मकवानपुर । यतिखेर देश चुनावमय भएको छ । आगामी मंसिर ४ गते प्रतिनिधि सभा र प्रदेश सभाको लागि एकै साथ निर्वाचन हुने तय भएपछि नेताहरु टिकटको लागि हान्थाप र मस्का लगाउन व्यस्त छन् । मतदाताहरु आफ्नो क्षेत्रमा कस्तो व्यक्तिलाई कुन पार्टीले टिकट दिने हो भन्नेमा चाख दिइरहेका छन् ।
यही देशको विभिन्न शहरमा यस्ता व्यक्ती छन् जसलाई चुनावी चासो पटक्कै छैन । छ त केवl सडकमा को भौतारीरहेको छ ? उसले कहिलेबाट खाना पाएन ? उसको स्वास्थ्य तथा मानसिक समस्या के कस्तो छ ? उ कसरी सडकमा आयो, कसरी व्यवस्थापन गर्ने उसलाई भन्ने बारे ।
मानवताले भरिएको यस्ता मनकारी व्यक्ति सहजै भेटिदैनन्, र त भन्ने गरिन्छः कलियुगमा मानवताको खडेरी पर्यो । मानवता हराउँदै आएको आभाष धेरैले गर्लान तर, मानवता आभाष गर्न एक पटक मानव सेवा आश्रम जानुस् । जहाँ आफ्नै परिवारबाट परित्यक्त व्यक्ती सबैभन्दा खुसी र सुखी जीवन जिइरहेका छन् ।
मकवानपुरको हेटौंडा ९ लामसुरेधापमा रहेको मानव सेवा आश्रमको मुख्यद्वार प्रवेश गर्ने वितिक्कै आश्रमका वार्डेनले नै चन्दनको टिका लगाइदिन्छन् । यहाँबाट सुरु हुन्छ सकारात्मक सोच । अभिवादन गर्दा उच्चारण गरिन्छ ‘जय मानवता’ । सम्मान र माया कसले रुचाउँदैन र ? ममता र सद्भावले भरिएको व्यवहारले सबैको मन तान्छ, र यसरी तानिएको मनले ममता र सद्भाव नै प्रकट गर्छ । सडकपेटीको जीवन कसैको रहर हुदैन । तर जीवनमा विभिन्न घटनाले मान्छेलाई सडकमा मात्र पुराउँदैन् जिउँदो लाश झै बनाउँछ न कुनै लक्ष्य हुन्छ न कुनै सपना र गन्तव्य नै । यस्तै मान्छेहरुले नदेखेको सपनाको संसार हो मानव सेवा आश्रम । हो,जो तीनै मान्छेहरुको सहारा बन्दै आएको छ मानवसेवा आश्रम ।
विगत एक दशकदेखि अशक्त, अनाथ, अपाङ, असाहय र मानसिक सन्तुलन गुमाएर व्यवारिसे बन्दै सडकपेटी, मठमन्दिर पाटीपौवामा जीवन खोजिरहेकाको सहारा बन्दै आएको हो मानवसेवा आश्रम ।
आश्रमले दशकको यात्रा पुरा गर्दै गर्दा हालसम्म देशभरबाट ७ हजार २ सय ६३ जना सडक सहयोगापेक्षीहरुको उद्धार गरेको छ । देशभरको १९ जिल्लाका २३ वटा सेवा केन्द्रहरुमा १ हजार ४ सय ८० र मुख्य कार्यालय हेटौंडामा २ सय जनालाई हाल आश्रय दिइरहेको छ ।
आश्रमका संस्थापक /अध्यक्ष रामजी अधिकारीलगायत झण्डै ३ सय जना अभियन्ताहरु शहरको सडक र कुनाकुनामा मानवताको प्रवर्द्धनमा लागि परेका छन ।
यो आश्रमका टिम र पछिल्लो वर्षहरुमा देशको तीनै सरकारको सहयोगले नेपाललाई सहयोगापेक्षी सडक आश्रित मानव मुक्त राष्ट्र बनाउने महाअभियान नजिक पुग्दै गरेको बताउँछन् अधिकारी । आश्रमको मानवता प्रवद्र्धन महाअभियान अन्तर्गत २०८० सालसम्म देशभर आश्रमको भवन निर्माण कार्य सम्पन्न गर्ने २०८१ मा सडक मानवहरुको बारेमा बृहत अन्तरक्रिया कार्यक्रमहरु गर्ने र सडक मानवहरुलाई व्यवस्थापन गर्दै २०८२ मा देशलाई सहयोगापेक्षी सडकआश्रित मानव मुक्त राष्ट्र घोषणा गर्ने अभियानमा छन् अभियन्ताहरु ।
अनिदो बितेको त्यो रातले जन्मायो आश्रमः अधिकारी
“मानसिक अवस्था गुमाएकाहरुलाई एकै ठाउँमा भेला गरेर यसरी सेवा गरौंला भन्ने कुनै सोच,कल्पना योजना थिएन । सर्वोत्कृत जीवन साश्वत चिन्तन, साँचो जीवन निर्माण अभियानका अभियानकर्मी थिए म (रामजी अधिकारी र केही साथीहरु ।)
यो अभियानको एक वर्ष पुगेको अवसरमा हामीले २०६९ साल जेठ २३ गते सडक मानवसँग सहभोज (पिकनिक) गर्ने मनसाय भयो । साथीभाईहरु बिच सधै पिकनिक गरिन्छ उहाँहरुसँग पनि गरौ भन्ने लाग्यो । हेटौंडाको बनस्खण्डी मन्दिरमा सहयोगापेक्षी मानवसँग पिकनिक कार्यक्रम गर्ने तयारी भयो ।

जसमा हेटौंडा विभिन्न स्थानमा सडकमा बस्नुभएका १८ जना आमाबुबालाई पिकनिक कार्यक्रममा ल्यायौ । उहाँहरुलाई नुहाइदियौ, कपाल काटिदियौ, नयाँ कपडा लगाइदियौ, हामी अभियन्ता, साधक साधिका सबै मिलेर खायौ, रमायौ ।
कार्यक्रममा हेटौंडा नगरपालिका, तत्कालिन जिल्ला विकास समिति, सिडिओ कार्यालयका प्रमुखहरुको पनि उपस्थिती रहेको थियो । हामी सानो औपचारिक कार्यक्रम गर्न लागिरहेका थियौ । एक्कासी मौसम गडबडी भयो । पानी पर्न थाल्यो । पानी पर्न थालेपछि सहभागी अतिथीहरुलाई पनि सडक मानवहरुको छानाको बारेमा चिन्ता भयो । अतिथी सबैले सडक मानवहरुको लागि राख्ने एउटा स्थानको अभाव भएको महसुस गर्नुभयो ।
औपचारिक कार्यक्रम सकियो उहाँहरु फर्कनु भयो । साँझ पर्दै आयो हामी पनि फर्केने बेला भयो । अब हामी आयोजकलाई फसाद प¥यो, सडकबाट उठाएर ल्याइएको उहाँहरुलाई अब कहाँ राख्ने । मन्दिरमै छाड्ने कुरा पनि भएन । उहाँहरुको लागि बासको व्यवस्था पनि हामीले गर्न सकेनौ । भारी मनका साथ उहाँहरुलाई विहान जहाँजहाँबाट उठाएर ल्याएका थियौ त्यहीत्यही छाडेर फर्कियौ । त्यो रात उहाँहरुमाथि आफूहरुले गरेको व्यवहार सम्झेर धेरै छटपट भयो । सुत्न सकिएन ।
अनिदो रात कटेपछि हामीले भोलीपल्ट नै २ वटा फ्ल्याट भाडामा लिएर ति आमा बुबाहरु खोज्न गयौं । तर १८ जना छोडेर गएकोमा ५ जनामात्रै भेट्न सफल भयौ । उहाँहरुको फिरन्ते स्वभाव हामीले छाडेको ठाउँमा कहाँ भेटीनुहुन्थ्यो र? अनि हामी (संस्थाको संस्थापक सुशिला केसी,रुपा र सुमन बर्तौला) नियमित सडकबाट यस्ता व्यक्तिहरुको उद्धारमा लागि रह्यौ । पछिपछि अरु अभियन्ताहरुको साथ थपिदै आयो । अहिले झण्डै ३ सयको हाराहारीमा समर्पित अभियन्ताहरु देशभर छौ ।
हालसम्म हामीले देशभरबाट ७ हजार २ सय ६३ जनालाई उद्धार गर्यौ । हामीलाई सुरुवातको दिनमा धेरैले पालगपन भन्दथे । सरकारले गर्न नसकेको काम, पाटन अस्पतालले गर्न नसकेको काममा किन हात हालेको भन्नेहरु धेरै हुनुहुथ्यो ।
साँच्चै मानसिक समस्या भएकाहरुलाई सम्हाल्न धेरै गाह्रो छ । घरमा एक जनालाई मात्रै मानसिका समस्या भयो भने त कत्रो आपत आइलाग्या जस्तो हुन्छ । हामी कहाँ अहिले पनि १ सयभन्दा बढी त मानसिका समस्या भएका बुबा आमाहरु नै हुनुहुन्छ । उहाँहरुमध्ये कसैको स्वभाव कसैसँग मिल्दैन । उहाँहरुको आ आफ्नै स्वभाव हुन्छ, उहाँहरुलाई न त अनुशासनको कुरा लाग्छ न त कुनै नैतिकता र सही सोचाइको । दिशा पिसाबको भर हुन्न । बोल्ने कुराको भर हुन्न, न हिड्ने कुराको । धेरै जसोलाई खाना समेत खुवाइदिनुपर्छ, सरसफाइ गरिदिनुपर्छ ।

