८ जना प्रतिस्पर्धीलाई पन्छाएर अजयकुमार चौरसिया निर्वाचित भए।
सहमहामन्त्री महिलातर्फ प्रतिमा गौतम निर्वाचित भइन्। यस्तै सहमहामन्त्री (आदिवासी जनजाति) बहादुर सिंह लामा तामाङ निर्वाचित भए। यता सहमहामन्त्री दलिततर्फ ३ जनाबिच प्रतिस्पर्धा हुँदा प्रकाश रसाइली स्नेही विजयी भए। सहमहामन्त्री पिछडिएको क्षेत्रतर्फ ५ जनाबिच प्रतिस्पर्धा हुँदा जीवनबहादुर शाही निर्वाचित भए। सहमहामन्त्री मुस्लिमतर्फ डा फिर्दोश आलमले बाजी मारे। सहमहामन्त्री अल्पसंख्यक र अपांगतातर्फ आंगेलु शेर्पा निर्वाचित भएका छन्।
मकवानपुर । मकवानपुरकाे हेटौंडा उपमहानगरपालिकामा भएकाे २ वटा छुट्टाछुट्टै दुर्घटनामा २ जनाकाे मृत्यु भएकाे छ । हेटौंडा ८ मा ट्रकले माेटरसाइकललाई ठक्कर दिंदा १ जना तथा हेटौंडा १० पुरानो घरको जगबाट इँटा झिक्ने क्रममा माटोको ढिस्कोले पुरिएर १ जनाको मृत्यु भएको हाे ।
पूर्व–पश्चिम सडकखण्डअन्तर्गत हेटौंडा उपमहानगरपालिका–८ गुम्बाचोकनजिकै ट्रकले माेटरसाइकललाई ठक्कर दिँदा मोटरसाइकल चालकको मृत्यु भएको मकवानपुर प्रहरीले जनाएकाे छ। मृत्यु हुनेमा हेटौंडा –९ एचआइडी (HID) बस्ने ५५ वर्षीय श्याम कुमार तामाङ रहेका छन्। जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरका अनुसार बुधबार बिहान हेटौंडाबाट रातोमाटेतर्फ जाँदै गरेको ना ४२ प ७२८३ नम्बरको मोटरसाइकललाई सोही दिशातर्फ जाँदै गरेको ग १ ख ९४२४ नम्बरको ट्रकले ठक्कर दिँदा तामाङ घाइते भएका थिए।
इलाका प्रहरी कार्यालय पशुपतिनगर र जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरबाट खटिएको टोलीले घाइते तामाङलाई उपचारकाे लागि हेटौंडा अस्पताल पुर्याएकेमा उपचारका क्रममा बुधबार बिहान ७:५५ बजे मृत्यु भएको हाे ।
ठक्कर दिने ट्रक, मोटरसाइकल र सर्लाही धनकौल गाउँपालिका–१ का ४४ वर्षीय ट्रक चालक नागेश्वर महतोलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको छ। घटनाबारे थप अनुसन्धान भइरहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले जनाएको छ।
यसैगरी हेटौंडा उपमहानगरपालिका–१० मेनरोडमा पुरानो घरको जगबाट इँटा झिक्ने क्रममा माथिबाट खसेको माटोको ढिस्कोले पुरिएर १ जनाको मृत्यु भएको छ भने अर्का १ जना घाइते भएका छन्।
मृत्यु हुनेमा हेटौंडा १० पूर्वीलीटोलका करिब ४५ वर्षीय किरण राना मगर रहेका छन्। ढिस्कोले पुरिएर घाइते भएका मनहरी गाउँपालिका–६ का करिब २७ वर्षीय रोशन श्रेष्ठको हेटौँडा अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ। उनको कम्मरमा चोट लागेको र अवस्था सामान्य रहेको प्रहरीले जनाएको छ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरका अनुसार मगंलबार साँझ करिब ५:२५ बजे सडक छेउमा रहेको पुरानो घरको जगबाट इँटा निकाल्ने क्रममा माथिबाट अचानक माटो झरेर दुवै जना पुरिएका थिए। घटनालगत्तै प्रहरी टोलीले उद्धार गरी उपचारका लागि हेटौंडा अस्पताल पुर्याएकोमा चिकित्सकले किरण राना मगरलाई साँझ ६:०२ बजे मृत घोषणा गरेका थिए।
