मकवानपुर । सामुदायिक विद्यालय कक्षा ९ मा अध्ययनरत सुरेश घिमिरेको दैनिक आजभोलि गाउँघर घुमेरै बित्छ । बिहान घाम नलागुञ्जेल ओछयानमै बस्छन्, मोबाइलमा गेम खेल्छन् ।
खानापछि मोबाइल चार्जमा राख्छन् र निस्कन्छन् टहलिन गाउँतिर । एकै छिनमा फर्कन्छन्, चार्जमा राखेको मोबाइल सम्झेर । फेरि, उही दिनचर्या सुरु हुन्छ, मोबाइलमा गेम र युट्युब ।
यता, कक्षा ९ मै अध्ययनरत सबिना खड्काको दैनिकी भने अलि फरक छ । उनीसँग मोबाइल छैन, स्कुल बिदा छ । बिहान आमासँग घाँस खोज्न जंगल जान्छिन्, जंगलबाट फर्केर आमा (सानीकान्छी) ले खाना तयार गर्दै गर्दा घरका कोठा सफा गर्छिन्, खाना खाएपछि आलु खन्ने, लसुन बटुल्नेलगायत काममा आमासँगै मेलापात जान्छिन् । उनकी १० वर्षीया बहिनी दिउँसो बाख्रा चराउन जान्छिन्, साँझ–बिहान घरका जुठा भाँडा माझ्न सघाउँछिन् ।
आर्थिक रूपमा विपन्न खड्काको परिवारजस्तै ग्रामीण भेगका अधिकांश बालबालिकाको दैनिकी विद्यालय बन्द भएदेखि परिवारको काममा सघाएर बित्छ । परिवारको काममा सघाउन नसक्ने अधिकांश बालबालिका चौरमा धुलो खेल्दै गरेका भेटिन्छन् ।
कोरोना संक्रमण फैलने डरले सरकारले विद्यालय बन्द गरेको एक महिना हुनै लाग्यो तर केहीबाहेक शैक्षिक संस्थाले वैकल्पिक सिकाइ सुरु गरेका छैनन् । ग्रामीण भेगका विद्यालयले सिकाइको विकल्प खोज्नै नसकेको बताउँछन्, अभिभावक राजेश खड्का ।
उता, सहरी इलाकाका केही बाहेक सामुदायिक विद्यालयले पनि अनलाइन कक्षा सुरु गरेका छैनन् । नीजि विद्यालयले अनलाइन कक्षा सञ्चालन गरे पनि खासै प्रभावकारी हुन सकेका छैनन् ।
सिकाइमै समस्या
विद्यालय बन्द भएपछि सिकाइलाई वैकल्पिक तरीकाबाट नियमितता दिइरहेका नीजि विद्यालयमा अध्ययनरत बालबालिकाको सिकाइ पनि खासै प्रभावकारी देखिएको छैन । हेटौंडा सिद्धार्थ शिशुसदन कक्षा ६ मा अध्ययनरत छात्र प्रद्योत गुरागाईं अनलाइन कक्षामा हुने पढाईबाट थकित देखिन्छन् ।
‘स्कुल गएर आउँदाजस्तो स्फूर्ति अनलाइन पढ्दा हुँदैन, निरन्तर स्क्रिनमा हेरेर होला छोरो सधैं थकित देखिन्छm,’ प्रद्योतका बुबा पुरुषोत्तम भन्छन्,‘अनलाइन कक्षामा अभिभावक साथैमा नहुँदा अन्यत्र ध्यान दिने डर पनि उस्तै हुन्छ ।’ प्रद्योत कक्षाको सर्वोत्कृष्ट विद्यार्थी हुन्, पढाइमा मन लगाउँछन् तर पनि ‘अनलाइन कक्षा हुँदा अन्यत्र ध्यान दिन्छ कि ?’ भन्ने डरले छाड्दैनन्, बुबा पुरुषोत्तमलाई । ‘बालबालिका हुन्, सधैं उस्तै हुँदैनन्, हामीले निगरानी गर्न नसक्दा र समय नभ्याउँदा अन्य प्रोगामतिर लाग्ने डर हुन्छ,’ उनको चिन्ता छ ।
कामकाजी अभिभावकले सन्तानको अनलाइन कक्षामा निगरानी गर्न नसक्दा झनै समस्या हुनसक्ने बताउँछन्, सिवीन बाल हेल्पलाइन मकवानपुर प्रमुख झविन्द्र ज्ञवाली । अनलाइन कक्षामा सहभागी भएको दाबी गर्दै आएका बालबालिका फेसबुक, युटुबलगायत साइडमा व्यस्त भएपछि बाल दुर्व्यबहार तथा बालविवाहसमेत बढेको उनको आँकलन छ ।
अनलाइन कक्षा र अभिभावकको कार्यालय समय एकै हुने भएकाले झनै समस्या भएको अर्का अभिभावक सम्झना घिमिरेको अनुभव छ । ‘अफिस जानुपर्छ, उनीहरू अनलाइनमा पढ्छन् कि खेलेर बस्छन् वा अश्लिल साइड पो हेर्छन् कि चिन्ता लागिरहन्छ,’ घिमिरे भन्छिन् ।