यस्तो काममा स्वभाविक रुपले सेवामा समस्या छ । तर, प्रेमपूर्ण रुपमा हामीले सेवालाई स्वीकार गरेका छौ, र यो संभव भएको छ । हाम्रो एउटा समूह नै बनेको छ अहिले । स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय सरकारले पनि हामीलाई साथ दिएको छ । उहाँहरुलाई दायित्वबोध गराउन सक्षम भएका छौ । यही हो उपलब्धी ।
नर्स, सवारी चालकबाहेक देशभरगरी झण्डै ३०० जना सर्मित अभियन्ताहरु छौ । हेटौंडामा ३० जनाभन्दा बढी अभियन्ताहरुले अभिभावकत्व गर्ने समूह छ । हाल आश्रित १ हजार ४८० जना मध्ये झण्डै २ सय जना भारत, बंगलादेश, चिनियाँ, बेलायत लगायतका हुनुहुन्छ । हामीले ५ जनालाई बंगलादेशमै गएर पारीवारीक पुर्नमिलन गरायौ । बेलायतीलाई पनि हामीले एमबेसीसँग समन्वय गरेर बेलायत पठायौ । भारतीय नागरिकलाई त प्रत्येक दिन जसो नै परिवारसँग पुर्नमिनल गराइ नै रहेका हुन्छौं । सडकबाट मात्रै हैन घरैमा बाँधेर राखेको मान्छे पनि उद्धार गरेका छौं । मान्छे भएर जन्मिएपछि मान्छेकै रुपमा बाँच्न पाउनु पर्छ । ति दिनको समस्या हालमा सहजतामा पनि एक दमै याद आउँछ । हामीले नै मागेर गुजारा चलाएका हौं सुरुसुरुका दिनमा । हेटौंडाको कुनै त्यस्तो घर छैन, जहाँ हामीले बोरा बोकेर ढोका ढकढक गरेर मुठ्ठी दान नलिएको होस, सबै घर घरमा पुगेर दान उठाएका छौ ।
अब हामी रित्तो बोरा बोकेर घरघरमा जाँदैनौ, हामीकहाँ भरीएका बोरा लिएर मानवताको पुजारीहरु आफैं आउनुहुन्छ । जन्म दिन मनाउने, पितृको तिथीमा आश्रममा बसोबास गर्दै आउनु भएकाहरुलाई भोजन गराउनेहरुको साथ छ । अब खुवाउनको लागि समस्या छैन, आजकै दिनमा पनि आगामी ९० दिनको भोजन सेवा बुकिङ भैसकेको छ ।
हेटौंडा कार्यालयमा मात्रै अभियन्ता समेत गरी २५० जनाको लागि खाना एकै भान्छामा पक्छ । हामी एकै साथ खान्छौ । सबैले संगितमय वातावरणमा । कसैले आश्रममा एक छाक भोजन गराउन चाहेमा १६ हजार जति खर्च लाग्छ । एक पटकको खाजाको व्यवस्था गर्न चाहेमा ८ हजार र विहान बेलुकी खाना र विहान दिउँसो खाजा समेत खुवाउन चाहेमा ३० हजार योगदान गर्न कोही तयार भए पुग्छ । यहाँ सात्विक भोजन खुवाइन्छ, माछा मासु चल्दैन, अरु पिय पदार्थको त कुरै भएन ।
किन मान्छे सडकको जीवनमा आइपुग्दा रहेछन् ?
एउटा मुख्य कारण गरिब हो, अर्को कारण नैतिकतामा आएको स्खलन छ । परिवारबाटै मेरो मान्छे राखिदनु पर्यो मासिक खर्च दिन्छु भन्नेहरुको प्रेसर आउँछ अहिले हामीलाई । हामीले स्वीकार गर्ने गरेका छैनौ । आफ्नो परिवारलाई आफैंले हेर्नुपर्छ भनेर हामीले परामर्श गर्ने गरेका छौ । अर्को चाही मान्छेहरु अभावले भन्दा स्वभावले रोगी र दुखी हुने रहेछ । घरको सामान्य झगडाको कारण तेरो घरमा तै बस भन्दै सडकमा आइपुग्नु भएको पाएका छौ, उहाँहरु चै चाँडै पारीवारीक पुर्नमिलन हुने गरेको छ ।
अर्को समस्या सरकारको नीतिमा पूर्णता भएन । ऐन कार्यान्वन नभएको कारण पनि माग्ने र जीवन चलाउनेहरु छन् । आर्थिक रुपले सम्पन्न भएकाहरु पनि माग्न बसेका पाएका छौ । ट्याक्सी चढेर आउने सडकमा माग्ने र साँझ ट्याक्सीमा चढेर फर्कने गरेको पनि पाएका छौ । हामी गहिरो अनुसन्धान गरेर मात्रै उद्धार गर्छौ ।

पछिल्लो वर्षहरुमा कोभिड १९ को कारणले मानिसहरु सडकमा आउनेहरुको सङ्ख्या ह्वात्तै बढ्यो । अहिले कहि कतै बेवारीसे व्यक्ति देखिएमा आश्रममा फोन आउने गरेको छ । दैनिक जसो थपिने र पारीवारीक मिलन गराउने काम जारी हुनेभएकोले आश्रममा बस्नेहरुको संख्या एकनास हुँदैन । आश्रमले आफैं पनि समय समयमा एम्बुलेन्स लिएर जिल्लाको विभिन्न स्थानमा सडकमा मानवको खोजि गर्दै हिड्ने गरेको छ ।
सुखले बाँच्ने ठाउँः स्थानीय
स्थानीय प्रकाश पौडेले विगतको बेदना मनभरी झलझल याद आउने बताउँछन् । “विगतमा गुजारेको पीडा र आजको सहज दैनिक आकाश पाताल फरक छ” उनले भने “उहाँहरुको कपाल काट्ने ठाँउ, खाने ठाँउ, सुत्ने र आराम गर्ने ठाउँ हेर्दा हामी मध्ये धेरैको घरमा यस्तो व्यवस्था छैन, यहाँ आइपुगेपछि लाग्छ, जो सबैभन्दा बढी परित्यक्त थियो उ सबैभन्दा आलिसान जीवन जिइरहेको छ ।”
जीवनको हक सबैलाई सरोबरी हुन्छ । जीवनमा सबैभन्दा बढी मान सम्मान र सुख पाउने ठाँउ मानव सेवा आश्रम बनेको बताउँछन् पौडेल ।
हेटौंडा ९ का वडा अध्यक्ष शुकराम केसीका २ छोरीहरु त यसै अभियानमा समर्पित छन् । चितवन र बुटवलमा उनका २ छोरीहरुले सेवा गरीरहेका छन् । “स्थानीय सरकारमा भएकाले मैले गर्नुपर्ने काम हो यो, त्यसैले पनि आश्रमलाई मेरो खाँचो जहाँ पर्छ म तयार छु” उनले भने “हामीले सकेको अभिभावकत्व गरीरहेका छौ ।”
पराशर्म परिवारमा फर्काउने विधि
जब सडकबाट उनीहरुलाई उद्धार गरेर ल्याइन्छ । आश्रमको अभियन्ताको एउटा समूह नै उद्धार गरिएकाहरुसँग बस्छन् । छाना खाना नाना सहित स्वास्थ्योपचार पाएपछि उद्धार गरिएकाहरुको मुहारमा विस्तारै खुसी भरिन्छ । उनीहरुलाई आफ्नो परिवारको बारेमा भन्न कुनै समस्या रहन्न भन्ने भएपछि अभियन्ताको परामर्श टोलीले बिस्तारै कुरा खोताल्दै जान्छ ।
परिवारको अवस्था कस्तो छ रु को को हुनुहुन्छ रु कहाँ हुनुहुन्छ, सडकमा कसरी आइयो । सबैकुरा प्रेमले सोधेपछि मानसिक रुपमा स्वस्थ्य हुनेहरुले सबै बताउँछन् । प्रेमपुर्वक ढंगले परिवारको महत्व सम्झाउँछन् । जब उद्धार गरिएकाहरुले आफू आफ्नो घर फर्कन इच्छा प्रकट गर्छन, अनि परिवारसँग सम्पर्क गरेर बोलाइन्छ ।
परिवारसँग गहिरो गरी परामर्श गरेर, दायित्व बोध गराएरपछि मात्रै आपसी भेट गराइन्छ र पुर्नमिलन गराइन्छ । हालसम्म आश्रमले आफूले उद्धार गरेका मध्ये ३ हजार ४०९ जनालाई पारिवारिक मिलन गरेको छ । मुख्य कार्यालय हेटौंडाबाटमात्रै ७५८ जनालाई आफ्नो परिवारसँग पुर्नमिलन गराएको छ । उहाँहरु मध्ये केही भने फेरी सडकमै आएको कारण पुनःउद्धार गरेर आश्रममा ल्याइएको छ ।
