मकवानपुर । मकवानपुरकाे हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नं. १८ फुर्केचौरमा रहेकाे गोरक्ष ताल वर्षामा परेको पानीलाई जम्मा गरेर बनाएको ताल हो । वर्षाको पानीलाई जम्मा गरेर हिउँदमा सिँचाइ गर्ने उद्देश्य अनुरूप तालको निर्माण सुरु गरिएको थियो ।
यहाँको पानी ८० मिटर लामो भूमिगत सुरुङको निर्माण गरेर एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लगि सिचाइ गर्ने गरी बनाइएकाे हाे । पछिल्लो समय सुरुङबाट पानी लगिएकाे छैन । सुरुमा यहाँ सानो खोल्सोबाट पानी बग्ने गरेकामा २०६० सालमा स्थानीयवासीको पहल तथा जिल्ला विकास समितिको सहयोगमा हर्ना फाँटमा सिँचाइ सुविधा पुर्याउने उद्देश्यले बाँध निर्माण गरी पानी जम्मा गरिएपछि यो ताल निर्माण भएको हो ।
२०७० सालमा यस क्षेत्रलाई पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने उद्देश्यका साथ गोरक्षताल संरक्षण समिति गठन गर्दै यहाँको पर्यटकीय विकासको पहल थालिएको थियो । चारै तर्फबाट सालको जङ्गलले घेरेको यो ठाउँ पछिल्लो समय हेटौंडाकाे रमणीय पर्यटकीय स्थलको रूपमा विकास भइरहेको छ ।
ताल घुम्न सार्वजनिक विदाकाे दिन नगर तथा आसपासका क्षेत्रबाट मानिसहरुकाे आगमन हुने गरेको स्थानीय ज्वाला पराजुली बताउँछन् । प्राकृतिक सौन्दर्य, शान्त वातावरण र नजिकै रहेको गुम्बा डाँडाका कारणले समेत यो क्षेत्रमा अवलोकनकर्ताका लागि आकर्षक केन्द्र बनेकाे छ।
हेटौंडा – सिन्धली – उदयपुर – चतरा जाने मुख्य राजमार्गकाे हुँदै करिब २० किलोमिटर पूर्वमा यो ताल अवस्थित छ । गोरक्षतालको प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले गत साउन ३१ गते हिमालयन राइडर्स सोसाइटी हेटौँडाले अभियान सुरु गरेको थियो । पर्यटकीय सम्भावना रहेकाे गोरक्षतालको प्रवर्द्धन गर्न प्रचारप्रसारमा कमी भएकाे स्थानीय परशुराम कार्कीकाे भनाई रहेकाे छ ।


तस्विरः आरपी गुरागाईं/सहीखबर
चीन–नेपाल सीमानामा रहेको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले भोटेकोशी र त्रिशुलीमा तटीय क्षेत्रमा परेको असरमध्ये एउटा ठुलो असर गरेको स्थानीय तह हो गोरखाको गण्डकी गाउँपालिका । तर, यो गाउँपालिका अहिले विपत्तिपछि कनेक्टिभिटीको विकल्प बनेको छ ।
बाढीका कारण कृष्णभीर क्षेत्रमा गएको पहिरोका कारण अहिले उक्त राजमार्ग अवरुद्ध छ । तर, यसको विकल्पमा गण्डकी गाउँपालिका क्षेत्रलाई प्रयोग गर्दै सयौं सवारी साधन ओहोरदोहोर गरिरहेका छन् । सधैँ पहिरोको जोखिम रहेको कृष्णभीर पन्छाउने काम हुँदै गर्दा वैकल्पिक सडकका लागि गण्डकीले गरिरहेको काम र बाढीबाट भएको क्षति एवं पुनर्निर्माणका सम्बन्धमा केन्द्रित रही गाउँपालिका अध्यक्ष दीपक तिमल्सिनासँग गरिएको कुराकानी प्रस्तुत गरिएको छ ।
भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीका कारण गोरखाको गण्डकी गाउँपालिका अतिप्रभावित स्थानीय तहमध्ये एक बनेको छ, यसले पालिकामा पारेको प्रभावको समग्र अवस्था के छ ?
जसरी यही भाद्र १० गते भोटेकोशीमा अकल्पनीय बाढी आयो, त्यसको प्रत्यक्ष मारमा हाम्रो गाउँपालिका पनि पर्यो । अहिले हाम्रो गाउँपालिका एउटा संकटग्रस्त क्षेत्रको रूपमा परिणत भएको छ र हामीले निकै कठिन अवस्थाको सामना गरिरहेका छौँ । भोटेकोशीको बाढीले माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा ठुलो धनजनको क्षति गर्यो । विशेष गरेर रसुवा, नुवाकोट र धादिङमा जति विनाश भयो, त्यसको तुलनामा गोरखामा स्थानीयस्तरमै भएको क्षति केही कम हो ।
तर, ती माथिल्ला जिल्लाहरूबाट उर्लिएर आउने नदीको पहिलो विन्दु हाम्रो गण्डकी गाउँपालिका नै भएका कारण हामीले ठुलो संकट व्यहोर्नुपर्यो । बाढीले बगाएर ल्याएका भग्नावशेष र शवहरू हाम्रै किनारमा आएर थुप्रिए, जसले गर्दा यो क्षेत्र अलि बढी प्रभावित र क्षतविक्षत देखिन पुग्यो ।
गाउँपालिका क्षेत्रभित्र प्राप्त शव, वेपत्ता संख्या र भौतिक सम्पत्तिको क्षतिको विवरण चाहिँ कस्तो छ ?