उक्त घर न्युजिल्यान्डमा बस्दै आएकी उर्वासी श्रेष्ठको भएको र विगत १५/२० वर्षदेखि हेटौंडा–११ का वसन्त कप्रौलाले भाडामा लिँदै आएका थिए। हाल नयाँ घर बनाउनका लागि पहिले नै भत्काइएको पुरानो घरको जगबाट इँटा झिक्ने काम भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ।
नेपालमा शिक्षाको इतिहासलाई केलाएर हेर्ने हो भने प्राचिनकाल, उपेक्षित काल, अँध्यारो काल र आधुनिक काल गरी चार तहमा विभाजन गरी अध्ययन गर्ने गरिएको पाइन्छ । एकिकरण पूर्वको समयमा कास्की राज्य, नेपाल (काठमाण्डौं उपत्यकाका तीन राज्यहरु ः भक्तपुर, पाटन र कान्तिपुर), जुम्ला, पाल्पा, बझाङ, बैतडी आदि राज्यहरुमा प्रादुर्भाव भएका गुरुकुल शिक्षा पद्दतिलाई प्राचीनकालको शिक्षा भनी ऐतिहासिक अध्यययन गरिन्छ ।
त्यतिखेरका धेरै अभिलेखहरु संग्रहित नभएकोले केही सीमित अभिलेख र धेरैजस्तो जनश्रुतिका आधारमा बौद्ध शिक्षा र हिन्दुशास्त्रीय शिक्षा प्रदान गर्ने गरिएको र पूर्णकलशको जलले अभिषेक दिई दिक्षित गरेपछि आचार्य सम्मको शिक्षा पूरा भएको प्रमाणित गरि आचार्य भनिन्थ्यो । गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकिकरण अभियान सुरु गरेदेखि राजेन्द्र बीर विक्रम शाहदेवको शासनकालसम्म नेपालमा शिक्षाको इतिहासलाई उपेक्षित काल मानिन्छ, किनकी केही विद्यार्थीहरुलाई छात्रवृत्ति दिई भारतको वनारसमा पढ्न पठाउने कार्य बाहेक शैक्षिक संस्था खोल्ने वा शिक्षाको विकासमा नीति तथा योजनावद्ध कार्य कुनै नभई सैनिक सुदृढिकरण र राज्य विस्तारमा मात्र प्राथामिकता दिइएको समय थियो त्यो ।
उपेक्षित कालमा जनस्तरबाट ब्राह्मण र लामाहरुले पिंढी शिक्षा प्रणाली, दलान शिक्षा प्रणाली र गुम्बा विहारमा शिक्षा पद्दतिको विकास भने भइरहेका थिए । राजेन्द्र बीर विक्रम शाहको शासनकालमा जंगबहादुर राणा मार्पmत् राणाशासनको जग बसेपछि सुरु भयो नेपालको शिक्षामा अँध्यारोकालको सुरुवात वि.सं. २००७ सालमा राणाशासनको अन्त्य नभएसम्मको समय । त्यो कालमा जनताका छोराछोरीलाई स्कुल पढ्न प्रतिबन्ध नै लगाइएको थियो । राणाहरुका छोरा पढाउनलाई खुलेका अंग्रेजी स्कुल दरबार हाइस्कुल र त्रिचन्द्र कलेज नै नेपालको पहिलो स्कूल र कलेज थिए । केही चाकरीवाल अड्डा अदालतका कारिन्दाका छोराहरुले पनि ती शैक्षिक संस्थामा पढ्नेलेख्ने अवसर पाएका थिए । वि.सं. २००२ सालबाट पद्यशमसेरले पद्मकन्या विद्या महापीठ र पद्मकन्या कलेज खोले । देशका विभिन्न जिल्लामा पनि कक्षा ८ सम्मको पढाइ हुने मिडिल स्कुलहरु (आधार विद्यालय) खोल्ने अनुमति दिए । त्यही भएर पद्यशमशेरलाई नेपालमा स्कुलका पिता भनिन्छ । राणाशासनको अन्त्यपछि शिक्षामा आजसम्म आधुनिक काल रहेको मानिन्छ ।