“परिवारसँग प्रेमपूर्वक मिलन गराएर पठाएपछि पुन परित्याक्त हुने अवस्थामा नआओस भनेर हामीले पुर्नमिलन गराउँदा एकदम ध्यान दिने गरेका छौ” आश्रमका मकवानपुर जिल्ला संयोजक हुमनाथ पौडेल (कृष्ण) ले भने “तर पनि कहिले काँही सोचेको भन्दा विपरीत नतिजा आउने गरेको छ ।”
झण्डै २० प्रतिशत व्यक्तिहरु परिवारमा फर्केर पनि पुनः सडकमा आउने गरेको आश्रमले जनाएको छ । उनीहरुको सुखद पारीवारीक मिलन नभएसम्म आश्रमले फलोअप गरिरहेका हुन्छ ।
महिलाको सवालमा भने पारीवारीक पुर्नमिलन हुने सँभावना एकदमै कम रहेको बताउँछन् उनी । सडकपेटीमा आएको मान्छे किन लैजाने बरु हामी यहाँ आर्थिक सहयोग गछौं भन्ने कुरा आउँछ । नेपाली परिवार मुल्य मान्यताको कारण यहाँ पनि महिला नै बढी पीडित छन् । परिवारले लगिहाले पनि एकदम नैतिक दबाबको कारण मात्रै लैजाने गरेको उनले बताए । “पुरुषहरुलाई मुस्कारका साथ लैजानुहुन्छ, उद्धार गरिदिएकोमा आश्रमप्रति आभार प्रकट गर्नुहुन्छ, तर महिलालाई लैजानु पर्दा मुस्कान हैन, ठुस्कानका साथ, टाउको उता फर्काएर बाध्य भएर लैजानु हुन्छ” अधिकारीले भने “यसरी लगिएकाहरु फेरी सडकमै आउने, परिवारबाट परित्यक्त हुने संभावना बढी हुन्छ ।”
बच्चा माग्दै २०० वटा निवेदन
आश्रममा जन्मेका बालबालिकालाई आफ्नो सन्तानको रुपमा राख्न बच्चाको माग गर्दै २०० वटा निवेदन आश्रममा आएको छ । नेपालको कानुन अनुसार बालबालिकालाई अरुको जिम्मेवारीमा छाड्ने सहज नियम छैन । अहिले अदालतले नै मानसिक अवस्था गुमाएका आमाबाबुका सन्तान नदिन निर्देशन गरेको छ ।
हाल मानसिका अवस्था गुमेकी आमाले पछि सञ्चो भएपछि बच्चा माग्यो भने के भन्ने रु भन्ने व्याख्या अदालतको छ । “कानूनी जटीलता एकातिर छ, अर्को कुरा हामीलाई (आश्रमलाई) पनि त उत्तराधिकारी चाहियो नी, हाम्रो भोलीको पुस्ता उहाँहरु नै हो” अधिकारीले भने । “हामी कहाँ अहिले सबैभन्दा सानो नानी १ वर्षको हुनुहुन्छ, र सबैभन्दा ठुलो क्याम्पसमा पढ्दै हुनुहुन्छ ।” बालबालिकाहरु आफ्नो खुट्टामा उभिएर आफ्नै तरीकाले बाँच्छु भनेर आश्रमबाट बाहिरीन पनि अनुमति छ ।
“तर हामी उत्तराधिकारीको अपेक्षा गरिरहेका छौ, आश्रमकी एक छोरी अहिले झापा जिल्लाको जिल्ला संयोजक भएर काम गरिरहनु भएको छ” अधिकारीले भने । यहाँका नानीबाबुहरु मानवताको स्रोत हुन्, नैतिकताको मुहान होउन भन्ने चाहन्छ आश्रम।
आश्रममा हालसम्म १५० जना बाबुनानीको जन्म भएको तथ्याङ्क छ । विभिन्न कारणले सडकमा पुगेका मानसिक सन्तुलन गुमाएर जीवन जिउँन बाध्य भएर सडकपेटीबाट उद्धार गरिएका महिलाहरुबाट ४४ जना बालबालिकाहरुको जन्मिएका छन् । उनीहरुबाट जन्मिएका बालबालिकाहरुलाई पढाउने हुर्काउने जिम्मेवारी आश्रमले नै उठाउँदै आएको छ ।
हराभरा वतावरण
पागलपनका व्यक्तिहरु जम्मा गरेर टोल विगार्ने चिन्ता गर्ने केही व्यत्तिहरु अहिले छक्क परेका छन् यहाँको हराभरा वातावरण देखेर । वरपर बगैंचा, पोखरीहरु विस्तार गरिएको छ । तरकारी तथा फलफूल लगाइएको छ। झ्वाट्ट हेर्दा पर्यटकीय क्षेत्र जस्तो लाग्ने यो स्थानमा विकास निर्माणको काम पनि तिव्र आश्रमको स्थापनापछि भएको छ । आश्रमले प्रहरी प्रशासनसँग राम्रो समन्वय गरेको कारण गाउँमा समेत शान्ति सुरक्षाको राम्रो प्रबन्ध मिलेको छ ।

भौतिक वातावरणमात्रै हैन आश्रममा समय समयमा हुने भजन सन्ध्याले धेरैलाई आकर्षण गर्ने गरेको छ । आश्रमका अभियन्ताहरुले बेलाबेलामा टोल सरसफाइ कार्यक्रम गर्छन । अभियन्ताहरुको सेवाभावबाट स्थानीय पनि खुसी छन् ।
मेचिकाली संगित यात्राको तयारी
आश्रमले मानवता प्रवद्र्धनकै लक्ष्यका साथ मेचिकाली संगित यात्रा गर्दै छ । यो कार्यक्रम हेटौंडामा आगामी मंसिर २२ गते हुने तय भएको छ । देशको पुर्व मेचिदेखि पश्चिम महाकालीसम्म यो यात्रा हुनेछ ।
मेचिको विराटनगरबाट सुरु हुने यो यात्रा अन्तरगत विरगज, हेटौंडा, चितवन, नेपालगंज, धनगढी, बुटवल, पोखराहुँदै काठमाण्डौमा पुगेर समापन गरिने संस्थापक अध्यक्ष रामजी अधिकारीले बताए । यात्रामा नेपथ्यको समूहले संगित प्रस्तुत गर्नेछ ।
जसमा ६ हजार मानिस मानवता प्रवर्दनको लागि सन्देश प्रचारको रुपमा रहने छन् । यि कार्यक्रम मार्फत संकलित रकमले आश्रमको लागि अक्षय कोष बनाउने लक्ष्य रहेको अधिकारीले बताए ।
ठ्याक्कै भुले, अन्दाज गर्दा जीवनमा मुस्किलले ५ वटा जति पञ्चिमी नुहाएको छु । आमा दिदीहरुको सिको गर्दै तीजमा व्रत पनि बसे । पञ्चमी पनि नुहाए, ऋषि पञ्चिमीको पुजा पनि लगाए । जब बुझ्दै आए आमा दिदीहरुको नजरमा अबुझ बन्दै आएको छु । अर्थात् उहाँहरुलाई पछ्याउन सकेकी छैन । आफ्नो आफ्नै बाटो बन्यो आमा दिदीहरुको र मेरो । पानी नै नपिएर कठोर व्रत बस्नुहुने उहाँहरु पछिल्लो केही लचिलो हुनुभएको छ । परिवर्तन धेरै बाँकी छ ।
उहाँहरु महिनावारी हुँदाको वर्षभरीको पाप पखाल्नु पर्छ भन्नुहुन्छ । म महिनावारीलाई पापको रुपमा स्वीकार्न कुनै पनि हालतमा सक्दिन । महिनावारी नारीको लागि उत्सव हो । यो दिनलाई उत्सवको रुपमा पो मनाइनु पर्छ भन्छु म । धेरै आमाहरु दिदीबहिनी र छोरीहरु आज खोलामा लामबद्ध भएर पञ्चमी नुहाउँदै हुनुहुन्छ । म हेटौंडामा छु विहानैबाट झरी परीरहेको छ यहाँ । सोचिरहेको छु, आमा, दिदीबहिनी र छोरीहरु कसरी नुहाउँदै हुनुहोला धमिलो खोलामा । पुजा सामग्रीलाई झरीबाट जोगाउने कत्रो तनाव हुन्छ म अनुभुति गर्न सक्छु । सानासाना नानीबाबुलाई खोला किरानै नजिक ढुङ्गामाथि बसाएर नुहाउन बसेका आमा दिदीबहिनीहरुलाई बच्च खोलामा पर्ला भन्ने डर कति हुन्छ, त्यो पनि आभाष छ ममा ।
जति हतारहतार नुहाएर पनि कम्तिमा एक घण्टा पानीमै चोपलीनु पर्ने बाध्यता । त्यसमाथि आजको धमिलो पानीमा चोपलीनु पर्दाको दिङ दिङ कसरी सहनु । नुहाइसक्दा पुजामा बस्ने हतार ? भोकाएका बच्चालाई खुवाउन नभ्याउँदा पिरीएको आमाको मन । भोकलाग्दा खाना छाडेर पञ्चमी पूजामा बसेका किशोरी नानीहरुको छटपट सबै देखेको छु ।