विपत्तिको यो घडीमा स्थानीय सरकारको हैसियतले हाम्रो पहिलो प्राथमिकता नै उद्धार र मानव जीवनको रक्षा थियो । भाद्र १० र १४ गते आएको बाढीले माथिबाट बगाएर ल्याएका करिब ४४ वटा बेवारिसे लासहरू हामीले हाम्रो गाउँपालिकाको बेनीघाटदेखि बुटारसम्मको क्षेत्रबाट उद्धार गर्यौं । जिल्लास्थित नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय युवा, जनसमुदाय र जनप्रतिनिधिहरू अहोरात्र खटेर ती शवहरूको व्यवस्थापन गर्ने काम भयो ।
हाम्रै गाउँपालिकाका केही नागरिक पनि यो विपत्तिमा परेका छन् । रसुवामा हाइड्रोपावरमा काम गर्ने सिलसिलामा हाम्रा स्थानीय अनिल चेपाङ बेपत्ता हुनुहुन्छ । त्यस्तै, ट्रेकिङ जाने क्रममा तुलाराम थापा मगर पनि बेपत्ता हुनुहुन्छ । यसैगरी, पालुङटार घर भई हाम्रो गाउँपालिकाको वडा नम्बर ५ स्थित भगवती माध्यमिक विद्यालयमा पढाउने शिक्षक केदार पण्डित सरको रसुवा भ्रमणका क्रममा बाढीमा परी निधन भयो । उहाँको शव पहिचान भई सद्गत समेत भइसकेको छ । हामीले गाउँ कार्यपालिकाको बैठक राखेर उहाँहरूका परिवारलाई तत्काल जनही ३५–३५ हजार रुपैयाँ राहत उपलब्ध गराउने निर्णय गरिसकेका छौँ ।
भौतिक क्षतितर्फ पालिकाभित्रका करिब २०–२१ वटा घरहरू पूर्ण रूपमा क्षति भएर बस्नै नहुने अवस्थामा पुगेका छन् । नदी किनारमा रहेका किसानका धान र मकैका खेतबारीहरू बाढीले सखाप पारेको छ । हामी पहिलो चरणमा पूर्ण रूपमा उद्धारमा केन्द्रित भयौँ । अब भने हामी राहत वितरण र पुनर्निर्माणको चरणमा प्रवेश गर्दै छौँ ।
माथिल्लो तटीय क्षेत्रबाट ४५ भन्दा बढी शव बगेर आउँदा पनि यहाँकै भूगोलभित्रका तटीय नागरिकहरूको ज्यान जोगिएको देखियो । सूचना प्रणालीले कत्तिको काम गर्यो ?
यो एकदमै महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो । हामीले विगतमा भूकम्प भोग्यौं, कोरोना महामारी भोग्यौं र अन्य बाढीपहिरो पनि भोग्दै आएका छौँ । यी सबै विपत्तिहरूबाट हामीले सिकेको सबैभन्दा ठुलो पाठ भनेको पूर्वसूचना प्रणालीको महत्त्व हो । यस्तो बेलामा सूचना नागरिकको ज्यान बचाउने सबैभन्दा ठुलो हतियार बन्दो रहेछ ।
रसुवा, नुवाकोट र धादिङ हुँदै बाढी आउँदैछ भन्ने जानकारी माथिल्लो क्षेत्रका साथीहरूबाट हामीले समयमै पायौँ । त्यो सूचना पाउनेबित्तिकै हामीले गाउँपालिकाका सम्पूर्ण संयन्त्र, जनप्रतिनिधि र जनसमुदायलाई परिचालन गर्यौँ । नदी किनारमा रहेका बस्तीहरूमा गएर सुसूचित गर्ने, माइकिङ गर्ने र कसैलाई पनि नदीको किनारतिर नजान कडा आह्वान गर्ने काम भयो । यही अग्रिम सूचना प्रवाहका कारण भौतिक संरचना र बालीनालीमा क्षति पुगे पनि गण्डकी गाउँपालिकाभित्रैका नागरिकले नदीको भेलमै परेर ज्यान गुमाउनुपर्ने दुखद अवस्था भने आएन । हामीले ठुलो सम्भावित मानव क्षतिलाई रोक्न सफल भयौँ ।
अब कनेक्टिभिटीको कुरा गरौं । बाढीले सडक र पुलहरूमा कस्तो असर गर्यो ? स्थानीयको दैनिकी कसरी चलिरहेको छ ?
