अहिले शरद ऋतुकाे मौसम छ । असोज र कार्तिक महिनामा पर्छ शरद ऋतु । शरद भनेकाे रमाइलो घमाइलाे ऋतु हाे । यही ऋतुमा नेपालीहरूको महान् चाड दशैं र तिहार पर्छ । अहिले नेपालीहरुकाे घर-आँगनमा दशैं पर्व भित्रिएकाे छ। दशैंको आगमनको सन्देश नीलो सफा आकाश, सिरसिर चल्ने हावा, घमाइलाे दिन बिहानै लाग्ने हुस्स सानीपहेँली सयपत्री फूल र मालश्री धुनको गुञ्जनले दिइरहेकाे हुन्छ।
कौतूहल, पर्खाइ र सादगीको उत्सव थियाे दशैं । खासगरी पहिले जहाँ सञ्चार र प्रविधिको विकास भइसकेको थिएन, त्यो समयको दशैं र आजको आधुनिक प्रविधिको युगको दशैंबीच एउटा ठूलो सांस्कृतिक र सामाजिक अन्तर देख्न सकिन्छ। सम्झँदा लाग्छ— त्यो युग पर्खाइ र सादगीको थियो। त्यतिबेला दशैं केवल एउटा चाड मात्र नभएर वर्षभरिको सबैभन्दा ठूलो आशा र उत्साहको केन्द्र हुन्थ्यो।
त्यतिबेला आजको जस्तो दिनहुँ नयाँ लुगा किन्ने वा मासु-भात खाने अनुकूलता धेरैजसो परिवारमा थिएन। बालबालिकाका लागि नयाँ कपडा र मिठो-मसिनो खानेकुरा पाउन दशैं नै कुर्नुपर्थ्यो। दर्जीकोमा नयाँ कपडा सिलाउन दिएर त्यो कहिले तयार होला भनेर दिन गन्ने कौतूहल बेग्लै हुन्थ्यो। दशैंका दिन नयाँ कपडा लगाएर गाउँभरि देखाउँदै हिँड्दा पाइने खुसीको तुलना आजको कुनै पनि भौतिक सुखसँग हुन सक्दैन।
सञ्चार र प्रविधिको पहुँच नभएको त्यो समयमा मनोरञ्जनका साधनहरू पूर्णतः प्राकृतिक र सामाजिक थिए। घटस्थापना सुरु भएसँगै घरका धुरीबाट चङ्गा उडाउने प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो। गाउँका चोक-चोकमा बाँसको लिङ्गे पिङ र रोटे पिङ हालिन्थ्यो। पिङ हाल्न र मच्चाउन गाउँका युवा तथा वृद्धहरू एकजुट हुन्थे। दशैंमा एकपटक भए पनि भुइँ छाड्नुपर्छ भन्ने धार्मिक र सामाजिक मान्यताका कारण पिङमा मानिसहरूको घुइँचो लाग्थ्यो। वर्षमा एक पटक नयाँ लुगा किनिदिनु हुन्थ्यो बा आमाले त्यो पनि स्कुलकाे ड्रेस । यताउता हिड्दा त्यही लगाइन्थ्यो । त्यसमा पनि रमाइलो लाग्थ्यो । ढुंगा र माटोले बनाइएका हुन्थ्ये घर । त्यही घर सिगार्न कमेरो कालाे र राताे माटो ल्याइन्थ्यौ घण्टौ टाढा गएर । लिङ्गे पिङ हाल्न बाबियाे ल्याइन्थ्यो र लठारो बाटिन्थ्यो ।
विभिन्न कामकाे लागि घरदेखि पर परदेशसम्म रहेकाेहरु गाउँ आइपुग्थे र चोक चौतारीमा जम्मा भएर गफ गरिन्थ्यो । जहाँ पुगेका भएपनि परिवारका सदस्य घर आइपुग्थे र रमाइलो गरिन्थ्यो । टाढा रहेका आफन्तहरूसँग सम्पर्क गर्ने एक मात्र माध्यम चिठीपत्र र हुलाक थियो। घटस्थापनाअघि नै परदेशिएका आफन्तले पठाएका शुभकामना चिठी र ग्रीटिङ कार्डहरू घर आइपुग्दा परिवारमा छुट्टै खुसी छाउँथ्यो। चिठीमा लेखिएका शब्दहरूमा आत्मीयता, माया र घर फर्कने उत्सुकता पोखिएको हुन्थ्यो। मिठो मसिनो खाने र राम्रो लगाउन दशैं नै कुर्नु पर्ने बाध्यता थियाे ।
