- दिनेश पन्त
पछिल्लो केही वर्षदेखी हजारौँ जोसिला, जाँगरिला, उद्यम गर्ने उमेरका युवाहरू बर्षौंसम्म सरकारी जागिरे हुने अभिलासाका साथ तयारीमामा लागिरहेकाछन्, त्यो पनि त्यस्तो जागिरका लागि जसको अफिसर लेभलले आर्थिक रूपमा आधारभूत जीवनयापन गर्नसमेत हम्मे हम्मे छ, न त राम्रो कर्यवातावरण छ, सामाजिक प्रतिष्ठाको त झन् के कुरा गर्नु, ड्रेस लगाई सार्वजनिक स्थानमा हिँड्नेलाई मुखै अगाडि घुस्याहा भनिन्छ ।
पछिल्लो स्थिति त कस्तो छ भने निरन्तर तयारीमा लागिरहेका विद्यार्थी सर्वोच्चबाट कहिले फैसला आउँछ भनी कुरेर बसेको नि धेरै भयो । परीक्षा हुन्छ भन्यो तयारीमा जुट्यो भएन, फेरि हुन्छ भन्यो भएन । अदुरदर्शी समायोजनको मारमा निर्दोष विद्यार्थी परेका छन्।
विचारणीय कुरा त के छ भने आजको दिनमा परीक्षाको तयारीमा रहेका धेरै विद्यार्थीहरू मनोरोगको प्रकोपमा छन् जुन ऊनीहरूलाईसमेत पत्तो छैन । क्यारियरको चिन्ता छ, महँगीले डामेको छ, इन्स्टिच्युट धाउनै पर्यो, राम्रो गर्न सकेसम्म काठमाडौँ होइन भने ठुला सहरमा बस्नै पर्यो, परिवारको आशा त हुन्छ नै
अनि लोक सेवाको पाठ्यक्रम नि यस्तो अव्यवहारिक छ कि वर्ष तयारी गर्यो भने, सूचना बाहेक ज्ञानमा कुनै वृद्धि विकास हुँदैन अनि २ वर्ष तयारी गर्ने मान्छे अरू सेक्टरमा काम गर्नै गाह्रो हुन्छ। अनि तयारी गर्नेको बाध्यता नि कस्तो भने न त एक जाम हुन्छ न त छोडेर हिँड्ने अवस्था छ, किन भने वर्षौँको तयारी, अरू सम्मानजनक रोजगारीको अवसरको कमी अनि असफल भएर निस्कियो भन्ने सामाजिक दबाब त हुन्छ नै
यो प्रणालीले लोक सेवा निकाल्ने र निकाल्न नसक्ने दुइटै पक्ष मा प्रभाव पारिरहेको छ
यो लोक सेवा प्रणाली प्रतिउत्तर हुँदै गएको छ, यसको हिसाब गर्न ढिला गर्नु हुँदैन र किनभने यो प्रणालीले विद्यार्थीको ऊर्जा बल, अमूल्य समय, मानसिक स्वास्थ्य, सृजनशीलता, आत्मविश्वास, आत्मसम्मान, निष्ठा जस्ता बहु आयामिक पक्षमा नकारात्मक असर गरिरहेको छ ।
यस्तो अवस्थाबाट प्रताडित भएर बल्ल बल्ल जागिर खानेले कसरी उच्च मनोबल र निष्ठाको साथ भ्रष्टाचारी कर्मचारी, नाफाखोर व्यापारी, उद्दण्ड नेताको सामना गर्न सक्छन्, अनि नागरिकको आवश्यकतालाई कसरी सृजनात्मक भई सम्बोधन गर्न सक्छन् ? प्रशासन डटकमबाट
कविता शर्मा
किन लाउने साउनमा हरियो ?
जसरी असारमा रोपेको बिऊ साउन महिनामा हरियो हुने साथै मनमा उर्वरता उत्साह र उमंगको लहर छाउने गर्छ उसैगरि श्रावण महिनामा हरिया चुरा हरियो पोते र हरियो पहिरन अनि हातको मेहेन्दीले मनमा नया उमंग जोस र जाँगर छर्ने गर्छ भन्ने मान्यता छ । साउन महिनालाई शिवजीको अराधना गर्ने पावन महिना पनि भनिन्छ ।
किन फाल्ने लुतो ? अनि किन गर्ने महादेवको पुजा?