यो दुखद घडीमा एउटा सन्तोष मान्नुपर्ने कुरा के छ भने, हाम्रो गण्डकी गाउँपालिकालाई धादिङ र चितवनसँग जोड्ने त्रिशुली नदीमाथिका तीनवटै मुख्य मोटरेबल पुलहरू जोगिएका छन् । ती पुलहरू सग्लो रहेकाले ठुला सवारी साधनको आवागमन पूर्ण रूपमा ठप्प हुन परेको छैन । तर, स्थानीय जनजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका झोलुङ्गे पुलहरूको अवस्था भने निकै दयनीय छ । हाम्रो पालिका क्षेत्रभित्र रहेका ७ वटा झोलुङ्गे पुलमध्ये ३ वटा पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएका छन् भने ४ वटामा आंशिक क्षति पुगेको छ । बाँकी पुलहरू मात्र सामान्य अवस्थामा छन् ।
३ वटा झोलुङ्गे पुल पूर्ण रूपमा चुँडिदा हाम्रा किसानले उत्पादन गरेको तरकारी र अन्नपात बजारसम्म लैजान गम्भीर समस्या परेको छ । विद्यालय जाने बाबुनानीहरूको पढाइ प्रभावित भएको छ । नागरिकलाई वारपार गर्न निकै सकस छ । यी झोलुङ्गे पुलहरू यथाशीघ्र निर्माण गर्नु हाम्रो दायित्व हो । यसका लागि प्रदेश र संघीय सरकारसँग पत्राचार गरिसकेका छौं र तिनै तहका सरकार मिलेर यो समस्याको हल गर्नुपर्छ भन्नेमा हामी लागिरहेका छौँ ।
अविरल वर्षा र पहिरोका कारण पृथ्वी राजमार्गको कृष्णभिर क्षेत्र अवरुद्ध छ । यात्रुहरू अलपत्र परिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा गण्डकी गाउँपालिकाले आफ्नो भूगोल हुँदै जाने सडकलाई वैकल्पिक मार्गका रूपमा अगाडि सारेको छ नि, यसको पछिल्लो अवस्था के छ ?
अहिले पृथ्वी राजमार्गको कृष्णभिर पहिरो र जोगीमारा, जवान खोला क्षेत्रको लेदोका कारण राजमार्ग नराम्ररी प्रभावित छ । राजमार्गमा जाम हुँदा नेपालभरिबाट आएका यात्रुहरू फिसलिङ र बेनीघाट क्षेत्रमा घण्टौं रोकिनुपर्ने वा अलपत्र पर्ने अवस्था छ । यस्तो विषम परिस्थितिमा हामीले गण्डकी गाउँपालिका हुँदै जाने कच्ची सडकलाई पृथ्वी राजमार्गको भरपर्दो विकल्पको रूपमा प्रयोगमा ल्याएका छौँ । यात्रुहरूलाई बाटो नभुल्न र सहज होस् भनेर हामीले ठाउँ–ठाउँमा नेमप्लेट र सूचना केन्द्रहरू राखेका छौँ ।
अहिले बेनीघाटबाट दर्बुङ फाँट, लाङ्गाली चोक हुँदै दलभञ्ज्याङ निस्केर फिसलिङ पुग्ने करिब २४ किलोमिटरको ट्रयाक सञ्चालनमा छ । काठमाडौं भित्रिने र बाहिरिने साना गाडीहरू यही वैकल्पिक मार्गबाट ओहोरदोहोर गरिरहेका छन् । यसबाहेक, सडक सञ्जालको अर्को अझ राम्रो विकल्प पनि हामीसँग छ । फिसलिङदेखि बेनीघाटसम्म त्रिशुली नदीको पारिपट्टि खनिँदै गरेको करिब १९ किलोमिटर लामो सडक छ ।त्यसमध्ये अब जम्मा १ ।४ किलोमिटर मात्र ट्रयाक खोल्न बाँकी छ ।
विपत्तिको यो समयमा त्यो ट्रयाक खोल्न संघीय सरकार सकारात्मक देखिएको छ । मैले यही बिचमा प्रधानमन्त्री र मुख्यमन्त्रीलाई पनि पत्राचार गरिसकेको छु । यो ट्रयाक खुलेपछि यात्रुहरूलाई झनै सहज हुनेछ र यो समग्र नेपालकै लागि एउटा वैकल्पिक राजमार्गको रूपमा स्थापित हुनेछ ।
यो २४ किलोमिटरको बाटो अहिले कच्ची नै छ । यसलाई दीर्घकालीन रूपमै पृथ्वी राजमार्गको वैकल्पिक मार्ग बनाउन स्थानीय सरकार प्रमुखको हैसियतले संघ र प्रदेश सरकारसँग तपाईंको अपेक्षा के छ ?
कृष्णभिरको पहिरो हामीले विगतदेखि नै भोग्दै आएको समस्या हो । अहिले फेरि बल्झिएको छ । यसको प्राविधिक समाधान खोज्ने कुरा एकातिर छँदैछ, तर दीर्घकालीन विकल्प भनेकै त्रिशुली नदीको पारिपट्टिबाट अर्को समानान्तर राजमार्गको विकास गर्नु हो । हामीले फिसलिङबाट दलभञ्ज्याङसम्मको करिब १५ किलोमिटर सडकलाई पिच गर्ने क्रममा छौँ । दलभञ्ज्याङबाट बेनीघाट निस्कनका लागि यदि संघीय सरकारले करिब ५० करोड रुपैयाँ मात्र बजेट विनियोजन गरिदिने हो भने हामी यो बाटोलाई ग्यासका बुलेट र ठुला मालबाहक गाडीहरू सजिलै गुड्न सक्ने भरपर्दो राजमार्गका रूपमा विकास गर्न सक्छौँ ।
नेपालको विकास नीतिमा अलि पहुँच भएको ठाउँमा मात्र बजेट खन्याउने प्रवृत्ति छ । तर अहिलेको विपत्तिले के सिकायो भने गाउँ र विकेन्द्रीकृत सडकहरूलाई पनि बजेट दिएर विकास गर्नुपर्छ । यसले देशलाई समृद्धितिर लान्छ र विपत्तिमा लाइफलाइनको काम गर्छ । प्रदेश र संघ सरकारले यसलाई साझा मुद्दा बनाएर बजेटिङ गरिदिनुपर्छ भन्ने मेरो जोडदार माग छ ।
तर तपाईंहरूले वैकल्पिक मार्ग बनाउन खोजेको दर्बुङलगायत क्षेत्र त राष्ट्रिय गौरवको बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको डुबान क्षेत्रमा पर्छ होइन र ? मुआब्जा वितरण भइसकेको त्यो ठाउँमा सडक वा भौतिक संरचना बनाउन प्राविधिक र कानुनी अड्चन आउँदैन ?