प्रविधि, सुलभता र व्यस्तताको युगसमय बदलिएको छ । नेपालमा सूचना र सञ्चार प्रविधिमा आएको व्यापक क्रान्तिले दशैंको स्वरूपलाई पनि ठूलो परिवर्तन गरिदिएको छ। आजको दशैं प्रविधिसँग जोडिएको छ र धेरै कुराहरू सहज र सुलभ बनेका छन्। आज मिठो-मसिनो खान वा नयाँ लुगा लगाउन दशैं नै कुर्नुपर्ने बाध्यता छैन। आर्थिक रुपमा सक्षम र बजारको पहुँचका कारण मानिसहरू वर्षभरि नै आफ्नो इच्छा अनुसार किनमेल गर्न सक्छन्। बजार तथा ठुला शहर जान यातायातकाे सुविधा छ । उति बेला दशैंकाे लागि किनमेल गर्न तथा चिउरा कुटाउन बुबाकाे पछि लागेर घण्टौ हिडेर बजार गएकाे याद यतिबेला ताजै छ ।
अहिले बजारी तथा यातायातकाे सुगमता रहेकाे स्थानमा अनलाइन सपिङ (Online Shopping) का कारण घरमै बसेर एक क्लिकमा मनपर्ने लुगा वा सामानहरू मगाउन सकिन्छ। दशैं अहिले नयाँ कपडाको पर्खाइभन्दा पनि नयाँ ग्याजेट, सवारी साधन वा ठूला इलेक्ट्रोनिक्स सामान किन्ने र छुट (Discount) को फाइदा उठाउने पर्व छ। आज टाढा रहेका आफन्तलाई चिठी पठाउनुपर्ने बाध्यता छैन। फेसबुक, ह्वाट्सएप, भाइबर र टिकटक जस्ता सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट सेकेन्डमै शुभकामना आदानप्रदान हुन्छ। भिडियो कल (Video Call) मार्फत सात समुद्रपारि रहेका आफन्तसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिएर टीका र आशीर्वाद लिने-दिने वातावरण बनेको छ। प्रविधिले भौतिक दूरीलाई निकै कम गराइदिएको छ।
घटस्थापनादेखि नै विद्यालय बिदा हुन्थे। दशैं आएको सङ्केत पात्रोले भन्दा पहिले स्कुलको बिदाले दिन्थ्यो। घर पोत्न रातो माटो खोज्न साथीभाइसँग टाढाटाढासम्म पुगिन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता पोतिन्थे, चुनाले घर सेताम्मे बनाइन्थ्यो। घर सफा गर्ने, आँगन लिपपोत गर्ने र घरलाई नयाँ रूप दिने चटारोले गाउँघर नै व्यस्त हुन्थ्यो। घर सानो होस् वा ठूलो, दशैंमा सबैको घरमा नयाँपन छाउँथ्यो।
पहिले साना बालबालिका नयाँ नोटको कडकडिया दक्षिणा पाउन पाउँदा औधी खुसी हुन्थे। आजको युगमा डिजिटल वालेट र मोबाइल बैंकिङमार्फत क्युआर कोड स्क्यान गरेर दक्षिणा पठाउने क्रम बढेको छ। यसले नगद बोक्ने झन्झट हटाएको छ भने नयाँ प्रविधिको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरेको छ।