हिन्दु संस्कृतिमा श्रावण महिनाको पहिलो दिनलाई साउने संक्रान्तिपर्वको रुपमा लिइन्छ । साउन महिनाले नेपालीखास गरी हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित परम्पराका चाडहरुलाई भित्र्याउने गर्छ साउने संक्रान्तिको दिन असारे वर्षात, हिलोबाट लाग्न सक्ने रोगबाट जोगिन लुतो फाल्ने प्रचलन छ फलफूल, नैवेद्य चढाएर कण्डारक नामक राक्षसक पूजागर्नाले दाद, लुतो, खटिराजस्ता छालाजन्य रोगबाट बच्न सकिने विश्वासका रहिआएको छ ।
विवाहित महिलाहरु साउने संक्रान्तिदेखि साउन महिना भर सौभाग्यको प्रतीक र बस्त्र पहिरिने र साउन महिनाभर प्रत्येक सोमबार ब्रत बसी शिवको पूजा आराधना गर्दछन् । धार्मिक दृष्टिले साउन महिना पवित्र महिना मानिन्छ । त्यसमा पनि साउनको सोमबारको छुट्टै महत्व रहि आएको छ ।
परम्परागत संस्कृतिलोप हुँदै गएको बताइए पनि नेपाली महिलाहरुले भने साउन महिनाको सोमबारलाई विषेश रुपमा मनाउँदै आएका छन् । कसैले परम्परा जोगाउनको लागि त कसैले फेसनकै रुपमा हरिया चुरा र मेहेन्दी लगाएर साउने सोमबार मनाउने गरेका छन् ।
हिन्दु महिलाहरुले साउन महिनालाई विशेष महत्वका रुपमा लिने गरेका छन् । साउन महिनामा पार्वतीले शिवलाई पाउनका लागि ब्रत बसेको र ब्रतकै कारण पार्वतीले शिवजी पाएको धार्मिक विश्वासमा नेपाली महिलाहरुले श्रीमानको भलाइको कामना गर्दै ब्रत बस्दै आएका छन् ।
हरेक वर्षको साउनको सोमबार नेपाली हिन्दू महिलाहरु ब्रत बस्ने गर्दछन् । साउन महिनाभर माछा मासु नखाई, हरियो चुरा र मेहेन्दीलगाई ब्रत बस्दा अविवाहित महिलाहरुले राम्रो वर र विवाहितहरुले आफ्नो पतिको आयु लामो हुने तथा परिवारमा सुख शान्ति र अटल सौभाग्य प्राप्तहुने जनविश्वास रहेको छ ।
बँगैगाउँ गुहावटी, आसाम
डा. प्रकाश बुढाथोकी
गत माघ ८ गते नेपालमा ओमिक्रोन भेटिएपछि कोरोना संक्रमणदर ५० प्रतिशतसम्म पुगेको थियो । फागुन महिनाबाट ओरालो लाग्दै एकल अंकमा रहेको संक्रमणदर असार लागेपछि उकालो चढ्दै दोहोरो अंकमा रहेको छ र सक्रिय संक्रमितको संख्यासमेत असार २७ बाट ५ प्रतिशत बढी र त्यसपछि दोहोरो अंकमा बढोत्तरी भएकाले लहरको आशंका गरिएको छ । नेपालमा कोरोना संक्रमण सुरु भएदेखि हालसम्म आरटीपीसीआरबाट करिब ९ लाख ८६ हजार र एन्टिजेन परीक्षणमा १ लाख ५० हजारमा कोरोना पुष्टि भइसकेको छ । हालसम्म कोरोनाबाट मृत्यृ हुनेको संख्या ११ हजार ९ सय ६५ पुगेको छ ।
भारतको नयाँ दिल्लीमा ओमिक्रोन भेरियन्टको सबभेरियन्ट बी ए–२.१२ फेला परेको छ, जुन सबैभन्दा निकै संक्रामक र तीव्र गतिमा फैलिने स्टेन मानिएको छ । ओमिक्रोन भेरियन्न्टको पछिल्लो पुस्ता बी ए–५ उपप्रजाति अल्टा फास्ट भाइरसले नै संक्रमण बढाएको र चौथो लहर ल्याउनसक्ने आँकलन छ । तथापि, जटिल अवस्था निम्त्याउने र अस्पताल भर्ना गराउने सम्भावना कम छ । स्वास्थ्य मन्त्रालय र विज्ञहरूले संक्रमणदर ५ प्रतिशतभन्दा कम भए संक्रमणको सामान्य अवस्था मान्छन् । जनस्वास्थ्यका मापदण्ड पालना, खोपको पूरा मात्रा र बुस्टर डोजले संक्रमणदर कम गर्ने भएकाले सबैले यसमा जोड दिनुपर्छ ।
लक्षण
भाइरस प्रवेश गरेपछि लक्षण देखिन औसतमा पाँच दिन तथा छिटोमा एक दिन र बढीमा १२.५ दिन देखिएको छ । हालसम्म कुनै घरपालुवा, पंक्षीहरूमा संक्रमण देखिएको छैन । निमोनियाविरुद्धको खोपले कोरोना संक्रमण रोक्दैन । एन्टिबायोटिक तत्व भएको लसुन कोरोनाविरुद्ध उपलब्धिमूलक देखिएको छैन । चिकित्सा इतिहासमा मानिसमा पहिलो कोरोना सन् १९६० मा सामान्य रुघाखोकीले ग्रस्तको नाकमा पाइएको थियो भने सन् १९३७ मा जनावर पंक्षीमा संक्रमित ब्रोकाइटिस भाइरसका रूपमा भेटिएको थियो । नोकोभा भाइरस चाइनिज कोब्रा र करेट सर्पबाट मानिसमा सरेको चिनियाँ मिडियाबाजी भए पनि पशुबाट मानिसमा सरेको भए पनि कुन पशुबाट भन्नेमा अझै स्पष्ट भइनसकेको विश्व स्वास्थ्य संगठन बताउँछ ।