यो एउटा गम्भीर र विडम्बनापूर्ण विषय हो । बुढीगण्डकी आयोजनाको कुरा उठेको १०–१२ वर्ष भइसक्यो । गण्डकी, लखन, आरुघाट र भिमसेन थापा गाउँपालिकाका तल्लो तटीय क्षेत्रका अधिकांश बासिन्दाले मुआब्जा पनि पाइसक्नुभएको छ । केही छुटपुट जग्गा र बोटबिरुवाको मात्र मुआब्जा दिन बाँकी छ । हामीले वैकल्पिक सडक बनाउन खोजेको दर्बुङ क्षेत्र यही डुबान क्षेत्रमा पर्छ । मुआब्जा बाँडिए पनि आयोजना निर्माणको काम अझै सुरु भएको छैन । डुबानमा पर्छ भन्ने बहानामा त्यहाँ बाटो बनेको छैन, स्कुलका भवन बनेका छैनन्, स्वास्थ्य चौकी बनेका छैनन् ।
त्यहाँका मानिसहरूले आजभन्दा दुई सय वर्ष अगाडिको जस्तो कष्टकर र अन्धकार जीवन झेल्नुपरेको छ । ठुलो आयोजना आउँछ भन्दैमा ५–१० वर्ष टिक्ने सामान्य विकासका काम पनि रोकेर राख्नु जनतामाथिको अन्याय हो । जलाशय बनेर नडुबाउन्जेलसम्म हामीले डीबीएसटी वा प्रिमिक्स पिच गरेर भए पनि सडक बनाउनुपर्छ, जसको आयु ८–१० वर्ष हुन्छ । त्यसैले, राज्यले यसलाई अवरोध होइन, आपत्कालीन र अल्पकालीन सहजताको रूपमा बुझेर यो वैकल्पिक राजमार्ग निर्माणमा बाटो खोल्नुपर्छ ।
बाढीबाट प्रभावित नागरिकहरू र सडक अवरुद्ध हुँदा अलपत्र परेका यात्रुहरूलाई गाउँपालिका अध्यक्षको हैसियतले के भन्न चाहनुहुन्छ ?
सर्वप्रथम त बाढीबाट प्रत्यक्ष प्रभावित नागरिकहरूलाई म के आश्वस्त पार्न चाहन्छु भने, तपाईंहरूको स्थानीय सरकार तपाईंकै साथमा छ । हामीले पहिलो चरणको उद्धार सकेका छौं र अब राहत वितरण तथा पुनर्निर्माणमा लाग्दैछौं । तपाईंहरूको जीउधनको सुरक्षा र अधिकारको रक्षाका लागि हामी पूर्ण रूपमा कटिबद्ध छौँ ।
दोस्रो कुरा, सडक सञ्जाल बिग्रिएर ठाउँ–ठाउँमा अलपत्र पर्नुभएका, निराश हुनुभएका सम्पूर्ण यात्रु र यातायात व्यवसायीहरूलाई म गण्डकी गाउँपालिकाको तर्फबाट यो विश्वास दिलाउन चाहन्छु कि हामी वैकल्पिक सडकको स्तरोन्नतिमा लागिसकेका छौँ ।
हामीले आगामी आर्थिक वर्षको बजेट त बनाइसक्यौं, तर आउँदो पुष(माघमा हुने हिउँदे गाउँसभाबाट अन्य बजेटहरू कटौती गरेर भए पनि यो सडकलाई लाइफलाइनका रूपमा विकास गर्न बजेट रकमान्तर गर्नेछौँ । गण्डकी गाउँपालिकाले राष्ट्रिय राजमार्गको भरपर्दो विकल्प दिन सक्छ भन्ने सन्देश हामी प्रवाह गर्नेछौँ ।
गण्डकी गाउँपालिका त्रिशुली र बुढीगण्डकी नदीको संगमस्थलमा अवस्थित छ । जलवायु परिवर्तनका कारण भोलिका दिनमा हिमताल फुटेर वा अन्य कारणले आउन सक्ने ठुला विपत्तिको जोखिम पनि यहाँ छ । यसको न्यूनीकरण र पूर्वतयारीका लागि स्थानीयस्तरबाट तपाईंहरू के गर्दै हुनुहुन्छ र राष्ट्रियरअन्तर्राष्ट्रिय स्तरबाट के अपेक्षा गर्नुहुन्छ ?