हरेक वर्ष तीजको लगत्तैपछि पर्ने भाद्र शुक्ल पञ्चमीको दिन विशेष गरी हिन्दु महिलाहरूले पूजाआजा गरी मनाउँछन् । महिनावारी भएका बेला जानीनजानी ‘छाइछुइ’ भएको रहेछ भने ‘पाप’ लाग्छ र यस्तो ‘पाप पखाल्नका लागि’ भनेर रजस्वला हुन आरम्भ भएका किशोरीदेखि महिलाहरूलाई यो दिन सप्तऋषि आदिको पूजा गर्न लगाउनु पर्ने धारणा छ ।
आजैको दिन दतिवन, माटोलगायतले ३६५ पटक नै नुहाएपछि वर्षैभरीको पापबाट माथि उठिने भन्ने विश्वासको कुनै आधार देख्दिन म । र त आमाहरुको नजरमा अबुझ हुँदै आएको छु । यसको साँच्चै औचित्य के छ ? अभियन्ताहरुबाट वैज्ञानिक ढङ्गले विश्लेषण जरुरी छ । यस्ता विश्लेषण केही हदसम्म सुरु भइसकेको छ । महिनावारीलाई पाप ठानेर ‘चोखिने र चोख्याउने’ मान्यताका साथ पूजाआजा गर्नु र गराउनु गलत अभ्यास हो । जीवविज्ञानको आधारमा महिनावारी हुनु शारीरिक प्रक्रिया मात्रै हो । यस बारेमा गलत धारणाकै कारण महिनावारीलाई मर्यादीत बनाउन सकिएको छैन । महिनावारीलाई पापको रुपमा मौन रहने स्वीकार गर्ने परीपाटी नै गलत छ ।
महिनावारी जहाँबाट एउटा मानवको जीवन सुरु हुन्छ, यो कसरी पाप हो ? अभियन्ता राधा पौडेल भन्छिन्: “मर्यादित महिनावारी एकदमै बृहत् अवधारणा हो । यसले महिनावारीमा विभेद हुनु भनेको मानव अधिकारको हनन हुनु हो । महिनावारी विभेदलाई महिला हिंसाभित्र राख्छुपर्छ । महिनावारीको विषय महिलासँग मात्रै जोडिएको हुँदैन । यो सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र वातावरणीय पक्षसँग पनि जोडिएको हुन्छ । तर, यस विषयमा विरलै छलफल हुन्छन् । यसको अल्पकालीन र दीर्घकालीन दुबै प्रभाव छ । नेपालमा भइरहेको बलात्कार र हिंसाको मूल जरो महिनावारी विभेद हो ।”
महिनावारी हुँदैमा पूजाआजमा सहभागी हुन नपाउनु उ माथिको अमर्यादीत व्यवहार हो । भाइसाथीहरुसँग समान रुपले खेल्न पाउनु, अन्य समय सरह सबै काममा सहभागी हुन पाउनु महिलाको अधिकार हो । हो, सरसफाई आवश्यक छ । आराम र पौष्टिक आहारको आवश्यक छ । तर यि पाटोमा चासो नै दिइने गरिन्न ।
सञ्चारीका समूह नेपाल निवर्तमान अध्यक्ष पत्रकार नितु पण्डित भन्छिन् “महिनावारी पाप होईन । शरिरको नियमित प्रकृया हो । जुन महिलाहरूसँग मात्र छ, महिला हुनुमा गर्व गरौं ।” सिन्धुलीकी पत्रकार बिमला पाण्डे पनि महिनावारी र ऋषि पञ्चिमीबारे गलत धारणा हाबि रहेको बताउँछिन् । “महिनावारी पाप होइन गौरव हो, आत्मसम्मान पूर्वक महिलालाई मातृत्वको अनुभूति गर्न नदिन पापका रुपमा महिनावारीलाई लिईयो, यदि पुरुष महिनावारी हुन्थे भने पाप पखाल्ने दिनका रुपमा हैन गौरवको पर्वका रुपमा पञ्चमी पूजालाई लिइन्थ्यो” पाण्डे भन्छिन् “त्यसैले म भन्छु महिनावारी हुनु पाप हैन,सृष्टिका लागि प्रकृतिले दिएको बरदान हो ।” पञ्चमी पूजालाई गौरवको पर्वका रुपमा मनाउन उनको आग्रह छ ।
यस्तै धारणा छ विराटनगरकी लेखक सिमा आभाषको पनि । रजश्वला भइसकेका स्त्रीजातिले रजश्वलालाई पूजा गर्ने दिनको रुपमा मनाउनु पर्ने उनी बताउँछिन् । “यदि पञ्चमीको कथा गतिलो हुने हो भने यो दिन उत्सबको दिन हुने थियो उनले भनिन् “तर पञ्चमीको कथामा ब्रम्हघातिनी, कुकुर्नी, धोविनी हुनेछ भनेकै कारण यो पर्व गौरव बन्न सकेन ।” महिनावारीको महत्वबारे चर्चा गरिएको पञ्चमीलाई लक्षित एउटा गतिलो कथाको आवश्यकता रहेको बताउँछिन् उनी । “महिनावरीको महत्व भएको त्यस्तो कथा सुन्ने दिनको रुपमा यस दिनलाई मनाउन पाए कति मजा आउँथ्यो होला” आभाषले भनिन् ।
चितवनकी पत्रकार प्रतिमा सिलवाल पनि महिनावारीको सवालमा अविश्वास अचम्मले गढेर बसेको टिप्पणी गर्छिन् । महिला सन्तान जन्माउन योग्य रहेको अभुतपूर्व जनाउ दिने प्राकृतिक प्रकृया महिनावारीलाई “पाप“ ठान्ने ’अ’ विश्वास आजको पुस्तामा पनि पाउँदा उदेक लाग्छ” उनले भनिन् । “महिनावारी विभेद कानूनले अपराध मानिसकेको छ । म पनि यसलाई अविश्वास र अपराध ठान्छु, त्यसैले, ऋषिपञ्चमी मान्दिन” उनले भनिन् ।
अचम्मै लाग्ने पाटो त के छ भने समाज परिवर्तनको लागि अघि देखिएका नेतृत्वका महिलाहरु समेत महिनावारीलाई पापको रुपमा स्वीकार गर्दै आजको दिन खोलामा गलत अभ्यासको परम्परालाई स्वीकार गर्दै सहभागी भए । आफूले पटक पटक महिनावारी हुँदा जानिजानी पाप हैन भन्दै बेवास्ता गरेको तर आज समाजको अघि नुहाउँदिन भन्न नसकेर सहभागी भएको एक नेतृले बताइन् ।
“म महिनावारी खासै बार्दिन, तर समाजका सामु नुहाउने गरेको छैन, भन्दा उहाँहरुको भावनामा समेत चोट पुग्ला भनेर सहभागी भएँ” ति नेतृले भनिन् “समाजमा हामीले धेरै चेतना फैलाउनै बाँकी छ, आज तपाईले नुहाएको गलत छ, म नुहाउँदिन म सही छु भन्दा भोली उहाँहरुले मेरो कुरा नसुन्न सक्नुहुन्छ, उहाँहरुलाई विस्तारै बुझाउनु जरुरी छ, त्यसैले म पनि उहाँहरुसँगै सहभागी भएँ” ति नेतृले आफ्नो नाम नलेख्न पटक पटक अनुरोध गर्दै भन्नुभयो । जसलाई जे बुझाउनु छ, उहाँहरुकै समाजमा भिजेरमात्रै बुझाउन संभाव छ भन्नुहुने उहाँको तर्कमा पनि खासै दम देखिन मैले ।
आफूले नबार्दा, केही नभएको उदाहरण दिएर पनि हामीले समाजमा परिर्वतन ल्याउन सक्छौ । धर्म संस्कृती भनेको आत्मा सन्तुष्टिको कुरा पनि हो । व्यक्ति जो जे मा खुसी हुन्छ, सन्तुष्टि प्राप्त गर्दछ, त्यसलाई चाँडो छाड्न मनले मान्दैन पनि । बस् गलत अभ्यासलाई यो कारण गलत हो भनेर बुझाउनु जरुरी छ । यसको लागि गलत यो हो भन्नुसँगै सही यो हो भन्नु पनि जरुरी छ । त्यसैले महिनावारीको गलत धारणालाई हटाउन सही धारणाको व्यापक चर्चा र बहस जरुरी छ । वैज्ञानिक र जैविक कोणले महिनावारी कुनै पनि हालतमा पाप हैन । हरेक जैविक प्राणी प्रजननका लागि तयार हुँदा परिपक्वताको यो खुड्कीलाहरुमा आइपुग्छन, र प्रजनन समयभर यो रहन्छ । जस्तो कि महिलाको प्रजनन क्षमता रहदाभर महिला हर महिना महिनावारी हुन्छिन् यो कुन नौलो कुरा हो र ?