चाडपर्व अहिलेको भन्दा पनि वाल्यकालमा सर्व प्रिय थिए । हिजोको दिन सबैलाई प्रिय नै लाग्छ । गुमिसकेको चिज प्रिय लाग्छ र सम्झनामा आइरहन्छ । भोलीको दिन दिक्क र उदेकलाग्दो हुन सक्छ सायद गर्नु पर्ने संघर्ष आउने भएर हाेला । त्यसैले होला अहिले भन्दा बाल्यकालको पलको चाडपर्व नै प्रिय लाग्ने गर्छन् । यद्यपी अहिले बाल्यकाल बिताइरहेकाहरुलाई हाम्राे पालाका जस्तो रमाइलो अनुभव नहुन सक्छ ।
बाल्यकालकाे दशैंमा आशिर्वादको लागि नभएर दक्षिणाको लागि टिका लगाउन गईन्थ्यो । आशिषको साटो पहिल्यै दक्षिणा दिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो । त्यो बेला पाईने दक्षिणा भनेको सुका, माेहर १,२ बढीमा ५ रूपैयाँका नोटहरू हुन्थे । छाेरीहरुलाई दक्षिणा दिने गरेकाे देखिन्थ्यो । दक्षिणा बढी पाउने भएर पछि छोरी भएर जन्मेको भए भन्ने लाग्थ्यो । त्यतिबेला त्यहि पैसा ठूलो लाग्थ्यो । त्यसकाे लगानीले लङ्गुर बुर्जा खेल्दा बिस्कुट वा चकलेट किन्न पाँदा संसारको अद्भूत आनन्द लाग्थ्यो । बालापन सानो संसार, सानो चाहना तर विन्दास समय ।
तर, समयको गतिसँगै दशैं मनाउने शैली, यसको रौनक र मानिसहरूको भावनामा ठूलो परिवर्तन आएको छ। स्मार्टफोन, सोसल मिडिया, अनलाइन गेमिङ र भिडियो स्ट्रिमिङले जितेकाे छ । हिजोको दशैंमा जे जति अभाव थिए, त्यसमा एउटा अर्गानिक मिठास र भावनात्मक सामिप्यता थियो। मानिसहरू प्रविधिका पर्दामा होइन, एक-आपसका आँखामा हेरेर खुसी साट्थे। गाउँघरमा सामूहिक रूपमा पिङ हाल्नु, बाटोघाटो सफा गर्नु र चौतारीमा बसेर गफिनुले सामाजिक एकतालाई बलियो बनाउँथ्यो। आज प्रविधिले हाम्रा भौतिक कामहरूलाई सहज बनाएको छ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि भर्चुअल रूपमा परिवारसँग जोडिन पाउनु प्रविधिको ठूलो वरदान भएकाे छ ।
यसका केही नकारात्मक पक्षहरू पनि उब्जिएका छन्। आज एउटै कोठामा बसेका परिवारका सदस्यहरू पनि आ-आफ्नै मोबाइलमा व्यस्त हुने, पिङ खेल्ने र चङ्गा उडाउने परम्पराहरू हराउँदै जाने र चाडबाड केवल फोटो खिचेर सोसल मिडियामा हाल्ने माध्यम मात्र बन्न थालेको हो कि भन्ने चिन्ता पनि थपिएको छ। समयको परिवर्तनसँगै पर्व मनाउने शैली बदलिनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। दशैंको मौलिकताको आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व थियो भने आजको प्रविधिको युगको सुलभता र सहजताको आफ्नै फाइदाहरू छन्।
दशैं भन्नेबित्तिकै मनमा एउटा छुट्टै उमङ्ग, अनुहारमा मुस्कान र हृदयमा पुराना सम्झनाहरूको लहर चल्न थाल्छ। आजजस्तो तामझाम, आधुनिक सुविधा र सामाजिक सञ्जालमा सीमित दशैं होइन, हाम्रो बाल्यकालको दशैंमा आफ्नै किसिमको रौनक थियो। अभावहरू थिए, तर खुसीको कुनै कमी थिएन। साधनहरू कम थिए, तर आत्मीयता र अपनत्व प्रशस्तै थियो।