जलवायु परिवर्तनको असर आज विश्वव्यापी बहसको विषय बनेको छ । हाम्रो गण्डकी गाउँपालिका, विशेषगरी बेनी संगम भौगोलिक रूपमै निकै संवेदनशील छ । अहिले भोटेकोशीमा बाढी आउँदा जसरी मानिसहरूमा त्रास फैलियो, भोलि बुढीगण्डकीको मुहानतिर हिमालका पठारहरूबाट हिमताल विस्फोट भएर बाढी आयो भने के हुन्छ भन्ने ठुलो आतंक जनतामा छ ।
यस्ता सम्भावित दुर्घटनाबाट बच्न अब परम्परागत तरिकाले मात्र पुग्दैन । हामीले स्थानीय स्तरबाट सूचना प्रणालीलाई थप बलियो बनाउने काम गरिरहेका छौँ । तर, दीर्घकालीन समाधानका लागि भूमि वर्गीकरण र वैज्ञानिक बस्ती विकास अनिवार्य भइसकेको छ । कुन ठाउँमा मान्छे बस्ने र कुन ठाउँमा व्यवसाय गर्ने भन्ने स्पष्ट किटान गरेर मात्र संरचना बनाउन दिनुपर्छ ।
राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रियस्तरबाट मेरो अपेक्षा के छ भने, नेपालका कुन–कुन जिल्ला र पालिकाहरू यस्ता विपत्तिको संकटग्रस्त वा उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्छन्, त्यसको पहिचान गरिनुपर्छ । ती क्षेत्रहरूमा बस्ती स्थानान्तरण, पूर्वसूचना प्रविधि जडान र दिगो विकासका लागि विशेष प्राविधिक र बजेटरी सहयोग केन्द्रित गर्नुपर्छ ।
विपत्ति आएपछि मात्र राहत बोकेर कुद्ने भन्दा पनि, विपत्ति आउनुपूर्व नै जनधनको क्षति रोक्ने लङ टर्म प्लानिङमा अब राज्य र अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकायहरू लाग्नुपर्छ ।
साभारः रातोपाटी
मकवानपुर । आज भाद्र कृष्ण औंसी अर्थात कुशे औंशी । बुबाकाे मुख हेर्ने दिन बुबाको सम्मान गरिने परम्परा छ । पितालाई सम्मान–भक्ति प्रकट गर्दै आज शुक्रबार बुबाको मुख हेर्ने दिन मनाइँदै छ ।
आजकाे दिन अन्धकाररूपी संसारमा ज्ञान एवं कर्मको दिव्यज्योति प्रदान गरेर अघि बढ्न सिकाउने गुरुका रूपमा रहेका पितालाई मनपर्ने विभिन्न खानेकुरा, लत्ताकपडालगायत दिँदै सम्मान गरिन्छ । बुबालाई पिता, बाबा, तात, ड्याडी, पापा शब्दले चिनिन्छ । यस दिनलाई अर्को शब्दमा पितृऔंसी, पितृ दिवस, गोर्कण औंसी, कुसेऔंसी पनि भनिन्छ । आमापछिको द्वितीय गुरुका रूपमा पितालाई शास्त्रले वर्णन गरेको छ । महत्वपूर्ण धार्मिक कार्य गर्नुअघि पनि पितृकै स्मरण गर्ने चलन छ ।
पितालाई संरक्षण, रक्षा र पालनपोषण गर्ने चरित्रका रूपमा शास्त्रमा उल्लेख छ । औंसीका दिन आफूलाई कर्म दिने मुख हेर्न छोराछोरी बुवा भएको ठाउँमा पुग्ने गरेका छन् । बुबालाई भेट्दा आफ्नो क्षमताअनुसार मिठाई, लड्डु तथा विभिन्न खाद्यपदार्थ खुवाउने चलन छ । पिता जीवित हुनेले मिठामिठा परिकार बनाएर खुवाउँछन् । लुगाफाटो तथा विविध उपहार दिएर पितालाई खुसी बनाउँछन् । विवाहित महिलाले माइतमा गएर बुबाबाट आर्शिवाद लिने चलन छ । औंसीका दिन बाबु नहुनेले विभिन्न तीर्थस्थलमा गई तपर्ण तथा श्राद्ध गर्ने परम्परा छ । गोर्कणमा श्राद्ध गर्नु भारत कासीको गयामा श्राद्ध गर्नुसरह फल मिल्ने धार्मिक विश्वास रहेको संस्कृतिविद् बताउँछन् ।
चन्द्रमती, सूर्यमती र बागमतीको संगम त्रिवेणी तीर्थमा स्नान गरी विधिपूर्वक श्राद्ध र पिण्डदान गरी भगवान् गोकर्णेश्वर महादेव र हनुमान दर्शन गर्नाले पितृमुक्त हुन्छन् । पुराणमा उल्लेख भएअनुसार पिताको स्मरणमा मानसम्मान र मृतात्माको मंगल कामना गर्दै धुन्धुकारीजस्तो पुत्र होइन, गोकर्णजस्तो पितृको उद्धार गर्ने पुत्रको कामना गरिएको छ । औंसीका दिन बाबु नहुनेले ब्राह्मणलाई सिदा दान पनि गर्दै छन् । हिन्दू धर्म परम्परामा जल दान र अन्नदानको विशेष महत्व हुन्छ । पितृ औंसी तथा गोकर्ण औंसीका नामले समेत चिनिने यसदिन आफूलाई जन्म दिई लालनपालन गरी हुर्काएकोमा बाबुप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गरी सम्मान गरे राम्रो फल मिल्ने विश्वास छ ।