यसबारे विद्यालय तथा क्याक्पस तहमा पनि बुझाइलाई फराकिलो बनाइनु पर्छ । महिनावारीलाई घरदेखि विद्यालय र कार्यलय तहसम्म मर्यादीत बनाइनु पर्छ । यसबारे परिवारमा खुलेर बहस हुनु जरुरी छ । महिनावारीकै कारण महिलाले आफूलाई कमजोर, पापीनीको रुपमा स्वीकार्न बाध्य पारीदा उ माथिको कार्यदक्षतामा समेत ह्रास आउँछ । महिनावारी महिलाको मात्रै सवाल हैन, यो स्वास्थ्य र सरसफाईको मात्रै सवाल पनि हैन । यो विभेदको चरण हो । परिवारदेखि सिनेमाको पर्दाहरुमा समेत मर्यादीत महिनावारी बारे बहस जरुरी छ । महिनावारीमा हुने छुवाछुतलाई पाप ठान्नु नै महिनावारी विभेद हो । यही सोचका कारण समाजमा विभिन्न प्रकारको विभेद उत्पन्न हुन्छ ।
‘महिनावारी शुद्ध हो” भनेर स्कुल, कार्यालय, मन्दिरहरुको भित्तामा लेखिनु पर्छ । यसैलाई हामीले कार्यान्वनमा ल्याउन सक्नु पर्छ । यो भलै चुनौतीपूर्ण र आज को आजै लागु हुन सक्दिैन, तर हामी जटिल यात्रामा छौ भने, हतार गरेर काम बन्नेवाला पनि छैन । मर्यादीत महिनावारी बहुमुखी सवाल हो । यसलाई मर्यादासँग जोडेर अघि बढाउनु पर्छ । नारीवाद, विकासवाद र मानवअधिकारवादमा मर्यादीत महिनावारीको सवाल जोडिनु अनिवार्य छ, बुझाउनु जरुरी छ कि महिनावारीको रगत अशुद्ध हैन, हुँदै हैन ।
मकवानपुर । प्रदेशको राजधानी हेटौंडामा फोहोर व्यवस्थापन जटिल बन्दै आएको छ । २०७१ सालमा देशको सबैभन्दा सफा शहरको रुपमा पुरस्कृत भएर ५ लाख रुपियाँ पुरस्कार पाएको हेटौंडा शहर विस्तारै फोहोर बन्दै आएको छ ।
हाल हेटौंडाको फोहोर संकलन गरेर जम्मा गर्दै आइएको फोहोर व्यवस्थापनको विकल्प नखोजिने हो भने अबको ४/५ वर्षमा हेटौंडाको फोहोर व्यवस्थापन नगरकै समस्याको रुपमा आउने निश्चित भएको छ । काठमाडौंको फोहोर व्यवस्थापनको चुनौती दिनदिनै बढ्दै आएको बेला हेटौंडाको फोहोर व्यवस्थापन गरिदै आएको डम्पिङ्क साइड पनि भरिंदो छ ।
हेटौंडा १० सिसौघारीमा हाल संकलन गर्दै आइएको फोहोर दिनहुँ एस्काभेटर लगाएर खाँदै आइएको छ,तर यसको विकल्प भने खोजिएको छैन । डम्पिङ् साइडको नजिकै बसोबास गर्दै आएका स्थानीयहरु फोहोरको गन्धको कारण आजित छन् । नगरपालिकाले गन्ध फैलन नदिन समेत कुनै चासो नदिएको उनीहरु बताउँछन् ।
तत्कालीन हेटौंडा नगरपालिका र हालको हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको फोहोरको परिमाण समेत दोब्बर छ, तर सफाई कर्मचारीको संङख्या आधाभन्दा कम छ । यसले गर्दा पनि हेटौंडा बजारमै समेत फोहोर संकलनमा चुनौती सुरु भएको छ । संकलन भएको फोहोर व्यवस्थापनमा समेत समस्या भएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका वातावरण महाशाखाका सफाइ निरीक्षक दिपेन्द्र राज शर्माले बताए ।
हाल हेटौंडा १० को झण्डै २० विगाहा जग्गामा फोहोर थुपार्दै आइएको छ । नगरपालिकाले फोहोरलाई उत्पादनमै वर्गिकरण गर्ने र त्यसै अनुरुप व्यवस्थापन गर्ने गरी ७ वर्ष अघि बनाएको योजना योजनामै थन्किएको छ । अहिले पनि बजारमा प्रयाप्त डस्टबिनहरु पनि छैनन्, र घरैमा समेत फोहोर वर्गिकरण गरेर संकलन गर्ने काम भएको छैन ।

नगरपालिकाले कुहिने, नकुहिने र अस्पतालबाट निस्कने सुइ जस्ता फोहोरको स्रोतमै वर्गिकरण गरेर छुट्टाछुट्टै संकलन गर्ने नीति लिएको थियो । ७ वर्ष अघि यो अभियान सुरु गरेको भन्दै डस्टबिन समेत वितरण गरिएको थियो तर हाल कतै पनि यस्ता डस्टविन छैनन् ।
फोहोर व्यवस्थापनको लागि वैकल्पिक डम्पिङ साइडको खोजि र बजारको फोहोर संकलनबारे नीतिगत रुपमा तयारी हुँदै गरेको हेटौंडा उपमहानगरपालिका मेयर मिना कुमारी लामा बताउँछिन् । “बजारको फोहोर संकलन तथा व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनाउन नगरपालिकाले हामीले योजना बनाउने तयारी थालेका छौ” उनले भनिन् “यति समयभित्र वा यहीँ बनाउने भन्ने छैन, तर हामी गर्छौ ।”
महिनावारी प्याड: न कर्मचारीलाई छ, न सेवाग्राहीलाई
Tags: No Comments
संविधानको धारा ३५ (३) मा ‘प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँचको हक हुनेछ’ भनिए पनि हेटौंडा उपमहानगरपालिका कार्यालयमा सेवाग्राही होस् वा कर्मचारी उनीहरुले आफ्नो पहुँचको आधारमा मात्रै सेवा पाएका छन् । अन्य कार्यालयमा सेनिटरी प्याडको उपलब्धता नै छैन । महिलाहरुले आफूहरुको अवस्था अनुसार सेवा प्रदायक संस्था तथा कार्यालयमा व्यवस्था नहुनु पनि विभेदकै रुप हाे ।
मकवानपुर । स्टपटाइफर्सले सताएपछि मकवानपुर जिल्ला मकवानपुरगढी गाउँपालिका–६ की सर्मिला कार्की हेटौंडा अस्पतालमा भर्ना भएकी थिइन् । भर्ना भएको दोस्रो दिन मध्यरातमा उनी महिनावारी भइन् । उनकी सासुआमाले अस्पतालमा प्याड खोजिन् तर पाइनन् । अस्पतालको फार्मेसीमा किन्न गई । त्यहाँ पनि सकिएको जानकारी पाइन् । अब उनी बजार निस्कनु पर्ने भयो, तर मध्यरातमा बजारका मेडिकलहरु बन्द हुने भएपछि कुनै उपाय नभएको भनेर उनी बिरामी तिरै फर्किइन् ।
बिरामी सर्मिलालाई जसरी पनि प्याड चाहिएको थियो । उनले जुत्ति लगाएर सासुआमालाई सुत्केरी वार्डमा प्याड खोज्न पठाइन् । सुत्केरी वार्डमा सुत्केरीका आफन्तले आफैं किनेर ल्याएको एउटा पिस प्याड सहयोग गरे । सर्मिलाको समस्या केही घण्टाको लागि ट-यो ।
खुट्टा भाँचिएर ५ दिनदेखि अस्पतालमा भर्ना भएकी हेटौंडा–१७ कि उर्मिला घलानलाई पनि त्यस्तै समस्या भयो । श्रीमान बैदेशिक रोजगारीमा छन् । उपचारको क्रममा दाजु विपिनसँग अस्पताल आइकी उर्मिलामा भर्ना भएको चौथोदिन महिनानवारी भइन् । प्याडको लागि नर्ससँग कुरा राखिन् तर पाइनन् । “दाईलाई भन्न पनि अफ्ठ्यारो लाग्यो, आफैं बिस्तारै खोज्न जाँउ, खुट्टा भाँचिएको छ” उनले भनिन् “बिरामीकै लागि त व्यवस्था हुनु पर्ने नि ।” समस्या नै परेपछि उनले दाजुलाई भनेर बजारबाट प्याड मगाएको बताइन् ।
