मानिसले मानिस भएकै हैसियतले प्राप्त गर्ने सबै अधिकारहरुलाई मानवअधिकार भनिन्छ । मानिस हुनुको हैसियतलाई सम्मानपूर्वक कायम गर्न मानवअधिकारको आवश्यकता पर्दछ । महिला पनि मानव भएको कारणले सबै मानवअधिकार महिलाका पनि अधिकार हुन् । महिलाका विशेष अवस्थाहरुलाई ध्यान दिदैं संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले महिला विरुद्धका सबै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धि १८ डिसेम्बर १९७९ मा पारित गरी ३ सेप्टेम्बर १९८१ देखि लागू गरेको हो । नेपालले यस महासन्धिलाई २२ अप्रिल १९९१ मा अनुमोदन गरेको थियो । यस महासन्धिले महिलाविरुद्धको भेदभावको परिभाषा गरेको छ ।
परापूर्वकालदेखि नै नेपालमा महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरीकको रुपमा हेर्ने गरिएको पाइन्छ । महिला आर्थिक रुपमा पुरुषमा निर्भर हुनुपर्ने, घरायसी र बच्चा जन्माउने कार्यमा महिलाको महत्वपूर्ण भूमिका रहे पनि महिलाको कामलाई देशको ग्राहस्थ उत्पादनमा गणना नहुने, सम्पत्तिको अधिकारमा असमानता, पितृसत्तात्मक समाज, छोराले स्वर्ग तार्छ भन्ने मान्यता रहि आएको छ ।
सामाजिक कुप्रथाहरु जस्तै: झुमा, देउकी, छाउपडी, कुमारी जस्ता प्रथाहरु प्रचलनमा रहेका छन् । दाइजो तथा तिलक, बालविवाह, मन्जुरी विना विवाह, बोक्सीको रुपमा महिलालाई आरोप लगाई जिउंदै जलाउंने, दाइजो नल्याएको कारण कुटपीटदेखि मार्ने सम्म कार्यले समाजमा महिलाहरु चरम विभेदको शिकार भैरहेका छन् । महिला र पुरुष विच रहेको असमान शक्ति सम्बन्धका कारणले महिला माथि हिंसा हुने गर्दछ । यो लैगिंक विभेदको कारण र प्रतिफल हो । पितृसत्तात्मक मूल्य र मान्यतामा आधारित, असन्तुलित सामाजिक संचना, पुरुष प्रधानता र महिलाको सहायक भूमिका महिलामाथि हुने हिंसाका मूल स्रोत हुन ।
संयुक्त राष्टसंघको महासभाको परिभाषामा “सामाजिक लिङ्गको आधारमा गरिने सम्पूर्ण कार्यहरु जसबाट महिलालाई शारिरीक, मानसिक, सामाजिक हिंसा र यौनिक रुपमा आघात पुग्दछ र डर, धाक, धम्की, ओहोदा र हैसियतको प्रयोग गरी यस किसिमको आघात पुर्याउने काम गरिन्छ वा बलपूर्वक महिलाको स्वतन्त्रता हनन् गर्दै व्यक्तिगत र सामाजिक जिवनमा प्रभावित गर्दछ भने त्यस्ता सबै कार्यलाई महिला विरुद्धको हिंसा” भनिएको छ ।
हाम्रो देशमा महिलाहरुलाई आश्रितको रुपमा हेर्ने दृष्टिकोण विद्यमान छ । हिंसा विरुद्ध सैद्धान्तिक प्रतिवद्धता देखिन्छ । तर, आज पनि नेपाली महिला मानसिक वा शारीरिक हिंसाबाट पीडित हुनु परेको छ । महिला हिंसाको मूल कारण पितृसत्तांंत्मक सामाजिक संरचना महिलाहरुलाई सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अधिकारबाट बन्चित गराउनु हो ।