घटस्थापनादेखि नै विद्यालय बिदा हुन्थे। दशैं आएको सङ्केत पात्रोले भन्दा पहिले स्कुलको बिदाले दिन्थ्यो। घर पोत्न रातो माटो खोज्न साथीभाइसँग टाढाटाढासम्म पुगिन्थ्यो। रातो माटो र कमेरोले घरका भित्ता पोतिन्थे, चुनाले घर सेताम्मे बनाइन्थ्यो। घर सफा गर्ने, आँगन लिपपोत गर्ने र घरलाई नयाँ रूप दिने चटारोले गाउँघर नै व्यस्त हुन्थ्यो। घर सानो होस् वा ठूलो, दशैंमा सबैको घरमा नयाँपन छाउँथ्यो।
आहा! कति सुन्दर थिए ती दिन, कति आत्मीय थियो त्यो समय! मुख्य कुरा के हो भने, दशैंको वास्तविक मर्म—परिवारको पुनर्मिलन, ठूलाबडाको आशीर्वाद, आपसी सद्भाव, क्षमाशीलता र खुसीको आदानप्रदान—कहिल्यै बदलिनु हुँदैन। हामीले प्रविधिलाई जोडिनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर यसलाई हाम्रा मौलिक परम्परा, संस्कृति र प्रत्यक्ष आत्मीयता खोस्न दिनु हुँदैन।
दशैं नजिकिँदै जाँदा परदेशको यात्रामा रहेका लाहुरेहरू धमाधम घर फर्किन्थे। रोजगारीका लागि गाउँ छाडेकाहरूको आगमनले घरपरिवारमा खुसी छाउँथ्यो। सहरमा पढ्न गएका दौतरीहरू गाउँ फर्किन्थे। लामो समयपछि भेटिएका साथीभाइसँगका गफ, हाँसो र रमाइलोले गाउँका चौतारीहरू फेरि जीवन्त बन्थे। दशैं केवल चाड थिएन, बिछोडिएका आफन्त र साथीभाइलाई पुनः जोड्ने एउटा सुन्दर अवसर थियो।
गाउँमा कसको घरमा कत्रो खसी काटिँदै छ भन्ने पनि सबैको चासोको विषय हुन्थ्यो। खसी हेर्न, घरघरमा भइरहेको तयारी नियाल्न र साथीहरूसँग रमाइलो गर्न हिँडिन्थ्यो। नयाँ लुगा लगाउने रहरले मनमा छुट्टै उत्साह जगाउँथ्यो। वर्षमा एकपटक पाइने नयाँ कपडा लगाएर आफूलाई संसारकै सुन्दर मान्ने त्यो बालसुलभ खुसी आजका महँगा लुगाले पनि कहाँ दिन सक्छन् र!
दशैंको अर्को ठूलो आकर्षण थियो—रोटे पिङ। पिङ खेल्न पालो कुर्नुपर्थ्यो, साथीभाइसँग हाँस्दै र जिस्किँदै घण्टौँ बित्थे। पिङको मच्चाइसँगै मनका रहरहरू पनि आकाश छुन्थे। अहिलेका मनोरञ्जनका अनेक साधनभन्दा त्यतिबेलाको एउटा पिङमा बढी आनन्द भेटिन्थ्यो।
अनि आउँथ्यो टीकाको दिन! निधारमा रातो टीका, कानमा जमरा, ठूलाबडाको आशीर्वाद र हातमा दक्षिणा। रात परेपछि टुकी बालेर दक्षिणा बटुल्न हिँडेको त्यो समय पनि कति रमाइलो थियो! कसले कति दक्षिणा पायो भन्ने कौतूहलले मन थामिन्थेन। घर फर्किएपछि खाम उप्काई उप्काई पैसा गन्ने र साथीहरूसँग तुलना गर्ने हतारो झन् बेग्लै हुन्थ्यो। थोरै दक्षिणा पाउने पनि उत्तिकै खुसी, धेरै पाउनेको खुसीको त कुरै नगरौँ!