लन्डनको इम्पेरियल कलेजको आँकलनमा ८० वर्षमाथिका व्यक्तिमा औसत मृत्युदरभन्दा १० गुणा बढी र ४० वर्षभन्दा कम उमेरमा कम छ
ज्वरो १००.४ डिग्री फरेनहाइट बढी, रुघाखोकी, सास फेर्न असजिलोजस्ता लक्षण देखिन्छ । भाइरस कसैले खोकेको, हाच्छिउँ गरेको ३ देखि ८ घण्टासम्म हावामा, तामामा ४, कार्डबोर्डमा २४ घण्टासम्म एवं प्लास्टिक र स्टिलमा २ देखि ३ दिनसम्म, अर्काे अध्ययनमा ९ दिनसम्म जीवित रहनसक्छ । तर, दुवै अध्ययनमा भाइरस ६२ देखि ७१ प्रतिशत इथानोल, ०.५ प्रतिशत हाइड्रोजन पेरोअक्साइड वा ०.१ प्रतिशत सोडियम हाइपोक्लोराइटले १ मिनेटमा निष्क्रिय हुन्छ । तथापि, सूर्यको प्रकाश, ताप, चिसो आदिले कति प्रभावित गर्छ भन्नेमा अध्ययन जारी छ ।
मौसमी रुघाखोकी र कोरोना
कोरोनामा रुघाभन्दा बढी सुक्खा खोकी लाग्छ । १०२ डिग्री फरेनहाइटभन्दा बढी ज्वरो आउँछ र सास फेर्न समस्या हुन्छ । रुघाखोकीको सर्नेदर कोरोनाभन्दा निकै कम हुन्छ र रुघाखोकीले बालबालिका, गर्भवती, वृद्धवृद्धा तथा पहिलेदेखि नै स्वास्थ्य समस्या भोगिरहेकालाई बढी असर गर्छ भने कोरोनाले हालसम्म बालबालिकालाई धेरै असर गरेको देखिँदैन । खोकी, ज्वरो, घाँटी अलि कसिएको, भारी भएको, थकान महसुस लक्षण कोरोनाको शंका गर्न सकिन्छ । मृत्यृदर व्यक्तिको उमेर, स्वास्थ्य र स्वास्थ्य सेवा प्रणाली, पहुँच—परीक्षण र उपचारको आधारमा पनि निर्भर छ । लन्डनको इम्पेरियल कलेजको आँकलनमा ८० वर्षमाथिका व्यक्तिमा औसत मृत्यृदरभन्दा १० गुणा बढी र ४० वर्षभन्दा कम उमेरमा कम छ । चीनको खोजमा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, श्वास प्रश्वासको समस्या र मुटुको समस्या भएकामा मृत्यृदर ५ गुणा बढी देखिएको थियो ।
मृत्यृ भएकामा खोप नलगाएका
वैशाख २१ पछि साढे २ महिनापछि फेरि मृत्यु हुन थालेको छ । खोप नलिएका र जटिल दीर्घरोग भएकामा कोभिड संक्रमण घातक र मृत्युको कारक देखिँदैछ । साउनयता मृत्यु भएकामा ६ जना खोप नलगाएका तथा एक जना एक मात्रा मात्र लिएका तर क्यान्सर, दम, उच्च रक्तचापजस्ता दीर्घरोगबाट पीडित ७२ वर्षीया महिला थिए । सामान्य स्वास्थ्य स्थिति भएका र आवश्यक मात्रामा खोप लिइसकेकामा लक्षण सामान्य देखिन्छ र मध्यम वा कडा लक्षण देखिए पनि केही दिनमै निको भइरहेका छन् । आईसीयूमा भर्ना हुने प्रायः दीर्घरोगी नै छन् । पूर्ण खोप, बुस्टर मात्रा समेत लगाएका तथा स्वस्थ जीवनशैली र औषधि लिइरहेका मधुमेह, उच्च रक्तचापका रोगीमा पनि संक्रमण भए पनि बढी जटिलता देखिएको छैन । आईसीयूमा राख्न परे पनि भेन्टिलेटरमा राख्न परेको छैन ।
पहिलो लहर दैनिक ६ हजारसम्म संक्रमित र ४३ जनासम्मले ज्यान गुमाएका थिए । जसमा दीर्घरोगी र ज्येष्ठ नागरिक नै उच्च जोखिममा परेका थिए । तथापि, अन्य देशको तुलनामा नेपालमा कम मानवीय क्षति भयो । खोप विकासकै क्रममा थियो र एक मात्र निर्विकल्प जनस्वास्थ्यको मापदण्ड नै थियो । दोस्रो लहर भारतीय भेरियन्टमा नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली ध्वस्त, शैया अभाव, एम्बुलेन्सका बिरामी फिर्ता, भर्ना अस्वीकार, अक्सिजनको हाहाकारका साथै निरोगी वयष्कहरूलाई सबैभन्दा बढी प्रभावित पारेको र बाटामै बिरामीको मृत्यृ भएको अनगिन्ती घटना थिए । अधिकांश निमोनिया हुने र भर्ना तथा मृत्यु हुनेमा खोप नलगाएका तथा लगाउन नमानेका थिए । अस्पतालका विशेष टेकु अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा महामारीमा होमिरहेका स्वास्थ्यकर्मी तथा युद्धमा लडाकु ढलेजस्तै बिरामीहरू जीवनसँग लडिरहेका तथा ढलिरहेका देखिए । जुन बेला दैनिक २ सय ४६ जनासम्मको मृत्यु भएको थियो ।