लिंगका आधारमा गरिने महिला माथिको हिंसा भेदभावको एक रुप हो । यसले महिलाको मानवअधिकारको उलंघन गर्दछ । महिलाको अधिकार उपयोग गर्ने क्षमता तथा स्वतन्त्रतामा आघात पुर्याउछ । “बोक्सी”का नाममा महिला माथि गरिने अमानवीय व्यवहार, दाइजो, घरेलु हिंसा, बलात्कार, महिला बेचविखन, यौन शोषण, परम्परा र धर्मका नाममा गरिने हिंसाहरु महिला विरुद्ध हिंसाका स्वरुप हुन् ।
विशेषत: गर्भ अवस्थामा लिङ्ग छनौट गरि छोरी भु्रणको गर्भपतन, गर्भवस्थामा कुटपटि, शारीरिक दुव्र्यवहार, बाल विवाह, यौन दुव्र्यवहार, जवरजस्ती यौन सम्बन्ध, हाडनाता करणी, कार्यस्थलमा यौन दुव्र्यबहार, वैवाहिक बलात्कार, दाइजो र सम्पतीको कारण हिंसा /हत्या , एकल महिला र वृद्ध महिलालाइ हेला, भेदभाव जस्ता हिंसाहरु हुने गरेको छ भने पुरुष मित्रहरुबाट मनोवैज्ञानिक दुव्र्यवहार, डर त्रास आदि हिंसाहरु देहोरिएका देखिएका छन ।
यसै सन्दर्भमा अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्र (इन्सेक) ले अभिलेख गरिएअनुसार सन् २०२२ को अवधीमा मकवानपुर जिल्लामा मानवअधिकार उलंघन तथा ज्यादतीका ७० वटा घटनामा राज्यपक्षबाट ७ जना र अन्यपक्षबाट ६६ जना मानिस पीडित भएका छन् । जसमध्ये ५० जना महिला र २२ जना पुरुष १ जना लैगिंक तथा अल्पसंख्यक वर्गबाट पीडित भएका थिए । बालअधिकारका घटनामा २५ जना बालिका पीडित भएकोमा २१ जना बलात्कारका र ३ जना यौन र्दुव्यवहारका घटना र एकजना नवजात शिशुको घटनामा पीडित भएका हुन् ।
महिलाअधिकारका घटनामा २५ जना पीडित भएकोमा १० जना बलात्कार, ४ जना बलात्कारको प्रयास, ४ जना वहुविवाह र १ जना मानवबेचविखनको घटनामा पीडित भएको इन्सेकको अभिलेखमा रहेको छ । यस अवधिमा ८ वटा हत्याका घटना भएका छन् जस्मा ३ जना महिला र ५ जना पुरुष रहेका छन् १४ जना हत्या प्रयासका घटनामा ३ महिला, १० जना पुरुष र एकजना लैंगिक तथा अल्पसंख्यक वर्गबाट पीडित भएको हो ।
इन्सेकको अभिलेखालयमा सन् २०२१ मा मानवअधिकार उलंघन तथा ज्यादतीको घटना ७८ वटा थिए, जसमध्ये ७३ जना महिला, ५ जना पुरुष पीडित थिए । बालअधिकारका घटनामा ३४ जना बालिकामा २८ जना बलात्कार, ५ जना यौन दुव्र्यवहार र एक जना मानवबेचविखनको प्रयासबाट पीडित भएका छन् । महिला अधिकारका घटनामा ३३ जना ३३ जना पीडित भएकोमा २१ जना बलात्कार, ५ जना बलात्कार प्रयास, १ जना यौन र्दुव्यवहार र ६ जना बहुविवाहको घटनामा पीडित भएका थिए ।
यस अवधीमा १० वटा हत्याका घटना भएका छन् , जसमा ५ जना महिला र ४ जना पुरुष छन् भने एक कुटपीटको घटना रहेको छ । यसरी मानवअधिकारको घटनाहरुलाइ सरसर्ती नियाल्दा यस जिल्लामा मानवअधिकार उल्लंघन तथा ज्यादतीका घटनाहरु खासै अन्तर नभएको देखिन्छ ।