आज कुशे औंशी
वैदिक सनातन हिन्दू संस्कारमा कुश सांस्कृतिक र धार्मीक महत्व भएकाे पवित्र वनस्पतीकाे रुपमा लिइन्छ । आजको दिनमा कुशलाई घरमा ल्याइन्छ । कुशको महिमालाई श्रीमद्भागवत् गीता, गरुँड पुराण, यथर्व वेद र विष्णु पुराणमासमेत वर्णन गरिएको छ ।
कुशकाे वैज्ञानीक महत्व पनि प्रमाणीत भइको छ । वैज्ञानीक भाषामा Eragrostis cynosuroides भनिने कुश एउटा धार्मिक आस्था बोकेको धारीलो घाँस हो । नेपालको तराईदेखि पहाडसम्म सहजै पाइने वनस्पती कुशको जराबाट बिभिन्न प्रकारका औषधीहरु पनि बनाइन्छ । परापूर्वकालमा पाठशालामा अध्यनरत शिष्यशिष्याहरुको परीक्षा लिने क्रममा कुशको धारीलो घाँसलाई खाली हातले काट्न लगाइन्थ्यो, यसो गर्दा कुशको धारले हात नकाटीकन जसले कुश भेला पार्न सक्छ उसलाई अव्बल मानिन्थ्यो ।
कुश वैदिक सनातन संस्कारको देवकर्म र पितृकर्म दुबैमा अनिवार्य वनस्पती हो । एउटा वैज्ञानिक प्रयोगका क्रममा एकमुठ्ठि कुशलाई बिकिरणहरु माझमा राख्दा कुशले सम्पूर्ण बिकिरणहरुलाई आफूबाट परिवर्तित गरेको पाइएकाे बताइन्छ । यसप्रकारले सनातन संस्कारमा कुशको सदासर्वदा प्रयोगले प्राचीन विज्ञानको अभिलेख र प्रभावकारी व्यबहारीक जीवनशैली प्रस्तुत गरेको छ । वैज्ञानिकरुपमै सिद्ध यस अदभूत् कुशबाट बनेका औंठीहरु र अन्य सांस्कृतिक प्रयोगमा पीढि दर पीढि हिन्दू धर्मले सामान्य जीवनमा समेत प्रयोग गर्न सबैलाई प्रोत्साहीत गर्दछ ।
दाहिने हातको औंलामा कुशलाई औंठीका रुपमा प्रयोग गर्दा वातावरणमा भएका गतल तरङ्ग र विकिरणहरुलाई निस्तेज गर्ने विश्वाश र विज्ञानतः प्रमाणीत सिद्धान्तहरुले स्पष्ट पार्छन् ।
मोतीराम जयन्ती मनाइदैं
राष्ट्रिय विभूति युवाकवि मोतीराम भट्टको एक सय ६१ औँ जन्मजयन्ती आज विभिन्न साहित्यिक कार्यक्रमको आयोजना गरी मनाइँदैछ । विसं १९२३ भाद्र २५ गते कृष्ण कुशे औँसीका दिन पण्डित दयाराम भट्ट र रिपुमर्दिनीदेवीको कोखबाट काठमाडौको भोसिको टोलमा जन्मेर विसं १९५३ भाद्र कृष्ण कुशे औँसीकै दिन ३० वर्षको उमेरमा निधन भएका मोतीराम भट्टले नेपाली साहित्यको श्रीवृद्धिमा योगदान पुर्याएका थिए ।
कहाँसम्म्को आँट लौ हेर तिन्को रिसाएर आँखा पनि तर्न लागे
एकै पल्ट आँखा घुमाई दिनाले कती मर्न लागे कती डर्न लागे
आजको दिन नेपाली साहित्य नक्षत्रका यूगकवी मोतीराम भट्ट को जन्मजयन्ती पनि हो । माथिको श्रृङ्गार रस मोतीराम भट्टको सृजनाबाट प्रस्तुत गर्यौं । दरबार हाइस्कूलमा गनिएका राणा खान्दानकाबिच शिक्षा लिने अवसर प्राप्त थोरै नेपालीमध्ये मोतिराम ६ बर्षकै कलिलो उमेरमा स-परिवार भारतको बनारसतर्फ लागेका थिए । प्रवास बसाइको सिलसिलामा मोतीरामले उर्दू साहित्यको पनि गहन अध्यन गरेको पाइन्छ जसको फलस्वरूप् केही उर्दू भाषाका नाटक समेत उनले लेखेका थिए । नेपाली साहित्यिक कौशलतालाई मलजल गर्न र यसको विकासकालागि उनले आफ्नो जीवनको अत्यन्त कम समयमा गरेको प्रयास अतूलनीय छ । नेपाली साहित्यमा समालोचनाको प्रारम्भ गर्ने मोतीरामलाई आदिकवी भानुभक्तसंगै श्रद्धापूर्वक लिइने पहिलो नाम पनि हो ।
साहित्यिक अग्रतामात्र नभई उनमा राष्ट्रियता र नेपालीपनमा गर्व थियो भन्ने कुरा उनको यो लेखनले स्पष्ट पार्छः आदिकवि भानुभक्त आचार्य र मोतीराम भट्ट एकअर्काका पर्यायवाची मानिन्छन् । साथीको विवाहमा भानुभक्तको केहि फुटकर कविताहरु सुनेको मोतीरामले त्यस्पश्चात भानुभत्तका कृतीहरुलाई जनमानसमा उजागरगर्न अथक प्रयास गरेको पाइन्छ । भानुभक्तका फुटकर कविताहरू र अन्य कृतीका बारेमा मोतीरामले अध्ययन, उत्खनन गरी नेपाली समाजमा उजागर नगरेको भए शायद आज भानुभक्तका सबै कृतीहरु हामीमाझ हुने थिएनन् ।