हेटौंडा अस्पतालको यो प्रतिनिधि समस्या हो । दैनिक ८ सय बिरामीले सेवा लिने यो अस्पतालमा महिनावारीको बेलामा प्रयोग गर्ने महिनावारी प्याड निःशुल्क छैन । ओपीडी सेवाको लागि आउने बिरामीलाई आपतकालीन प्याड चाहिदा स्वास्थ्य जाँचको लागि बसेको लाइन छोडेर प्याड किन्न दौडिनु पर्ने हुन्छ । मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका रजिष्टार तथा हेटौंडा अस्पताल विकास समितिका अध्यक्ष राजेश प्रसाईले अस्पतालमा निःशुल्क सेनिटरी प्याड राख्न नसकेको स्वीकार गरे । सरकारले अस्पतालबाट निःशुल्क प्रदान गर्ने औषधि नै अभाव रहेको अस्पतालमा सेनिटरी प्याडको byabasthaa नहुनु सामान्य भएको उनले बताए । “सेवा सुविधाको विस्तार गर्दै छौ, विस्तारै यि समस्या पनि सम्बोधन हुने आशा गरौं” प्रसाइले भने ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिकामा पनि दैनिक सयौं सेवाग्राहीहरु आइपुग्छन् । तर महिलालाई सेवा लिंदा आइपर्न सक्ने समस्या बारे उपमहानगरले चासो देखाएको छैन । नक्सा पासको लागि हेटौंडा उपमहानगरपालिका आइपुगेकी हेटौंडा –१३ कि कोपिला लामा सेनिटरी प्याड फेर्नकै लागि आधा घण्टा अलमलमा परिन् ।
काम तिर लागौं, प्याड फेर्न बितिसकेको छ, प्याड फेर्न तिर लागौ न नगरपालिकामा प्याडको उपलब्धता छ न शौचालयमा प्याड व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ नै । “नगरपालिका आइसकेको थिएँ, फेरी रिक्सा चढेर बजार फर्केर गएँ, प्याड ल्याएँ अनि फेरेर लाइनमा बसे” उनले भनिन् “जुन कार्यालय जाँदा नि हामीले स्वाभिमानका साथ सेवा लिन सक्दैनौ ।” आफूसँगै आएका दाजुभाइले काम भ्याएर फर्कदाँ कोपिला प्याड फेर्ने र व्यवस्थापन गर्ने काम भ्याएर बल्ल नक्सा शाखा पुगिन् ।
“समानताको कुरा सबैले गर्छन, यो पनि असमानतको एउटा उदाहरण हो, हामीलाई सेवा लिनमा आइपर्ने एउटा अड्चन हो यो पनि” उनले भनिन् । गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत उनी देख्दा सामान्य तर शंवेदनशिल कुरामा जनचेतना अभिवृद्धि तथा वकालत नपुगेको बताउँछिन् ।
“उपमहानगरपालिका प्रमुख महिला नै हुनुहुन्छ, यति त उहाँले चासो दिनुपर्ने हो नि, हामीले सम्झाउनु पर्ने कुरा हो र ?” सेवा लिन आएकी हेटौंडा –१७ कि सविता मल्लले भनिन् “घरदेखि यहाँ आइपुग्दा प्याड फेर्ने बेला भैसक्छ, किनेर फेरेर अनि कामको लागि लाइनमा बस्नुपर्छ” उनले भनिन् ।

उपमहानगरपालिकामा सेवाग्राहीको लागि सेनिटरी प्याडको सहज व्यवस्था छैन । आफ्नो आवश्यकता अनुसार झोलामै बोकेर आएकाहरुले पनि शौचालयमा गएर फेर्न सहज छैन, किनकी नगरपालिकाको शौचालयमा सेनिटरी प्याड व्यवस्थापन गर्ने छुट्टै ठाँउ पनि छैन । “आफैले ल्याएको प्याड फेर्दा पनि कहाँ फाल्ने, महिला शौचालयमा सेनिटरी प्याड व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ नै छैन” मल्लले भनिन् ।
कार्यालयकै कर्मचारीमा पनि सेवामा समानता छैन । मेयरको सचिवालय वा स्वास्थ्य शाखामा पहुँच पुग्ने कर्मचारीले मागेर सेवा लिन्छन्, तर जो त्यहाँसम्म माग्न जान आँट सबैले गर्दैनन् । बरु उनीहरु समस्या झेलेरै बस्छन् । “माग्दा सहजै पाइदैन, आफूलाई समस्या पर्दा कुरा मिल्ने साथीहरुसँग भए माग्ने हो, नत्र बजार निस्केर किन्ने हो” एक कार्यालय सहयोगिले भनिन् “आपत परेर किन्नको लागि बाहीर जान पनि कार्यालयमा खोजि होला की भनेर डराउनु पर्छ ।”
“मैले मेरो पहुँचको सदुपयोग गर्छु, एउटा दिनुस् भन्छु लिन्छु, साथीहरु के गर्नुहुन्छ थाहा छैन” कार्यालयको आर्थिक विकास महाशाखा प्रमुख गंगा चौलागाँईले भनिन्, “करार तथा ज्यालादारी कर्मचारी र सेवाग्राहीको लागि समस्या भयो भन्ने कुरा चाही म सम्म पनि आएको थियो अलि अघितिर, तर हाल के छ थाहा छैन ।”
मेयरको सचिवालयबाट कर्मचारी र सेवाग्राहीलाई समेत निःशुल्क सेनिटरी प्याड दिने गरिएको सचिवालय कर्मचारी रुपा बिडारीले बताइन् । “थाहा भएकाहरुले माग्छन, माग्नेलाई दिने गरिएको छ” बिडारीले भनिन् । तर सचिवालयमा पुगेर प्याड माग्न सर्वधारणको पहुँच पुग्दैन ।
पुनरावेदन उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलास नासु तिला ढकाल भन्छिन् “झोलामा बोक्न बिर्सेको दिन बेञ्चभरी लाग्छ, किन्न जाउँ पसल टाढा छ, सेवा ग्राहीको चापमा आफू निस्केर हिड्न पनि मिलेन, अफिसमा छैन, फेर्न नपाउँदा बिजोक धेरै पटक भोगेको छु ।”

उनले भनिन् “पटक पटक कर्मचारीको बैठकमा कुरा उठाएको छु तर सुनुवाइ नै भएको छैन ।” उच्च अदालत हेटौंडा इजलाशमा महिला कर्मचारी नै २ दर्जनबढी छन् । “कर्मचारीलाई नै छैन, सेवा ग्राहीको लागि झन् के हुनु” उनले भनिन् ।
जिल्ला अदालतमा तारिख लिन आएकी सिन्धुलीकी सम्झना कायस्थ आफूले अघिल्लो महिना आउँदा सेनिटरी प्याड खोज्दै बजार धाएको दुखेसो सुनाइन् । “म सिन्धुलीदेखि आएको मान्छे हेटौंडा बजारमा कता मेडीकल छ मेसो पाइन, झण्डै एक घण्टा समय खर्चेर प्याड खोजे” उनले भनिन् “शौचालयमा प्याडको व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ पनि रहेनछ ।”

“घरैमा हुँदा महिनावारी भएको भए त फेर्नको लागि झोलामा बोकेर आउने हो, ठ्याक्कै समय नभइकन महिनावारी भैदियो भने चै झोलामा पनि हुँदैन, किन्न निस्कने फुर्सद पनि हुँदैन अनि ज्यादै समस्या हुन्छ” जिल्ला अदालत मकवानपुरमा कार्यरत अधिवक्ता अप्सरा बस्नेतले भनिन् “सेनिटरी प्याड भनेको स्वास्थ्य सामग्री नै हो, अत्यावश्यक भित्र नै राखौं भन्ने बुझाइनै नहुँदा हामीले समस्या भोग्नु परेको छ ।”
जिल्ला अदालतले मकवानपुरले प्राथमिक उपचारको लागि अदालत परिसरमा फस्ट एड बक्स राखेर औषधिको जोहो गरेको छ । सेनिटरी प्याडको बारेमा आफूहरुको ध्यान नपुगेको कार्यालय प्रमुख स्रेस्तेदार तीर्थराज भट्टराइले स्वीकार गरे ।