नेपालमा राजा बीरेन्द्रले लागू गरेको शिक्षा पद्दतिको योजनालाई राष्ट्रि«य शिक्षा पद्दतिको योजना (२०२८–२०३२) भनिन्छ । यतिबेलासम्म गाउँ फर्क अभियान, पिस्कोर भोलिन्टियर कार्यक्रम आदि राजा महेन्द्रले नै लागू गरिसकेका थिए । यसबाट स्नातक तह अन्तिम बर्ष र स्नातकोत्तर तह अन्तिम बर्षका नेपाली विद्यार्थीहरुले गाउँ पञ्चायतमा गएर कुनै एक क्षेत्रको विकासका योजना तथा कार्यक्रम बनाएपछि मात्र सर्टिफिकेट दिने प्रावधान गाउँफर्क अभियान (वि.सं. २०२४) ले राखेको थियो । पिस्कोर भोलेन्टिएरहरु गाउँ गाउँमा यसरी पसे कि विदेशी शिक्षालाई आधुनिक शिक्षा भनी प्रचारप्रसार गर्ने र नेपालका धार्मिक साँस्कृतिक महत्वका अभिलेख संकलन गर्ने कार्यमा उनीहरु उद्यत भए ।
२०३६ सालसम्म पनि नेपालका शिक्षकहरुलाई निश्चित प्रतिशत तलब मात्र नेपाल सरकारबाट निकासा हुने र अरु थप समुदायले चन्दा संकलन गरेर दिन सक्ने विद्यालयले मात्र पूरा तलब दिने नसक्नेले नदिने परिपाटी थियो । यसले गर्दा नेपालको मौलिक पहिचान सहितको माटो सुहाउँदो शिक्षा प्रणाली विकास हुनमा ठूलो अवरोध थियो । नेपालमा पञ्चायत विरोधी राजनीतिक कार्यकर्ताहरु गाउँगाउँमा पसे, उनीहरुले पनि नेपालको मौलिक संस्कार र संस्कृतिलाई सवैलाई गलत करार गरी संगठन गर्न थाले । यसल गर्दा नेपालको प्राचीन आत्मनिर्भर प्रणाली नै लोप हुँदै गयो ।
हुनत नेपालमा वि.सं. २०३६ सालमा विद्यार्थी आन्दोलन र वि.सं. २०३७ सालमा जनमत संग्रह भयो । यसले राजनीतिक सचेतना भर्ने काम गर्यो । जनमत संग्रहमा सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्ता विजयी भयो । वि.सं. २०३६ सालमै हेटौँडाबाट सुरु भएको शिक्षक आन्दोलन, वि.सं. २०३८ मा काठमाण्डौं केन्द्रित भयो । त्यसले शिक्षकका तलब, ग्रेड देशभर निश्चित गर्यो । वि.सं. २०४२ मा भएको अर्को शिक्षक आन्दोलनले निजामती कर्मचारीसंग शिक्षकको तलब स्केल समान हुने व्यवस्था भयो । वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र स्थापनापछि नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठन नामको नेपालका शिक्षकहरुको एउटै मात्र संगठन दलहरुको भातृ संगठन अनुसार फरक फरक दलका शिक्षक संगठनहरु खुलेकाले कमजोर भयो । आज पर्यन्त शिक्षक र कर्मचारीहरुमा धेरै सेवा सुविधामा विभेद र वञ्चित गरिएका छन् ।
राजनीतिक दलका कार्यकर्ता र डलरे संस्थाले भन्दा शिक्षकहरुले, विद्यालयस्तरीय कार्यक्रम तथा योजना अगाडि सारेमा समाजले सजिलै अपनत्व लिन सक्छ । शिक्षाको गुणस्तर बढाउनु नै सामाजिक रुपान्तरणको सूत्र हो । त्यसैले अबको शिक्षामा सुधार गर्न देशभर छरिएर रहेका शिक्षकहरुलाई नै उपयोग गरिनुपर्छ
वि.सं. २०७२ असोज ३ गते संविधान सभाबाट घोषणा भएको संविधानले पछि पनि वि.सं. २०२८ सालको शिक्षा ऐनमा १० औं पटक संशोधन मात्र भयो । गणतान्त्रिक शिक्षाप्रणाली सुहाउँदो गरी नयाँ ऐन बनेर विस्थापित भएन । अहिले प्रतिनिधि सभामा करिब दुई तिहाईको सरकार बनेको अवस्था छ । यसले नयाँ शिक्षा ऐन ल्याउन केही प्रयत्न गरिरहेको छ । हेरौं कस्तो शिक्षा ऐन तथा नियमावली जारी हुनेछ ।