भानुभक्तको जीवनी पनि मोतीरामले नै लेखेका हुन् । नेपाली भाषाको पहिलो मासिक पत्रिका गोरखा भारतजीवनुलाई बनारसमै रहेर व्यवस्थापन तथा प्रकाशनको श्रेय उनै मोतीराम भट्टलाई जान्छ । नेपाली साहित्यिक भिडका अद्वितीय तथा आफ्नो नाम जस्तै अत्यन्तै चम्किला मोतीरामका कृतीहरु मनोवेग प्रवाह, गजेन्द्रमोक्ष, प्रल्हाद भक्तिकथा लगायतका आज पनि उपयोगी र महत्वपूर्ण छन् । उनका नाटकहरू शकुन्तला, प्रियःदर्शिका र पद्मावतीको चर्चा बेला बेला अग्रज साहित्यकारहरूले अत्यन्तै सम्मानकासाथ गरिरहन्छन् ।
मित्र देवशमशेर जंग बहादुर राणाको अनुरोधमा शारदाको नाट्य निर्देशन गरी प्रधानमन्त्री वीरशमशेरको दरवारमा मञ्चन समेत गरीएको थियो । त्यसपश्चात कहिंकतै शारदालाई मञ्चन गरिएको बारे त्यति चर्चा पाइदैन । जाँदा जाँदै हाम्रा अग्रज श्रद्धेय मोतीराम भट्टको यो साहित्यिक भाव केवल यहाँहरुकालागि हाम्रो पात्रोमाः नेपाली भाषामा गजलको प्रारम्भ यीनै महान मोतीरामले गरेका हुन् ।
उनका गजलमा प्रेम पाइन्छ, नारी संगत र सामिप्यता पाइन्छ । श्रृंगाररसले भरिएका उनका गजलहरू अत्यन्तै लोभलाग्दा छन्ः
यी सानै उमेर देखि मन हर्न लागे ।
यस्नै सुन्दरीले जुलुम् गर्न लागे ।।
यता हेर्यो यतै मेरा नजरमा राम प्यारा छन् ।
उता हेर्यो उतै मेरा नजरमा राम प्यारा छन् ।।
वर्तमान समयमा गजललाई अध्ययन गर्ने अथवा पछ्याउने पुस्ताले पक्कैपनि उनका श्रृंगाररसका भावहरूबाट प्रभावित भएर आफ्ना रचनाहरूमा मोतीराम भट्टलाई सम्झिनै रहन्छन् । नेपाली साहित्यको शृङ्गार रसलाई योगदान दिएका युवाकवि भट्टले आदिकवि भानुभक्तको जीवनी पहिलोपटक प्रकाशनमा ल्याउनुका साथै नेपालमा छापाखानासमेत भित्र्याएका थिए । यही छापाखानामार्फत नेपालमा पत्रकारिताको सुरुआत भएको हो । दिवसका अवसरमा आज नेपाली शिक्षा परिषद्लगायत विभिन्न संस्थाले कार्यक्रम आयोजना गर्दैछन् ।
दुई आखी भौ त तयार छन् तरबार पाे किन चाहियाे ।
तिमी आफैं मालिक भैगयौ सरकार पाे किन चाहियाे ।
गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर परिसरमा विशेष मेला
आजको दिन विशेषगरी उत्तरगया भनेर चिनिने काठमाडौँको उत्तरपूर्वी भेगस्थित गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर परिसरमा विशेष मेला लाग्छ । यसैले आजको औँसीलाई गोकर्णे औँसीका नामले चिनिन्छ । यस अवसरमा गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर परिसरमा दिवङ्गत बाबुको नाममा तर्पण, पिण्डदान तथा सिदादान गर्नेको घुइँचो लाग्छ ।
यसैगरी रसुवा र नुवाकोट सङ्गमस्थल वेत्रावतीमा पनि आजकै दिन पिता दिवङ्गत भएकाहरू तर्पण, सिदादान र पिण्डदान गर्न पुग्ने गर्दथे भने मेला समेत मेला लाग्ने गर्दथ्यो । तर यस वर्ष रसुवाकाे भोटेकोशी बाढीका कारण बेत्रावती क्षेत्र नै तहु नहस भएकाे छ । यसै कारण बेत्रावतीमा उक्त कार्य हुने छैन ।
भरतपुर (चितवन) । सम्पूर्ण किताब नारायणगढले स्थापनाको नवौं वार्षिकोत्सव मनाएको छ । सम्पूर्ण किताबले स्थापना दिवसको अवसरमा सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययनरत एक जना छात्रालाई शैक्षिक सामग्री सहयोग गरेको छ ।
कालिका नगरपालिका–३, पदमपुरस्थित राष्ट्रिय जनहित माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ८ मा अध्ययनरत प्रमिका दोङलाई शैक्षिक सामग्रीसहित नगद सहयोग गरेको हो । उनलाई नयाँ लुगा, कापी, कलम, क्यालकुलेटर, ज्यामिती बक्स, स्याम्पु, रिबन, साबुन, नेलकटर, बालकथाहरू, मञ्जन, ब्रस, सेनेटरी प्याडलगायतका सामग्री हस्तान्तरण गरिएको थियो ।
विद्यालयकी प्रधानाध्यापक कमला पाण्डेसहित चितवन र नवलपरासीका साहित्यिक, शैक्षिक तथा सामाजिक व्यक्तित्वको उपस्थितिमा विद्यार्थी दोङलाई सामग्री हस्तान्तरण गरिएको हो । सम्पूर्ण किताबका सञ्चालक लेखराम सापकोटाका अनुसार वि.सं. २०७५ भदौ २३ गते स्थापना भएदेखि नै संस्थाले हरेक स्थापना दिवसका अवसरमा सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययनरत एक जना छात्रालाई शैक्षिक सामग्री सहयोग गर्दै आएको छ । शैक्षिक सामग्री जुटाउनसमेत कठिनाइ हुने विद्यार्थीलाई प्राथमिकतामा राखेर सहयोग गर्ने गरिएको उनले बताए ।