तेस्रो लहर दक्षिण अफ्रिकन भेरियन्ट ओमिक्रोनको उदयसँगै भयो । खोप धेरैले पाइसकेका र दक्षिण अफ्रिकामा गम्भीर नभएकाले विश्व स्वास्थ्य संगठन र पाश्चात्य देशले भनेजस्तो सुनामी नेपालमा आएन । संक्रमित पहिलेको लहरभन्दा अत्यधिक भए पनि भर्ना र मृत्यु कमै रह्यो । रुघाखोकीजस्तो सामान्य संक्रमण र लक्षण मात्र रह्यो । चौथो लहरमा ओमिक्रोनकै उपप्रजाति मिक्सड अप हाइब्रिड भाइरसहरू नै भएकाले दोस्रो लहरजस्तो प्रभाव देखाउँदैन । खोपको दायरा बढी भएकाले तेस्रो लहरकै मोडेलमा अन्य लहर जानसक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
स्वस्थ रहन, संक्रमण रोक्न र सञ्जाल तोडन, विस्तार न्यूनीकरण गर्न जनस्वास्थ्यका मापदण्ड पालना तथा उपलब्ध खोप लिन राज्यभन्दा धेरै नागरिक बढी जिम्मेवार हुनुपर्छ
तुलनात्मक रूपमा स्वास्थ्य उपचारको पूर्वाधार पहिलो, दोस्रो लहरभन्दा धेरै बलियो भएको छ । देशभर ८ सय आईसीयू, १ हजार २७ भेन्टिलेटर, १ सय ३२ अक्सिजन प्लान्ट र १५ हजार बढी अक्सिजन सिलिन्डर छन । तथापि, लाखौं खोप म्याद सिद्धिएर खेर गए । तीव्र संक्रमण फैलिए यी पूर्वाधार र जनशक्ति अपर्याप्त नै छन् । स्वस्थ रहन, संक्रमण रोक्न र सञ्जाल तोडन, विस्तार न्यूनीकरण गर्न जनस्वास्थ्यका मापदण्ड पालना तथा उपलब्ध खोप लिन राज्यभन्दा धेरै नागरिक बढी जिम्मेवार हुनपर्छ ।
साबुनपानीले हात धोए जोखिम कम
फोहर हात हुँदा कोभिड–१९, मौसमी रुघाखोकी, झाडापखाला, सिगेला, हैजा, जुका—चुर्ना, निमोनिया, टाइफाइड, क्षयरोग, छाला, श्वास प्रश्वास र आँखासम्बन्धी पनि थुप्रै प्रकारका रोग सर्ने तथा लाग्ने गर्छ । हात धुँदा ३५ प्रतिशत सिगेलाले हुने झाडापखाला रोक्न सकिन्छ । हातको सरसफाइ आफैंले लिनसकिने एक प्रकारको खोप हो । भाइरसको संक्रमणबाट जोगिने पहिलो प्राथमिकता, सबैभन्दा राम्रो र प्रभावकारी उपाय नै नियमित साबुनपानीले मिचिमिची हात धुनै नै हो भनेर विश्व स्वास्थ्य संगठनले भनिरहेकै छ । घर, विद्यालय, कार्यालयलगायतका सार्वजनिक स्थानमा सहज उपलब्धता गराउन जरुरी छ । साबुनपानीको बेवास्ता वा सन्देश पु-याउन नसकिएको के हो । हारालुछ त साबुनको हुनपर्ने हो । मास्क, स्यानिटाइजेर दशांै गुणा महँगो मूल्य तिरेर खरिद गर्दा पुरुषार्थजस्तो ठान्न भएन । तथापि, प्रयोग नगर भन्न खोजिएको होइन । विभिन्न स्थान एवं वस्तुलाई छोइएको हुन्छ । उक्त हातले आँखा मिच्ने वा मुखतिर लग्ने गर्दा संक्रमण हुन्छ । तसर्थ, कुनै वस्तु छोइसकेपछि मिचिमिची साबुनपानीले हात धुनपर्छ । यदि, पानी छैन भने मात्र स्यानिटाइजेर प्रयोग गर्न सकिन्छ तर स्यानिटाइजर प्रयोग गरी आगो वा ग्याँस नजिक जानहँुदैन । अन्यथा, आगो लाग्ने र पोल्ने सम्भावना रहन्छ ।
रोकथाम
हातलाई खोक्दा, हाच्छिउँ, बिरामीको स्याहार, चर्पी प्रयोग, हात फोहोर देखिए, बाहिरबाट घर आए, जनावर वा जनावरको फोहोर छोएपछि साबुनपानीले धुने वा हातमा अल्कोहलजन्य स्यानिटाइजर दल्ने । खोक्दा नाक र मुख टिस्यु पेपर वा कुहिनाले छोपौं । यदि, हातले छोपे तुरुन्तै हात धोऔं , रुमाल भए सफा गरांै । चिसो वा रुघाखोकीको लक्षण भएकाको सामाजिक दूरी १ देखि २ मिटर निकट सम्पर्कबाट बचांै । व्यक्तिगत सामान जस्तैः कलम, माउस, कपडा आदि नबाँड्ने, भिडभाडमा नजाने, आँखा, नाक, कान र मुख नछुने, छुनैपर्ने भए देब्रे हातले छुने गरांै । मासु र अन्डा पकाएर खाऔं । खानेकुरा र अति आवश्यकीय औषधिको भण्डारण गर्ने । यदि, महामारी भइहाले जरुरी पर्छ । जंगली वा पालिएका जनावरसँग असुरक्षित सम्पर्कबाट बचौं । घरमै आराम गर्दा ठिक नभए, गाह्रो हुँदै गए तथा श्वास प्रश्वासमा समस्या भए स्वास्थ्य सल्लाह लिने र स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गरौं । अहिलेको स्थितिमा सरकारले के ग¥यो भन्दा पनि हामीले के गर्न सक्छौं भन्ने कुराले महत्व राख्छ । रोग पैmलिएपछि के गर्नेभन्दा पनि यसलाई पैmलिन नदिन सतर्कता अपनाउनुको विकल्प छैन । तसर्थ, निकासका लागि खोप लगाऔं , रोग प्रतिरोधी क्षमता बढाऔं र दैनिक व्यवहार र आनीबानी स्वास्थ्यमैत्रीमा बदलौं । राजधानी दैनिकबाट
- कुमारी वाइबा (प्रमुख हिमराइट्स मकवानपुर)
मानिसले मानिस भएकै हैसियतले प्राप्त गर्ने सवै अधिकारहरुलाई मानवअधिकार भनिन्छ । मानिस हुनुको हैसियतलाई सम्मानपूर्वक कायम गर्न मानवअधिकारको आवश्यकता पर्दछ । महिला पनि मानव भएको कारणले सवै मानवअधिकार महिलाका पनि अधिकार हुन् ।
महिलाका विशेष अवस्थाहरुलाई ध्यान दिदैं संयुक्तराष्टूसंघको महासभाले महिला विरुद्धका सवै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धि १८ डिसेम्बर १९७९ मा पारित गरी ३ सेप्टेम्बर १९८१ देखि लागू गरेको हो । नेपालले यस महासन्धिलाई २२ अप्रिल १९९१ मा अनुमोदन गरेको थियो । यस महासन्धिले महिलाविरुद्धको भेदभावको परिभाषा गरेको छ । परापूर्वकाल देखि नै नेपालमा महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरीकको रुपमा हेर्ने गरिएको पाइन्छ ।
महिला आर्थिकरुपमा पुरुषमा निर्भर हुनुपर्ने , घरायसी र बच्चा जन्माउने कार्यमा महिलाको महत्वपूर्ण भूमिका रहेपनि महिलाको कामलाई देशको ग्राहस्थ उत्पादनमा गणना नहुने, सम्पत्तिको अधिकारमा असमानता, पितृसत्तात्मक समाज , छोराले स्वर्ग तार्छ भन्ने मान्यता रहि आएको छ ।
सामाजिक कुप्रथाहरु जस्तै झुमा, देउकी, छाउपडी, कुमारी जस्ता प्रथाहरु प्रचलनमा रहेका छन् । दाइजो तथा तिलक, बालविवाह, मन्जुरी विना विवाह , बोक्सीको रुपमा महिलालाई आरोप लगाई जिउंदै जलाउंने ,दाइजो नल्याएको कारण कुटपीटदेखि मार्ने सम्म कार्यले समाजमा महिलाहरु चरम विभेदको शिकार भैरहेका छन् । महिला र पुरुष विच रहेको असमान शक्ति सम्बन्धका कारणले महिला माथि हिंसा हुने गर्दछ । यो लैगिंक विभेदको कारण र प्रतिफल हो ।
पितृसत्तात्मक मूल्य र मान्यतामा आधारित, असन्तुलित सामाजिक संचना, पुरुष प्रधानता र महिलाको सहायक भूमिका महिलामाथि हुने हिंसाका मूल स्रोत हुन । संयुक्त राष्टसंघको महासभाको परिभाषामा “सामाजिक लिङ्गको आधारमा गरिने सम्पूर्ण कार्यहरु जसबाट महिलालाई शारिरीक, मानसिक, सामाजिक हिंसा र यौनिक रुपमा आघात पुग्दछ र डर, धाक, धम्की, ओहोदा र हैसियतको प्रयोग गरी यस किसिमको आघात पुर्याउने काम गरिन्छ वा बलपूर्वक महिलाको स्वतन्त्रता हनन् गर्दै व्यक्तिगत र सामाजिक जिवनमा प्रभावित गर्दछ भने त्यस्ता सबै कार्यलाई महिला विरुद्धको हिंसा” भनिएको छ ।
हाम्रो देशमा महिलाहरुलाई आश्रितको रुपमा हेर्ने दृष्टिकोण विद्यमान छ । हिंसा विरुद्ध सैद्धान्तिक प्रतिवद्धता देखिन्छ । तर , आज पनि नेपाली महिला मानसिक वा शारीरिक हिंसाबाट पीडित हुनु परेको छ । महिला हिंसाको मूल कारण पितृसत्तांंत्मक सामाजिक संरचना महिलाहरुलाई सामाजिक , सांस्कृतिक र आर्थिक अधिकारबाट बन्चित गराउनु हो ।