जग्गा पासको लागि जिल्ला मालपोत कार्यालय मकवानपुर आइपुगेकी राक्सिराङ गाउँपालिका ३ कि कल्पना गोले जग्गा पास नसकिदै घर फर्किइन् । मोठमा कर्मचारीले बोलाउँदा उनी उपस्थित हुन नसकेपछि काम भोलीको लागि थान्किएको लेखापढीमा सहयोग गरेकी रञ्जिता बिष्टले बताइन् । “उहाँको काम आजै सकिन्थ्यो, तर महिनावारी भएको कारण समस्या भएपछि आफैं भोली आउँछु भनेर फर्किनु भयो” विष्टले भनिन् “हामी आफैं पनि महिनावारी हुँदा आधा दिनमै काम छोडेर घर जान्छौ, यस्तो त सामान्य हो यहाँको लागि ।”
मालपोत कार्यालयमा पनि महिनावारीको लागि प्रयोग गर्न सेनिटरी प्याडको व्यवस्था छैन । मालपोत कार्यालयमा रहेको शौचालयमा पनि सेनिटरी प्याडको व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ छैन ।
बागमती प्रदेश लोक सेवा आयोग कार्यालयमा पनि महिला कर्मचारी वा सेवाग्राही कसैलाई पनि सेनिटरी प्याडको व्यवस्था नभएको नासु नेस्मा पौडेलले बताइन् । “नियमित झोलामा बोक्ने हो, कहिले आफूलाई चाहिन्छ, कहिले साथीहरुलाई आपत पर्दा काम लाग्छ” पौडेलले भनिन् ।
यि कार्यालयका कर्मचारी र सेवा ग्राहीको पिडा प्रतिनिधि मात्रै हुन् । धेरै चाप हुने नापि कार्यालय, तथा प्रदेश सरकारको विभिन्न मान्त्रालयहरुमा समेत सेवाग्राहीको लागि लक्ष्यित गरेर सेनिटरी प्याड राखिएको छैन । जसले सहज सेवा प्राप्तिमा समस्या भएको महिलाहरुको गुनासो छ । नेपालको संविधानको धारा ३५ स्वास्थ्य सम्बन्धी हकमा ‘प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने हक हुनेछ’ भनिएको छ । तर महिलालाई यस प्रकारको आभारभुत सेवा प्राप्त नभएको सरोकारवालाहरुको गुनासो छ ।
संविधानको धारा ३५ (३) मा ‘प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँचको हक हुनेछ’ भनिए पनि हेटौंडा उपमहानगरपालिका कार्यालयमा सेवाग्राही होस् वा कर्मचारी उनीहरुले आफ्नो पहुँचको आधारमा मात्रै सेवा पाएका छन् । अन्य कार्यालयमा सेनिटरी प्याडको उपलब्धता नै छैन । महिलाहरुले आफूहरुको अवस्था अनुसार सेवा प्रदायक संस्था तथा कार्यालयमा व्यवस्था नहुनु पनि विभेदकै रुपमा लिन सकिने अधिकारकर्मीहरुको भनाई छ ।
महिनावारीकै कारण महिलाको स्वाभिमान र मर्यादामा असर पर्न नुहने बताउँछिन्, लेखक तथा मर्यादीत महिनावारी अभियन्ता राधा पौडेल । महिनावारीले मानव अधिकार, भावनात्मक, मानसिक, शारीरिक, सामाजिक स्वास्थ्यमा कस्ता असर पार्छ भन्नेबारे अनुसन्धान नै नभएकोले कार्यालयहरुलाई सहज सेवामा नल्याइएको उनको भनाई छ ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरमा पनि हर समय सेवाग्राहीको चाप हुन्छ, तर यहाँ पनि सेनिटरी प्याडको सुविधा छैन । महिला प्रहरीहरु स्वयम् समस्या खेप्दै आएका छन् । २ दिन अघि बागमती प्रदेश सभा सदस्य मुनु सिग्देलले महिला प्रहरीको लागि ३ हजार ८ सय पिस सेनिटरी प्याड सहयोग गरेपछि अब केही समयलाई आफूहरुलाई सहज हुने जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुर, महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरीक सेवा केन्द्र प्रमुख प्रहरी निरीक्षक चुडा खड्काले बताइन् ।
मर्यादीत महिनावारी व्यवस्थापन गर्न अभियान आवश्यक छः अभियन्ता पौडेल
मर्यादीत महिनावारी व्यवस्थापनबारे सरकारी कार्यालयहरुले बेवास्ता गर्ने गरेको लेखक तथा मर्यादीत महिनावारी अभियन्ता राधा पौडेल बताउँछिन् । नेपालमा सरकारीस्तरबाट मर्यादित महिनावारीको बहस सुरु भएको भर्खरै ५ वर्ष मात्रै भयो ।

सन् २०१७ मा सरकारले ‘मर्यादित महिनावारीको नीति’ मस्यौदा ग-यो । पछिल्लो ‘मर्यादित महिनावारी नीति २०७४’ मा कर छुट गर्नुपर्ने विषय समावेश गरियो । सन् २०१९ मा सामुदायिक विद्यालयमा महिनावारी प्याड वितरण गर्ने निर्णय पनि भयो । नेपालले मुलुकले पूर्वी अफ्रिकी देश केन्या र छिमेकी भारतभन्दा धेरै पछि मात्रै ‘मर्यादित महिनावारी’ का लागि नीति बनाउन थालेको बताउँछिन् अभियान्ता पौडेल ।
केन्यामा सन् २००४ मा र भारतमा सन् २०१० मा महिनावारीलाई ‘मर्यादित’ बनाउन प्याडमा अतिरिक्त कर कम गरेको थियो । अझ केन्यामा सन् २०१७ बाट सार्वजनिक विद्यालयमा महिनावारी प्याड निःशुल्क वितरण सुरु भयो । त्यसको सिको विस्तारै अन्य देशहरूले पनि गर्दैछ । ‘मर्यादित महिनावारी’ मानव अधिकारको विषय मात्र नभई सार्वजनिक सरोकारको विषय पनि हो ।
“यो एक जटिल, बहुआयामिक र जीवनचक्रीय रूपमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने तर प्राकृतिक प्रक्रिया हो” पौडेल भन्छिन् “तर ‘मर्यादित महिनावारी’ मैत्री विद्यालय, सार्वजनिक कार्यालय वा जहाँ सरकारले निःशुल्क सामग्री वितरण गरिरहेको छ, स्थानीय स्तरमा उत्पादन हुने / भएका सामग्रीहरूले प्राथमिकता पाउनैपर्छ ।”
प्रयोग सामग्री जेसुकै भएपनि त्यो हरेक महिनावारी हुने व्यक्तिलाई मर्यादित भएर बाँच्न सहयोग गर्ने खालको हुनुपर्ने बताउँछिन् पौडेल । “कुनै पनि विद्यालय/कार्यालयमा छिर्दा ‘मर्यादित महिनावारी मैत्री’ विद्यालय/कार्यालयमा स्वागत छ भनेर लेख्न सके त्यसले छोरी/ महिलामा गौरव र आत्मसम्मान बढ्न सक्छ” पौडेल भन्छिन् ।
प्याडमै पनि कमिसन
यता मकवानपुरको बकैया गाउँपालिकाले अघिल्लो आर्थिक वर्षमा सेनिटरी प्याड खरिदको क्रममा आर्थिक हिनामिना गरिएको पाइएको छ । गाउँपालिकाले पालिका भित्रको विद्यालयको लागि सेनिटरी प्याड खरिदमा कमिसनकै लोभमा चार गुणा धेरै मुल्यमा खरिद गरेको महालेखा परिक्षकको रिपोर्टमा सार्वजनिक गरिएको छ ।
गाउँपालिका क्षेत्रमा रहेको विद्यालयमा अध्ययनरत किशोरी तथा कार्यरत महिला शिक्षकले प्रयोग गर्नका लागि खरिद गरेको सेनिटरी प्याड खरिदमा पनि कमिसनको खेल रहेको पाइएको हो । सर्बसुलभ रुपमा प्राप्त गर्ने सेनिटरी प्याड गाउँपालिकाले सोझै पहिले खरिद गर्दा प्रतिपिस १० रुपैयाँमा खरिद गरेकोमा दरभाउ कर्ताले प्रतिपिस ४० रुपैयाँ कबोल गरेकोमा त्यही सामान खरिद गरेकोमा महालेखाले प्रश्न उठाएको हो ।