दशैंमा घरमा फलेका केरा, फलफूल र विभिन्न परिकार प्रसादका रूपमा खाइन्थ्यो। आफ्नै बारीमा फलेका फलफूलको स्वादमा माटोको सुगन्ध मिसिएको हुन्थ्यो। पेट अघाउन्जेल प्रसाद खाँदा पनि मन अघाउँदैनथ्यो। छिमेकीको घरमा जाने, आफन्तकहाँ टीका लगाउने र एकअर्काको सुखदुःख साटासाट गर्ने परम्पराले गाउँलाई एउटै परिवारजस्तो बनाउँथ्यो।
आज समय बदलिएको छ। गाउँका धेरै घरहरू सुनसान छन्। कोही रोजगारीका लागि विदेशमा छन्, कोही सहरमा व्यस्त छन्। रोटे पिङको ठाउँमा आधुनिक मनोरञ्जनका साधन आएका छन्। नयाँ लुगाको रहर र दक्षिणाको उत्साह पनि समयसँगै फेरिएको छ। प्रविधिले संसारलाई नजिक बनाएको छ, तर कहिलेकाहीँ लाग्छ—हाम्रो मनलाई जोड्ने ती साना-साना परम्परा भने बिस्तारै टाढिँदै गएका छन्।
आजको दशैंमा सुविधा धेरै छन्, तर बाल्यकालको जस्तो निश्चिन्त खुसी कहाँ छ र? त्यतिबेला ठूलो भोजभन्दा परिवारसँग बसेर खाएको सामान्य खाना प्रिय हुन्थ्यो। महँगा उपहारभन्दा आफन्तको आगमन अमूल्य लाग्थ्यो। धेरै पैसा पाउनुभन्दा टीका लगाएर ठूलाबडाको आशीर्वाद थाप्नु ठूलो कुरा हुन्थ्यो।
सायद त्यसैले त दशैं आउनासाथ मन फेरि त्यही पुरानो गाउँमा पुग्छ—रातो माटोले पोतेका घरहरूमा, चुनाले सेताम्मे बनेका भित्ताहरूमा, साथीभाइको हुलमा, रोटे पिङको मच्चाइमा, टुकीको मधुरो उज्यालोमा र दक्षिणा गनेर रमाएका ती निर्दोष आँखाहरूमा। दशैं त हरेक वर्ष आउँछ, तर बाल्यकालको त्यो दशैं फेरि फर्केर आउँदैन। समयले धेरै कुरा बदलिदियो, उमेरले बालापन खोसिदियो, परिस्थितिले आफन्तलाई टाढा पुर्यायो। तर ती दिनका सम्झनाहरू आज पनि मनको कुनै कुनामा उत्तिकै ताजा छन्। पुराना दिन सम्झिँदा मन एकातिर रमाउँछ, अर्कोतिर कताकता भावुक पनि हुन्छ।
अन्ततः दशैं भनेको नयाँ लुगा, मिठो परिकार र टीका-दक्षिणा मात्रै होइन। दशैं भनेको परिवारसँगको मिलन, आफन्तसँगको आत्मीयता, गाउँघरको अपनत्व, बाल्यकालको निश्चल खुसी र जीवनभर साथ रहने मीठा सम्झनाहरूको नाम हो। आहा! कति सुन्दर थिए ती दिन, कति आत्मीय थियो त्यो समय! मुख्य कुरा के हो भने, दशैंको वास्तविक मर्म—परिवारको पुनर्मिलन, ठूलाबडाको आशीर्वाद, आपसी सद्भाव, क्षमाशीलता र खुसीको आदानप्रदान—कहिल्यै बदलिनु हुँदैन। हामीले प्रविधिलाई जोडिनका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर यसलाई हाम्रा मौलिक परम्परा, संस्कृति र प्रत्यक्ष आत्मीयता खोस्न दिनु हुँदैन।
पहिले दशैं र खुसी बुबा आमा सँगै आउथ्यो । अहिले केही फरक भएकाे छ र दशैं छोराछोरीसँगै आउँछ । तर उबेला जस्तै आउँदैन । हिजोको दशैंको त्यो न्यानोपन र आजको प्रविधिको सुलभतालाई सन्तुलनमा राखेर अघि बढ्न सके मात्र दशैंको वास्तविक रौनक र महत्त्व कायम रहिरहनेछ।
सबैमा बडा दशैंको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!