लिंगका आधारमा गरिने महिला माथिको हिंसा भेदभावको एक रुप हो । यसले महिलाको मानवअधिकारको उलंघन गर्दछ । महिलाको अधिकार उपयोग गर्ने क्षमता तथा स्वतन्त्रतामा आघात पुर्याउछ । “बोक्सी ”का नाममा महिला माथि गरिने अमानवीय व्यवहार, दाइजो, घरेलु हिंसा, बलात्कार ,महिला बेचविखन, यौन शोषण, परम्परा र धर्मका नाममा गरिने हिंसाहरु महिला विरुद्ध हिंसाका स्वरुप हुन् ।
विशेषत गर्भ अवस्थामा लिङ्ग छनौट गरि छोरी भु्रणको गर्भपतन, गर्भवस्थामा कुटपटि, शारीरिक दुव्र्यवहार, बाल विवाह, यौन दुव्र्यवहार, जवरजस्ती यौनसम्बन्ध, हाडनाता करणी, कार्यस्थलमा यौन दुव्र्यबहार, वैवाहिक बलात्कार , दाइजो र सम्पतीको कारण हिंसा /हत्या , एकल महिला र वृद्ध महिलालाइ हेला , भेदभाव जस्ता हिंसाहरु हुने गरेको छ भने पुरुष मित्रहरुबाट मनोवैज्ञानिक दुव्र्यवहार ,डर त्रास आदि हिंसाहरु देहोरिएका देखिएका छन ।
अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्र (इन्सेक) ले सन २०१८ देखि २०२० सम्मका नेपाल मानवअधिकार वर्ष पुस्तकहरुमा अभिलेल गरिएका महिला तथा बालिका विरुद्ध हिंसा सम्बन्धी तथ्यांकहरु अध्ययन गर्दा हत्या, बलात्कार, दुव्र्यवहार, पारिवारिक हिंसा, कुटपिट, बोक्सीको आरोप, दाइजो नल्याएको वा कम ल्याएको भन्दै गरिने हिंसा, बालविवाह, बहुविवाह, महिला बेचविखन तथा ओसारपसार तथा ओसारपसार प्रयास र अमानवीय व्यवहार जस्ता घटनामा ७ हजार ७ सय महिला, ३ हजार ८ सय ७३ जना बालिका, गरी १२ हजार १ सय ९५ जना पीडित भए ।
सन् २०१८मा २ हजार २ सय ९२ महिला र १ हजार १ सय ३६ बालिका गरी ३ हजार ८ सय १ जना , सन् २०१९ मा २ हजार ९ सय ७७ महिला ,र १ हजार ३ सय ३९ बालिका गरी ४ हजार ४ सय १५ जना रहेका थिए । साथै सन २०२०मा २ हजार २ सय २३ महिला र १ हजार ३ सय ९८ बालिका गरी ३ हजार ८ सय ७९ जना पीडित भएका छन भन्ने देखाएका छन् । सन २०१८ र सन् २०२० को तुलनामा सन् २०१९मा महिला तथा बालबालिका विरुद्धका घटना धेरै भएको देखिन्छ ।
वर्तमान परिस्थितीमा महिला तथा बालिकाहरुको विशेष अवस्थाहरुलाई ध्यान दिदैं संयुक्तराष्ट्र संघको महासभाले महिला विरुद्धका सवै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने महासन्धिहरुले यस्ता व्यवहारिक पक्षलाइ पनि समेटिने हुनुपर्छ । परापूर्वकाल देखि नै नेपालमा महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिकको रुपमा हेर्ने मान्यता पनि केही हट्दै गएको पाइन्छ । त्यसैले यस्ता जीवन भरि महिलाले भोग्दै आउंनुपर्ने समस्या र सम्झौता वीच जीउनु पर्ने जीवनको बारेमा पनि अब आउंने दिनहरुमा हरेक सभा सम्मेलनहरुमा छलफलका विषय बन्नु पर्छ । अनि मात्र महिला र बालिका दुवैले आफ्नो सम्झौतामा जीवन चलाउंछन र महिला पुरुषको विच एक सम्मानजनक वातावरण सृजना हुन्छ र महिला हिंसामा पनि कमी आउंछ भन्ने मेरो निष्कर्ष रहेको छ ।
स्रोत ः तथ्यांक साभार अनौपचारिक शिक्षा केन्द्र (इन्सेक) ले नेपालको संवैधानिक व्यवस्थामा आएको परिवर्तन पश्चात् सन् २०१८ देखि सन् २०२० सम्म) को नेपालका ७७ जिल्लामा गरिएको अध्ययनमा आधारित ।
नेपाली समाजमा पछिल्ला समयमा जनप्रतिनीधि, संरक्षक र शिक्षकहरुबाटनै बलत्कार, यौन दुब्र्यवहार र यौन दुरुपयोगको घटना गराइएको समाचारहरु आइरहेको देखिन्छ । शोषण बिरुद्धको मौलिक हक संबैधानिकरुपमै सुनिश्चित भएको राज्यका नागरिक जव शिक्षक र संरक्षकबाट लगातार यौन दुब्र्यवहारको शिकार बनिरहन्छन् र यसलाइ चुपचाप सहीरहन्छन् भने यो कसैका निम्ति पनि सहन सकिने अपराध हुँदै होइन ।