अब शिक्षाको कुरा गरौं । नेपालमा सामुदायिक र संस्थागत गरी दुई प्रकारका विद्यालय शिक्षा प्रदान गर्ने विद्यालयहरु छन् । सामुदायिक वा सरकारी विद्यालयमा अहिले पनि १७ प्रकारका शिक्षकहरु कार्यरत छन् । तिनका तलबमान, सेवा सुविधा, सबैमा तहगत रुपमै असमानताहरु विद्यमान नै छन् । तर शिक्षा प्रणालीमा सामुदायिक विद्यालयहरुमा सरकारले तलबमान बाहेक खासै थप लगानी गर्न सकेको देखिएन । यसको मूल कारण शिक्षामा बजेट कम विनियोजन गर्नु नै हो ।
सबै अभिभावकहरुलाई राजनीतिक दलका नेताहरुले सरकारी स्कुलमा शुल्क उठाउन पाइँदैन भनेको छ, तर अनिवार्य तथा निशुल्क शिक्षामा राज्यले लगानी थप गरेकै छैन । यहाँ नयाँ र पुरानो दलको कार्य पद्दतिमा खासै फरक छैन । शिक्षा पाठ्यक्रम पुरानै छ, आधुनिक शिक्षा प्रणालीलाई आइटिको प्रयोगमा मात्र सिमित गरिएको छ । स्थानीय पाठ्यक्रमलाई आलोचना गरिन्छ भने विदेशी पाठ्यक्रमलाई प्रोत्साहन । यसबाट नेपालमै टिक्ने र बिक्ने पाठ्यक्रम बनाउनेतिर ध्यान दिएको छैन । शिक्षकलाई गालीगलौज गरेर मात्र पनि शिक्षाको विकास गर्न असम्भव होला ।
विद्यार्थीहरु पढे पनि नपढेपनि कक्षा ५ सम्म फेल गर्न नपाइने एकिकृत पाठ्यक्रम लागू गरेको छ । यसबाटै पनि अनुपस्थित विद्यार्थी बाहेक कोही अनुत्तीर्ण हुँदैनन् । निरन्तर मूल्याङ्कन प्रणालीलाई प्रभावकारी रुपमा अनुगमन पनि गरिएको छैन । यस्तो सामुदायिक विद्यालयहरुले नेपालको ७०% विद्यार्थीलाई सेवा दिइरहेका छन् भने संस्थागत विद्यालयहरु सहर केन्द्रित र महंगा छन् जसले ३०% विद्यार्थीहरु पढाइरहेका छन् । अबको दश बर्षमा नेपालको भविष्य दक्ष जनशक्तिलाई नेपालमै टिकाउने खालको हुनेछ वा विदेशमा श्रमिक बन्ने खालको भन्नेकुरा प्रष्ट छ ।
शिक्षा प्रणालीले आफ्नो देशको स्रोतसाधनको न्यायोचित उपयोग गरी देशमा पूर्वाधार र आर्थिक वृद्धि गर्ने दक्ष जनशक्तिलाई नेपालमै रोजगारी सम्भव छ भन्ने आत्मविश्वास दिलाउने आधार दिनुपर्ने हुन्छ, जुन अहिलेको विद्यालय शिक्षामा छैन । अर्को कुरा अभिभावकहरु पनि विद्यार्थीलाई संस्कार सिकाउने भन्दा पनि अधिकार खोज्ने कर्तव्य विर्सने व्यवहारहरु दोहोर्याइरहेका छन् । अहिले राजनीतिक दलको सदस्यता लिने शिक्षकलाई कारवाही गर्ने राम्रो सुनिने कार्य भएको छ । शिक्षकहरुको सेवा सुविधामा केही थप गर्ने कार्य आएको छ । तर आम विद्यार्थीहरुको शिक्षामा लगानी गर्न सर्वप्रथम अभिभावकलाई सचेत बनाउनुपर्ने हुन्छ ।
त्यस क्षेत्रमा राजनीतिक दलका कार्यकर्ता र डलरे संस्थाले भन्दा शिक्षकहरुले, विद्यालयस्तरीय कार्यक्रम तथा योजना अगाडि सारेमा समाजले सजिलै अपनत्व लिन सक्छ । शिक्षाको गुणस्तर बढाउनु नै सामाजिक रुपान्तरणको सूत्र हो । त्यसैले अबको शिक्षामा सुधार गर्न देशभर छरिएर रहेका शिक्षकहरुलाई नै उपयोग गरिनुपर्छ, अन्यथा नारामा सुधार हुन्छ, शैक्षिक प्रणालीमा हुन सक्दैन ।
श्रेष्ठ सिद्धार्थ माध्यमिक विद्यालय हेटौंडाका सहायक प्रधानाध्यापक हुन्