‘स्थापनाकालदेखि नै स्थापना दिवसलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्दै आएका छौँ,’ सञ्चालक सापकोटाले भने, ‘आर्थिक अभावका कारण पढाइमा समस्या भोगिरहेका विद्यार्थीलाई सानो भए पनि सहयोग पुगोस् भन्ने उद्देश्यले हरेक वर्ष एक जना विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री प्रदान गर्दै आएका छौँ ।’
विद्यालयकी प्रधानाध्यापक कमला पाण्डेले राष्ट्रिय जनहित माध्यमिक विद्यालयलाई सहयोगका लागि छनोट गर्नु सकारात्मक पक्ष भएको बताइन् । सुकुम्बासी बस्तीमा रहेको विद्यालयमा अध्ययनरत अधिकांश विद्यार्थीका अभिभावकको आर्थिक अवस्था कमजोर रहेको उनले जानकारी दिइन् ।
‘हाम्रो विद्यालय अहिलेसम्म पूर्जाविहीन जमिनमा बसिरहेको छ । यहाँका अभिभावक सबैको आर्थिक अवस्था कमजोर छ,’ उनले भनिन्, ‘वडाध्यक्ष शैक्षिक व्यक्तित्व भएकाले हरेक वर्ष वडाबाट थोरै–थोरै बजेट उपलब्ध हुँदा विद्यालय सञ्चालनमा केही सहज भएको छ ।’
उनका अनुसार आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका ५३० जना विद्यार्थी विद्यालयमा अध्ययनरत छन् । यस्तो अवस्थामा बाह्य क्षेत्रबाट प्राप्त हुने सहयोगले विद्यार्थीको अध्ययनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने उनले बताइन् ।
स्थापना दिवसलाई केवल औपचारिक उत्सवमा सीमित नगरी सामाजिक सेवासँग जोड्दै आएको सम्पूर्ण किताबले यस वर्ष पनि विगतको परम्परालाई निरन्तरता दिएको हो ।
कार्यक्रममा पूर्वशिक्षक एवं साहित्यानुरागी पोषराज पौडेल, अध्येता एवं समीक्षक उदय अधिकारी, लेखक एवं नेपाल पत्रकार महासंघ चितवनका अध्यक्ष वसन्तराज पराजुली, शिक्षासेवी भूपेन्द्र धिताल, समाजसेवी नेत्रप्रसाद आचार्यलगायतको उपस्थिति रहेको थियो ।
मकवानपुर । मकवानपुरको हेटौंडामा ६ वर्षपछी तौलपुल (धर्मकाँटा) पुनः सञ्चालनमा ल्याइएको छ ।
जिल्ला प्रशासन कार्यालयको सहमतिमा नारायणी यातायात व्यवसायी संघले सोमबारबाट तौलपुल पुन: सञ्चालनमा ल्याएको हो। सडकको दीर्घकालीन सुरक्षा र दुर्घटना न्यूनीकरणका लागि हेटौंडा -११ थानाभर्याङमा २०७७ सालबाट बन्द रहेको तौलपुल सञ्चालनमा ल्याइएको बताइएको छ ।
बाढी पहिरोका कारण पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि त्रिभुवन राजपथमा भएको सवारी साधनको चापलाई मध्यनजर तौलपुल पुन: सञ्चालनमा ल्याएको हो । नारायणी यातायात व्यवसायी संघका अध्यक्ष सरोज खनालले त्रिभुवन राजमार्ग अहिले काठमाडौं जोड्ने महत्त्वपूर्ण मार्ग रहेको भन्दै राजमार्गमा ओभरलोड बोकेर गुड्ने मालवाहक सवारीलाई नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले पुन: सञ्चालनमा ल्याइएको बताए ।
तौलपुल सञ्चालनबाट सवारीसाधनको वास्तविक भार परीक्षण हुने र तोकिएको क्षमताभन्दा बढी भार बोक्ने सवारीलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो हुनेछ ।
नेपाल ट्रक यातायात व्यवसायी महासंघका महासचिव बद्रीप्रसाद चौलागाईँले विपद्को समयमा सडकमा ओभरलोड रोक्न र यातायात सञ्चालन सहज बनाउन तौलपुल पुन: सञ्चालन गरिएको बताए। तौलपुल नेपाल सरकारद्वारा जारी गरिएको ‘धर्मकाँटा नियमावली २०७४’ अनुसार सञ्चालनमा ल्याइएको हो।
पुन: सञ्चालनमा ल्याइएको तौलपुलमा सवारी साधनको भार सिमा समेत तोकिएको छ । १२ चक्के र १० चक्के ठूला गाडीले अधिकतम १५ टनसम्म मात्र बोक्न पाउने छन्। यस्तै ६ चक्के र ४ चक्के मझौला/साना गाडीले आफ्नो बिलबुकमा तोकिएको क्षमता अनुसार मात्र सामान ओसारपसार गर्नुपर्नेछ ।