बोल्न र आफ्ना कुरा भन्न पनि डराउने बालिकाहरुलाइ देशमा कानुन पनि छ न्याय दिलाउने निकायहरु पनि छ भनि ठुलै प्रयास गरेर उनिहरुमा साहास साहास भरेर अपराध र अपराधी बिरुद्ध जाहेरी दिएर न्यायको निम्ति अगाडी आउन आँट बढाउनु पनि आफैंमा ठुलो फड्को मार्नु हो । न्यायको खोजिमा अगाडी आएका यस्ता धेरै बालिकाहरुलाइ के कस्तो मानसिक चोट पर्ला जव उनिहरु आफैंले जाहेरी दिएर पक्राउ परेका शिक्षकहरु नै कानुन बमोजिम धरौटीमा छुटेर गएपछि र अझ पुन सोहि स्कुलमा उनिहरुलाइ नै पढाउन थालेपछि ।
के अव ति बालिकाहरुका मन मष्तिश्कमा कानुन र न्याय प्रतिको भरोसा कायमै रहला अनि भविष्यमा अब उनिहरु अझ अरु अपराधको शिकार भए भनेपनि कानुनी उपचारलाइ विस्वास गरेर अगाडी आउलान् यो गम्भिर प्रश्न उठेको छ । अभिभावक समेत आफ्नो बिरुद्ध हुँदापनि कानुनलाइ बिस्वास गरेर न्यायको निम्ति अगाडी आएका बालिकाहरु कति लाचार भएर त्यो स्कुलमै आउन बाध्य होलान् जहाँ फैरी तिने शिक्षकहरु ज्ञान दिन आउन थालेका छन् जसले सधै उनिहरुलाइ यौन दुरुपयोग गरि रहन्थे ।
अपराधलाइ नियन्त्रण र अपराधिलाइ दण्डित गरिनुलाइ मात्र न्यायको केन्द्रबिन्दुमा राखेर गरिने न्यायिक अभ्यासले पीडितको संरक्षण र बिबिध अधिकारहरुलाइ समेट्न सकेन त्यसैले पीडितलाइ ध्यन दिएर र लक्षित भएर कानुन र कार्यबिधीहरु निर्माण गरिनु पर्दछ भन्ने कुरामा बिधायिका बिस्वस्त भएरनै संविधान र कानुनहरुमा पीडितका बिषय बस्तु समावेश गरिएका छन् ।
पीडित को हुन् भन्ने बिषयमा शक्तिको दुरुपयोग र अपराधबाट पीडितहरुको न्याय सम्बन्धी आधारभूत सिद्धान्त, सयुक्त राष्ट्रसंद्यीय धोषणपत्र १९८५ का अनुसार ब्यक्तिगत वा सामुहिक रुपमा शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक तथा आर्थिक क्षति व्यहोरेको व्यक्ति वा मौलिक हक अधिकारमा व्यापक क्षति भएको व्यक्ति वा फौजदारी कानुनको उलङ्गंघन तथा शक्तिको दुरुपयोग गरेर उनीहरुको अधिकारको व्यापक उलङ्गंघन भएको व्यक्ति भनिएको छ ।
अपराध पीडित संरक्षण ऐन २०७५ अनुसार पिडितको परिभाषामा तिन प्रकारका पीडितको बर्गीगरण गरिएको छ जसमा “प्रथमस्तरको पीडित”भन्नाले कसूरको प्रत्यक्ष परिणाम स्वरुप मृत्यु भएको वा क्षति पुगेको व्यक्ति सम्झनु पर्ने । उक्त कसूरमा मुद्दा चलेको वा नचलेको, फिर्ता लिएको वा नलिएको, कसूरदार पत्ता लागेको वा नलागेको, सजाय माफी भएको वा नभएको, कसूरदार प्रमाणित भएको वा नभएको, पीडितसङ्ग पिडकको नाता भएको वा नभएको जुनसुकै अवस्था हुन सक्दछ ।
प्रथमस्तरको पीडित भित्र कसूरदारलाइ रोक्दा, पीडितलाइ सहयोग वा उद्धार गर्दा, कसूरदार वा शंकास्पद व्यक्तिलाइ पक्राउ गर्न खोज्दा वा अधिकार प्राप्त अधिकारीलाइ सहयोग गर्दा मृत्यु भएको वा क्षति पुगेको व्यक्ति समेत पर्दछ । “द्वितीयस्तरको पीडित”भन्नाले कसूरमा वा घटनामा संलग्न नभएको तर प्रथम स्तरको पीडितको विरुद्ध भएको कसूरको प्रत्यक्षदर्शि साक्षी भएको कारण क्षति व्यहोर्नु परेको व्यक्ति, प्रथम स्तरको पीडितको संरक्षक समेतलाइ जनाउँदछ ।
“पारिवारिक पीडित”भन्नाले कसुरको परिणाम स्वरुप मृत्यु भएको पीडितको सगोलको आमा, बाबु, पति, पत्नी वा पीडितमा आश्रित एकासगोलको परिवारको अन्य सदस्य संझनु पर्दछ । भन्ने ब्यवस्था भएवाट अव पीडितको पहिचान गर्दा घटनावाट प्रतक्ष असर परेको ब्यक्ति, सो घटना संग संलग्न अन्य ब्यक्तिहरु र पीडित ब्यक्तिको परिवार समेतको अध्ययन गरी पहिचान गनु पर्दछ ।
नेपालको संबिधानमा पहिलो पटक अपराध पीडितको हकलाइ मौलिक हकको रुपमा व्यवस्था गरिएको छ । नेपालको संबिधान २०७२ को धारा २१ मा अपराध पीडितलाई कानूनमा व्यवस्था गरेर सामाजिक पुनः स्थापना र क्षतिपूर्ति सहितको न्याय पाउने हकको व्यवस्था गरिएको छ । साथै अपराध पीडितलाई आफू पीडित भएको मुद्दाको अनुसन्धान तथा कारवाही सम्बन्धी सम्पुर्ण जानकारी पाउने हक हुने छ ।