यस प्रकारको वर्तमान परिस्थितीमा महिला तथा बालिकाहरुको विशेष अवस्थाहरुलाई ध्यान दिदैं संयुक्तराष्ट्रसंघको महासभाले महिला विरुद्धका सवै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धि हरुले यस्ता व्यवहारिक पक्षलाइ पनि समेटिने हुनुपर्छ र मानवअधिकारको संरक्षण र संवर्धणका लागि मानवअधिकारका विश्वरुव्यापी घोषणापत्र पनि सम्पूर्ण नागरिकहरुलाई पहुंचयोग्य बनाइनुपर्दछ ।
नेपालको संविधान र मानवअधिकारले प्रत्याभुत गरिएका हक अधिकारहरु महिला, पुरुष, यौनिक तथा अल्पसंख्यक वर्ग, बालबालिकाहरु, अपांगता भएका व्यक्तिहरु साथै सम्पुर्ण मानवजातिले अधिभाज्य तरिकाबाट उपभोग गर्न पाइएमा मात्र माथि उल्लेखित हिंसा र ज्यादतीका घटनाहरु न्यूनिकरण गर्न सकिन्छ र यसका लागि राज्य एक जिम्मेवार निकाय भएको हुंदा मानवअधिकार संरक्षणका लागि प्रयारत भएकै छ तर पनि यसका लागि एक अभियान नै संचालन गरि नागरिक समाजलाइ समेत झकझक्याइ जिम्मेवार नागरिक बनाउन सकिएमा हरेक वर्गको मानवअधिकारको अस्त्रसस्त्रहरु सुनिश्चित हुन्छ भन्न्ो मेरो निष्कर्ष रहेको छ ।
लेखक वाइवा हिमराइट्स मकवानपुरको कार्यक्रम संयोजक हुनुहुन्छ ।
रमा सुवेदी
यो अन्तिम भेट हुनेछ
तिम्रो अनि मेरो
यो भेटपछि
तिमीले मलाई भुल्नु पर्नेछ
मैले पनि तिमीलाई बिर्सिनु पर्नेछ
सदाका लागि एकले
अर्कालाई बिर्सिनु अघि
स्मृतिका पानाहरुमा
एक अर्कालाई थुनेर राख्नु अघि
सधैंका लागि अपरिचित,
अन्जान अनि
अनभिज्ञ बनिदिनु अघि
बाटामा देख्दा पनि
नदेखे झैं गर्नु पर्ने
बाध्यतामा पर्नु अघि
कुमै ठोक्किँदा पनि
अस्तित्वै नमानेर
अघि बढ्ने स्थितिमा पुग्नु अघि
आउ आज अन्तिम पटक
त्यो पहिलो प्रेम अनि
पहिलो भेटलाई ब्यूताइदिउँ
तिमी र मैले
पहिलो पटक
एक अर्कालाई देख्दा
हाम्रो ओठमा आएको
प्रेमिल मुस्कान
आँखामा देखिएको मादकता
मनमा उठेका तरंगका छालहरू
विचारमा आएका सुनामी
शरीरमा फुटेका ज्वालामुखी
सबैलाई ब्यूउँझाइदिउँ
ब्यूँताएर सधैंका लागि
निभाइदिउँ
रुँदा रुँदै हाँसिदिउँ
हाँस्दा हाँस्दै रोइदिउ
यो अन्तिम भेटलाई
पहिलो भेट जस्तै
अमर बनाइदिँउ
पहिलो पटक भेट्दै गरेका
नवीन प्रेमी जोडी बनेर
कहिल्यै नमेटिने यादहरू बनाइदिउँ
कहिल्यै धमिलो नहुने सम्झनाहरू बुनिदिउँ
यो भेटबाट तिमी आफ्नो
जीवनभरलाई पुग्ने गरी
मेरो स्मृति लैजानु
म पनि तिमीलाई
मन, मुटु, आँखा अनि
मस्तिष्कभरी खाँदेर
कहिले नमेटिने तिम्रो तस्वीर
तिम्रो छाप लिएर जानेछु
तनभरि अनि मनभरि
तिमीलाई सजाएर
भविष्यमा छुट्टिनु पर्दाका गुनासोहरू
समेत फितलो हुने गरी
तड्पिनु पर्दाका पीडाहरु पनि