कक्षा दुई र नर्सरीमा बढ्ने छोरोछोरीलाई अनलाइन कक्षामा सहभागी गराउँदै आएका अभिभावक विनोद चौलागाईंको पनि उस्तै अनुभव छ । ‘आफैं बसेर सिकाइमा सहजीकरण गर्नसके केही सिकाइ हुन्छ, समय दिन नसक्दा बालबालिकाले बुझ्न सक्दैनन्,’ चौलागाईं सुनाउँछन्, ‘स्वास्थ्य संकटको अवस्था रहेकाले अनलाइनको विकल्प छैन भनेर स्कुलले पनि अनिवार्य गरेको छ ।’
कामकाजी अभिभावकले सन्तानको अनलाइन कक्षामा निगरानी गर्न नसक्दा झनै समस्या हुनसक्ने बताउँछन्, सिवीन बाल हेल्पलाइन मकवानपुर प्रमुख झविन्द्र ज्ञवाली । अनलाइन कक्षामा सहभागी भएको दाबी गर्दै आएका बालबालिका फेसबुक, युटुबलगायत साइडमा व्यस्त भएपछि ‘बाल दुर्व्यबहार’ तथा बालविवाहसमेत बढेको उनको आँकलन छ ।
‘अधिकांश अभिभावक बालबालिकाले अनलाइनमा के गर्दै छन् ? भनेर निगरानी राख्न भ्याउनुहुन्न, केही अभिभावक शैक्षिक रूपमा पनि बालबालिकालाई निगरानी राख्न नसक्ने भएका कारण घटना भइरहेको छ,’ ज्ञवालीले भन्छन् ।
भुल्दै कोरोना त्रास
निरन्तर तेस्रो पटक कोरोना संक्रमण अवस्था भोगेपछि अभिभावक अब कोरोनालाई जीवनशैलीसँगै स्वीकार गरेर अघि बढ्नुपर्ने धारणा राख्न थालेका छन् ।

दैनिक काम गरेर गुजारा चलाउनुपर्ने वर्गका अभिभावक मात्रै हैन, ठुलै व्यापार व्यवसाय गर्नेले समेत कोरोनालाई त्रासभन्दा फरक शैलीमा कामलाई निरन्तरता दिँदै अगाडि बढ्नुपर्ने धारणा राख्न थालेका छन् । हरेक वर्ष कोभिडको डरमा स्कुल बन्द गरेर विद्यार्थीको पढाई अनियमित हुन थालेपछि यस्ता भनाई आउन थालेको संस्थागत विद्यालय अभिभावक संघ मकवानपुर अध्यक्ष रमिला सापकोटाको ठहर छ ।
सरकारले बालबालिकाका लागि कोभिडविरुद्धको खोप लगाउन सुरु गरेकोले ‘अब डरमा विद्यालय बन्द नगर्दा हुने’ उनको सुझाव छ । १२ वर्षमुनिका बालबालिकाका लागि पनि खोप ल्याउनतर्फ सरकार लाग्नुपर्ने उनको जोडसमेत छ ।
‘पढ्ने र सिक्ने उमेरका बालबालिका अहिले स्कुल बिदा हुँदा कोही हिलो र धुलो चौरमा भेटिन्छन्, कोही घाँस, सोतर, दाउरा खेप्दै गरेका भेटिन्छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘अनलाइन कक्षमा सहभागी भएका बालबालिकाको झनै भयावह अवस्था छ, उनीहरूलाई अनलाइनको लत छुटाउन भोलिका दिन धेरै गह्रो पर्नेछ ।’
यो बेला घरैमा रहेका बालबालिकालाई अभिभावले सक्दो बढी समय दिनुपर्ने उनको जोड छ । बालबालिकालाई अभिभावकले नैतिक शिक्षा सिकाउनमा जोड दिनुपर्ने, उनीहरूसँगै खेल्ने र रमाउने गरेर व्यवहारीक ज्ञानका कुरा सिकाउन सहजीकरण गर्नुपर्ने सापकोटाले औंल्याइन् ।
यता, अभिभावक जानुका सञ्जेल विद्यालय बन्द भएपछि घरैमा बस्न बाध्य छोरालाई ‘फ्रेस’ राख्न घरैमा रमाइलो वातावरण सिर्जना गरिरहन्छिन् ।
‘हामी घरैमा रमाइलो गर्छौं, दुई छोरालगायत परिवारका सबैजना बसेर गाउने/बजाउने मादल, बासुरी, हामोनियम बजाउने गर्छौं, तनाव लिएर हुन्न घरै गीत-संगीतमय हुँदा बच्चाहरूले पनि गानाबजानाको सीप सिकेका छन्,’ जानुकाले भनिन्, ‘हामीले थोरै समय निकालेर परिवारलाई दिँदा मानसिक रूपमा धेरै फ्रेस भएको आभाष भएको छ ।’