मुलुकी फौजदारी कार्यविधि संहिता, २०७४ मा साक्षी वा पीडितको संरक्षण गर्ने कुरा दफा ११४मा उल्लेख छ । मुद्दाका शिलशिलामा अदालतमा उपस्थित हुन वा वकपत्र गरिसके पछि सुरक्षामा खतरा छ भन्ने लागेमा साक्षीले अदालतमा निवेदन दिन सक्ने । अदालतले सुरक्षाको प्रवन्ध गर्न आदेश दिएमा सुरक्षाको प्रवन्ध गर्ने कर्तव्य सम्बन्धित निकायको हुने । प्रहरीले पनि यस प्रकारको असुरक्षाको सूचना पाएमा साक्षीको संरक्षण गरि दिनुपर्ने र बयान कागजलाई श्रव्य दृश्यका साधनमा अभिलेख गर्न सकिने कुरा समेत दफा १८४ मा समेटिएको छ ।
कसुरबाट पीडित, जाहेरवाला वा साक्षीलाई अभियुक्तले अनुचित प्रभावमा पारी वा डर, त्रास, धम्की देखाइ अदालतमा उपस्थित हुन नदिने वा उपस्थित भए पनि प्रतिकूल वयान वकपत्र गराउन बाध्य गराउने छ भन्ने विश्वास गर्ने मनासिब कारण भएमा निजहरुको बयान अनुसन्धान अधिकारीले सरकारी वकिलको रोहवरमा श्रव्य दृश्यका साधन मार्फत अभिलेख गर्न गराउन सक्ने र उक्त अभिलेखलाई अदालतले प्रमाणको रुपमा स्वीकार गर्न सक्ने कुरापनि उल्लेख छ ।
मुलुकी अपराध संहिता २०७४ मा यौन दुर्व्यवहार र बाल यौन दुरुपयोगको अपराधको र बालबालका सम्बन्धि ऐन २०७५ मा पनि बालबालिका बिरुद्धको कसुर मा वाल यौन दुर्व्यवहारको बिषयलाइ चर्चा गरिदै तिन बर्ष सम्मको कैद र तिस हजार सम्मको जरिवानाको कुरा छ । जब यस किसिमको अपराध हुन्छ र प्रहरीमा जाहेरी परेपछि अनुसन्धान भएर सरकारी वकिलबाट अदालतमा अभियोगपत्र दर्ता गरि मुद्धा चल्छ तव मुलुकी फौजदारी कार्यविधि संहिता २०७४ ले ३ वर्ष सम्म कैद सजायँ हुने अपराध गरेकोे अभियोग लागेको दोषीलाइ थुनामा राख्न नपर्ने र धरौटिमा छोडेर मुद्धा चलाउन पाइने कानुनी ब्यवस्था गरिदिएको छ ।
अव प्रश्न के हो भने प्रहरी अनुसन्धानबाट कसैले अपराध गरेको हो भन्ने यकिनका साथ मुद्धा दर्ता भएपछि पनि जव दोषी जसलाइ अभियुक्त भनिन्छ उ खुलेयाम आफ्नो समुदायमा हिंड्डुुल गर्छ र स्वतन्त्रभइ आफ्नो निममित काम गर्छ भने यसले पीडितको मानसिकतामा के असर पर्ला र पीडितलाइ आफ्ना बयान बदल्न कति चलखेल र धाक धम्किको प्रयोग गर्ने होला । हुनत पदिय जिम्मेवारीमा बसेकाले यस्तो अपराध गरेमा उजुरी परे पश्चात फैसला नभए सम्म उ स्वत निलम्वनमा पर्ने र पछि ठहर भए पदबाट निश्काशित नै हुने न्यायको सिद्धान्त हो ।
तर यि माथि उल्लेखित कानुनहरुमा यो कुरा प्रश्ट उल्लेख नहुनाले कतिपय दुब्र्यवहार वा दुरुपयोग गर्ने सरकारी कर्मचारी र शिक्षकहरुलाइ समेत तत्काल निलम्वन गरिनु पर्नेमा उनिहरु धरौटिमा छुटेर आफ्नो काममा जानाले पीडितहरुमा निरासा र त्रास बढेको अवस्था छ ।
पीडित किशोरीहरु वा बालबालिकाको मानसपटलमा कानुन र न्याय प्रति बितृष्णा र बिरक्ति पैदा हुन नदिन र कानुन को शासनको आशय लाइ ब्यवहारिक कार्यान्वयनमा ल्याउन बाल यौन हिंशा र यौन दुरुपयोग गर्नेहरुलाइ तिन बर्ष सम्मको कैद सजायँ हुने हो भनेपनि संरक्षक वा शिक्षक जस्तो गरिमामय स्थानमा रहेर निरन्तर रुपमा यस्तो अपराध गर्नेहरुका हकमा पुर्पक्षका क्रममा अर्थात अदालती कार्यवाहीका क्रममा धरौटीमा छुटेर मुद्धामा प्रकृया अगाडी बढाउन नपाउने गरि फौजदारी कार्यबिधि संहितामा संसोधन हुन जरुरी छ ।
जहिले पनि पीडित भन्दा पीडक पक्ष बलियो देखिएको छ । जव यस्तो पीडक पीडितका सामु खुलेयाम आएर अनेक हर्कत गर्न थाल्नेछ तव अपराध पीडित सरक्षण ऐन २०७५ ले प्रत्याभुत गरेका पीडितका दवाब र हत्तोस्साहबाट संरक्षण पाउने अधिकार गोपनियताको अधिकार लगायत अन्य अधिकारहरुकोऔचित्य समाप्त हुन्छ ।