फिक्का हुने गरी
अविस्मरणीय बनाइदिउँ
स्मृतिमा अमर बनाइदिउँ
पहिलो भेट जस्तै, यो अन्तिम भेटलाई
हेटौंडा
मकवानपुर । हेटौंडा उपमहानगरपालिकका १ जनाको डेंगू संक्रमणबाट मृत्यु भएको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नम्वर १२, पदमपोखरीका राजेश प्रधानको डेंगू संक्रमणबाट विहीबार मृत्यु भएको हो ।
प्रधानलाई ३ दिन अघि हेटौंडास्थित सन्चो अस्पतालमा परीक्षण गराउँदा डेंगू संक्रमण पुष्टि भएको थियो । डेंगू संक्रमण देखिएपछि घरमै आराम गरेका प्रधान मंगलबार अस्पताल भर्ना भएका थिए । बुधबार थप उपचारका लागि चितवन भरतपुर लगिएको प्रधानको भरतपुरस्थित नयाँ मेडिकल कलेजमा उपचारको क्रममा मृत्यु भएको हो ।
मृतक प्रधानलाई दोस्रो पटक डेंगू संक्रमण पुष्टि भएको थियो ।
हेटौंडामा थप १२ जनामा डेंगू संक्रमण पुष्टि
यसैगरी हेटौंडा उपमहानगरपालिकामा थप १२ जनामा डेंगू संक्रमण पुष्टि भएको छ । पछिल्लो २४ घण्टामा डेंगू संक्रमण पुष्टि भएका १२ जना हेटौंडा उपमहानगरपालिका भित्रका भएको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय मकवानपुरले जनाएको छ ।
कार्यालयका अनुसार, विहीबार थपिएसँगै हेटौंडामा साउन १ गतेदेखि हालसम्म डेंगू संक्रमणको कूल संख्या ५४ जना पुगेको छ । जसमा २८ जना पुरुष र २६ जना महिला रहेका छन् ।
यस्तै, जिल्लामा साउन १ गतेदेखि विहीबारसम्म ५८ जनामा डेंगू संक्रमण पुष्टि भएको छ । जसमध्ये २७ जना महिला र ३१ जना पुरुष रहेको स्वास्थ्य कार्यालय मकवानपुरले जनाएको छ ।
मकवानपुर । उच्चशिक्षालाई उच्च प्रामथिकता दिदै मकवानपुरकाे एउटा वडा कार्यालयले विद्यार्थीलाई क्याम्पस जान नि:शुल्क बस सेवा प्रदान गर्ने भएकाे छ । यसकाे लागि सम्बन्धित वडाकाे स्थायीवासी हुनुपर्ने छ ।
यसकाे लागि वडा कार्यालयले सार्वजनिक सूचना प्रकाशित गरेकाे छ । मकवानपुरकाे हेटौडा उपमहानगरपालिकाबाट वडा नम्बर १८ ले क्याम्पस पढ्ने बिद्यार्थीहरुलाई बसभाडाकाे समस्या भएमा वडा कार्यालयले सहयाेग गर्ने भएकाे हाे । हेटौडा बजार पुग्न दैनिक १८ किलोमिटरको यात्रा गर्नुपर्दा वडावाट उच्च शिक्षा लिन हेटौडा बजार ओहाेर दाेहाेर गर्ने विद्यार्थीले दैनिक चर्को बसभाडा खर्च गर्नुपर्ने अवस्थालाई वडाले सम्बाेधन गर्न लागेकाे हाे ।

भाडाकै कारण क्याम्पस पढ्न समस्या नहाेस भनेर वडा कार्यालयले याे याेजना अघि सारेकाे वडाध्यक्ष अनिल बानियाँले बताए । वडाध्यक्ष बानियाँका अनुसार वडाले निर्णय नै गरेर कक्षा ११ देखि स्नातकोत्तरसम्म पढ्ने वडाभित्रका विद्यार्थीको हेटौडा आउजाउको भाडा तिर्ने निर्णय भएको छ । यसै वडामा कक्षा १२ सम्म अध्यापन हुने ज्याेती मावि छ ।