आर्थिक वर्ष २०७७/०७८ मा संघीय सरकारबाट प्राप्त रकमबाट सेनिटरी प्याड खरिद गर्दा अनियमिता भएकोमा महालेखा परिक्षकको कार्यालयले प्रश्न गरेको हो । सेनिटरी प्याड खरिदमा गाउँपालिकालाई नोक्सान हुनेगरी १२ लाख २१ हजार ६१ रुपैया बढी भुक्तानी दिएको महालेखा परिक्षकको कार्यालयले हालसालै सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । बकैयाँ गाउँपालिकाले बोलपत्र मार्फत खरिद गरेको सेनिटरी प्याड र सोझै खरिद गरेको सेनिटरी प्याड खरिदमा बढी रकम भुक्तानी गरेको महालेखा परिक्षकको कार्यालयले जनाएको छ । बकैयाँका बिद्यालयमा अध्यनरत किशोरी बिद्यार्थी महिनावारी हुँदा प्रयोग गर्ने सेनिटरी प्याड खरिदमा पनि प्रतिप्याकेट २४० रुपैयाँबढी रकम गाउँपालिकाले भुक्तानी गरेको जनाएको छ ।
बिद्यालयमा सेनेटरी प्याड नष्ट गर्न समस्या
मकवानपुर/ महिनावारी हुँदा प्रयोगको लागि विद्यालयलाई निःशुल्क सेनिटरी प्याड वितरण गरियो तर प्रभावकारी रुपमा नष्ट गर्न नसक्दा समस्या देखिन थालेको छ । महिनावारी हुँदा प्रयोग गरिएको प्याड नष्ट गर्नको लागि सबै विद्यालयहरुमा इन्सुनेटरको व्यवस्थापन छैन ।
केही विद्यालयहरुले सेनिटरी प्याड नष्ट गर्नको लागि छात्रा शौचालयको पछिल्लो भागमा चेम्बर बनाएका छन् । चेम्बर भरिएपछि केमिकलको प्रयोग गरेर नष्ट गरिन्छ । तर धेरैजसो विद्यालयहरुले अझै पनि महिनावारी भएको बेला प्रयोग गरिएको प्याड बाल्टीलगायतमा संकलन गर्ने गरेका छन् । जसलाई नष्ट गर्न लामो समय लगाएर, मट्टितेललगायत प्रज्वलनशील पदार्थ राखेर जलाइन्छ । जुन वातावरणीय दृष्टिले स्वस्थ्यकर हैन ।
कुहिएर माटोमा नमिल्ने र सहजै नजल्ने भएकोले सेनिटरी प्याड नष्ट गर्न समस्या हुने गरेको छ । “प्याड नष्ट गर्नै समस्या छ, पहिले निःशुल्क प्याडको लागि अनुरोध गरियो अहिले नष्ट गर्ने उपकरण आवश्यक भएको छ” हेटौंडा १३ प्रतिभा निमाविका अध्यक्ष तेजबहादुर थिङले भने । हेटौंडाको बाल ज्योती माविले भने छात्रा शौचालयसँगै चेम्बर बनाएको छ, जसमा प्याड भरीएपछि केमीकल हालेर नष्ट गरिन्छ । प्याड इन्सुनेटर मिसेन खरिदको लागि साँढे २ लाखसम्म पर्ने भएकोले सबै विद्यालयले सहजै खरिद गर्न सक्ने अवस्था नभएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका विपद् प्रतिकार्य फोहरमैला व्यवस्थापन तथा वाताबरण शाखाका प्रमुख शान्ति बिश्वकर्माले बताइन् ।
यसैबीच हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले नगरको ६ वटा बिद्यालयलाई सेनेटरी प्याड इन्सुनेटर सहयोग गरेको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले ६ वटा बिद्यालयलाई सेनेटरी प्याड इन्सुनेटर उपलब्ध गराएको हो । उपमहानगर भित्र रहेका बिद्यालयका बिद्यार्थिहरुले महिनावारीको समयमा प्रयोग गरेको सेनेटरी प्याड व्यवस्थापनमा चुनौंति थपिएपछि पहिलो पटक ६ बिद्यालयलाई सेनेटरी प्याड इन्सुनेटर प्रदान गरीएको विपद् प्रतिकार्य फोहरमैला व्यवस्थापन तथा वाताबरण शाखाका प्रमुख शान्ति बिश्वकर्माले जानकारी दिइन् ।
पहिलो पटक हेटौंडा–१ को अमर माध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–४ को भुटनदेवी मध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–६ को बंशगोपाल माध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–१३ को महेन्द्र माध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–१८ को ज्योति माध्यमिक बिद्यालय र हेटौंडा–१९ को निर्मल माध्यमिक बिद्यालयमा सेनेटरी प्याड इन्सुनेटर हस्तान्तरण गरीएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका कार्यालयले जनाएको छ । २ लाख ६० हजार रुपियाँ लागत पर्ने यो मिसेन खरीद गरि विद्यालयलाई सहयोग गरिएको हो ।
मकवानपुर । जिल्ला अदालतले गर्ने कामहरू मध्येको एउटा हो ‘कोर्ट म्यारीज’ अर्थात् दर्ताद्वारा विवाह । काठमाडौ कपन निवासी प्रसिद्धि खड्का र मकवानपुर बागमती गाउंपालिका ६ का रमेश लामाले गत माघमा दर्ताद्वारा विवाह गरे ।
परम्पराले अन्तरजातीय भनेर उनीहरूको प्रेम सम्बन्धलाई स्वीकार नगर्ने छनक पाएपछि आफ्नो सम्बन्धलाई कानुनी रूप दिएर झन् कसिलो बनाएको बताउँछन् रमेश । “बाबा ममिले आफ्नो जातकोसंग लभ गर्नु पर्थ्यो भन्न थाल्नु भयो, अनि हामी सुटुक्क कोर्ट म्यारीज गर्यौ” प्रसिद्धिले भनिन् ।
कानुनतः विवाहको लागि तोकिएको बीस बर्ष उमेर पुरा भएका जोडिले अभिभावक बिनानै अदालतबाट यस्तो सुविधा लिन सक्छन् ।
दर्ताद्वारा विवाह गर्दा मुलुकी देवानी संहिता २०७४, र मुलुकी देवानी कायविधि संहिता २०७४ ले तोकेको कानुनी प्रकृया पुरा गरेको हुनु पर्दछ । जिल्ला अदालत मकवानपुरले आर्थिक बर्ष २०७७।०७८ मा यस्ता ५० जोडिको कानूनि विवाह गराएको सम्बन्ध स्थापित गराएको तथ्यांक छ ।
तर अदालतको तथ्यांकअनुसार सम्बन्ध स्थापित गर्ने भन्दा सम्बन्ध तोड्नेहरूको संङ्ख्या १७ गुणा बढि छ । विभिन्न घटनाक्रम तथा आपसि बेमेलको कारण देखाउदै जिल्ला अदालत मकवानपुरबाट गत आर्थिक बर्षमा ८५९ जोडिले सम्बन्ध विच्छेदको प्रक्रियामा छन् । यो सङ्ख्या अदालतको सेवा लिएर विवाह गर्नेको तुलनामा १७ गुणाभन्दा बढि हुन आउँछ ।
जिल्ला अदालत मकवानपुरको प्रमुख स्रेस्तेदार तीर्थराज भट्टराईका अनुसार ८५९ मध्ये ६७९ वटा फैसला भैसकेको छ । “बाकी मुद्दा चालु आवमा फैसला हुनेछ” भट्टराईले भने ।
सम्बन्ध विच्छेद गर्ने ९० प्रतिशतले अंश विना नै सम्बन्ध विच्छेद गरेको उनले बताए । पछिल्लो समय सानो तिनो बेमेलमा नै बैवाहिक सम्बन्ध तोड्नहरु बढेको पाइन्छ । “निहु केही हुदैन, स्वतन्त्र हुन चाहन्छु भन्दै डिभोर्सको लागि आउनुहुन्छ” भट्टराइले भने ।
बैदेशि रोजगारको कारण पारिवारीक सम्बन्ध कमजोर बन्दै आएको बढी मुद्दाहरु अदालत आउने गरेका छन् ।