वडाबाट हेटाैंडा नआइपुग्दै जनप्रिय मावि प्राविधिक विद्यालय पनि हेटाैंडा १६ मा छ । तर हेटाैंडा बजारमै आएर आफूले राेजेकाे विषय पढीरहेकाहरुकाे सहजताकाे लागि वडाले याे याेजना अघि सारेकाे बताइएकाे छ ।
वडा कार्यलयले स्थानीय यातायात व्यवसायीसँग सहकार्य गर्ने याेजना बनाएकाे छ । हाल हर्नामाडीदेखि हेटौडा आवतजाआत गरेकाे भाडा प्रतिव्यक्ति ८० रुपैयाँ भाडा लिने गरेकाे छ ।
वडा कार्यालयको यो निर्णयसँगै अब वडाभित्रका ७५ जना भन्दा वढी विद्यार्थी निःशुल्क बस चढेर हेटौडासम्म अध्ययन गर्न सक्ने भएका छन् । वडामा जम्मा ४ वटा सामुदायिक विद्यालयमा कक्षा १० सम्म पढाइ हुन्छ । वाणिज्य, मानविकी र शिक्षा संकायका विषयमात्र पढाइ हुने र अन्य विषय पढ्न चाहने विद्यार्थीले हेटौडा बजारका क्याम्पससम्मै पुग्नुपर्ने बाध्यता छ । उपमहानगरपालिकाले एमविविएस पढ्न हरेक विद्यार्थीलाई ५ लाख रुपैयाँ सहयोग गर्दै आएकामा यस वर्षदेखि आफ्नो वडाले पनि १ लाख रुपैयाँ दिने नीति लिएको अध्यक्ष बानियाँले बताए । यसपटक याे वडाबाट २ जना एमविविएस पढ्न छानिएका छन् ।
मकवानपुर । मकवानपुर बागमती गाउंपालिका ५ सिक्रे दोभानमा पहिरोले घर बगाउँदा बेपत्ता भएका मध्ये अर्काे १ जना मृत अवस्थामा भेटिएका छन् । मंगलबार बिहानकाे पहिरोमा परेर बेपत्ता भएका मध्ये ८ महिनाकी दिब्या पहरी मृत भेटिएकाे प्रहरीले जनाएकाे छ ।
विहीबार ६:४८ बजेको समयमा जिल्ला सिन्धुली हरिहरपुर गाउँपालिका ३ बनौलीस्थित बागमती खोलाको किनारमा दिब्या मृत भेटिएकाे मकवानपुर प्रहरी प्रवक्ता टेक बहादुर कार्कीले जानकारी दिए । पहिरोमा बगाएका बागमती गाउँपालिका-५ सिक्रे दोभानका ६० वर्षीय अक्कलबहादुर स्याङ्तान ज्वाई २५ बर्षीय जीवन पहरी, नाती ४ बर्षीय मिलन पहरी अझै बेपत्ता छन् । उनीहरुको खोजी कार्य भइरहेको कार्कीले बताए ।
सोमबार रातिदेखि परेको अबिरल वर्षाको कारण मंगलबार साउन २३ गते बिहान ४ बजेको पहिरोले घर बगाउँदा ७ जना बेपत्ता भएकाेमा अक्क्ल बहादुरकी श्रीमती ५५ बर्षीया सन्त माया स्याङ्तानकाे मंगलबार विहानै उद्दार गरी फापरवारीस्थित स्वास्थ्य संस्थामा लैजाँदै गर्दा बाटोमै मृत्यु भएको थियाे ।
पहिरोले स्याङ्तान, उनकी २२ वर्षीया छोरी शिला पहरी , ज्वाइँ २५ वर्षीय जीवन पहरी, नाती ४ वर्षीय मिलन पहरी, ८ महिनाकी नातिनी दिब्या पहरी र सिन्धुली हरिहरपुर गाउँपालिका-१ कोकटीका अन्दाजी १६/१७ वर्षका पासाङ घिसिङलाई बगाएकाे थियाे ।
पहिराे परी बेपत्ता भएका सिन्धुली हरिहरपुर-१ कोकटीका बस्ने १७ बर्षीय पासाङ घिसिङकाे मात्रै जीवित उद्दार गरिएकाे छ । घिसिङकाे हेटौडा अस्पतालमा उपचार भइरहेकाे छ ।