यतिबेला नेपाली घर आँगनमा वडा दशैको चलहपहल सुरु भएको छ।संघारमै तिहार, छठलगायतका चाडपर्व छन्। यि केवल धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्पराका प्रतीक मात्र होइनन्, सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता र राष्ट्रिय पहिचानका आधार पनि हुन्।
यी पर्वले टाढिएका आफन्तलाई नजिक ल्याउँछन्, मनमुटाव बिर्साएर सम्बन्धमा आत्मीयता थप्छन् र समाजमा आपसी सहयोग तथा सद्भावको भावना बलियो बनाउँछन्। तर, पर्वको वास्तविक महत्व देखावटी खर्च र तडकभडकमा होइन, मानवीय सम्बन्ध र सांस्कृतिक मूल्यको संरक्षणमा निहित छ।
पछिल्लो समय चाडपर्वमा बढ्दो उपभोगवादी प्रवृत्ति, अनावश्यक खर्च, महँगी, कालोबजारी र अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले सर्वसाधारणलाई आर्थिक दबाबमा पार्ने गरेको छ। हुनेखानेको तडकभडक र विपन्न परिवारको अभावबीचको दूरीले पर्वको समानताको सन्देशसमेत कमजोर बनाउँछ। त्यसैले पर्व मनाउँदा आर्थिक क्षमताको ख्याल गर्नु, विपन्न तथा असहायलाई सहयोग गर्नु र कसैलाई पनि सामाजिक प्रतिष्ठाका नाममा खर्च गर्न बाध्य नपार्नु सबैको जिम्मेवारी समेत हो ।
यसैगरी, यात्रुको सुरक्षित आवागमन, गुणस्तरीय खाद्यवस्तुको उपलब्धता, बजार अनुगमन, कृत्रिम अभाव नियन्त्रण र सार्वजनिक सुरक्षामा राज्यले विशेष ध्यान दिनुपर्छ।नागरिकले पनि मदिरा सेवन गरी सवारी नचलाउने,जुवातासबाट टाढा रहने, वातावरण प्रदूषण नगर्ने र बालबालिकाको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिने जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ।पर्वको सार आपसी प्रेम, सद्भाव र सहअस्तित्व हो।
सबै वर्ग, समुदाय र धर्मका नागरिकले सम्मानपूर्वक पर्व मनाउन पाउने वातावरण निर्माण गर्नु राज्य र समाज दुबैको दायित्व हो।सबैमा पर्वको शुभकामना !
मकवानपुर । प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि सुरु हुने सोह्रश्राद्ध अर्थात् पितृ पक्ष आजदेखि विधिवत् सुरु भएको छ । आज पहिलो दिन अर्थात प्रतिपदा तिथि श्राद्ध गर्नुपर्ने छ ।
आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि आश्विन शुक्ल प्रतिपदासम्मका सोह्रवटा तिथिमा दिवंगत पितृलाई सम्मानका साथ तर्पण, सिदादान र पिण्डदान गरिने गरिन्छ । सोह्र दिनसम्म यो क्रम चल्ने भएकाले सोह्रश्राद्ध भनिएको हो । यो समयलाई अपर, प्रेत पक्ष आदि नामले पनि बुझिन्छ । चाडपर्व यज्ञयागादि तथा ठूलाकार्य गर्नु अघि पितृलाई श्रद्धा भक्तिका साथ सम्झिने वैदिक सनातन हिन्दू शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोह्रश्राद्ध गर्ने गरिएको हो ।
यो समयमा पितृले आश गरी बसेका हुन्छन् भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ । सोह्रश्राद्ध गर्नाले पितृप्रतिको आफ्नो दायित्वबोध पुरा हुनाका साथै पितृऋणबाट मुक्त भइन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ। आश्विन शुक्ल पञ्चमीपछिका अष्टमी, द्वादशी र औँसी, भरणी नक्षत्र र व्यतिपात योग परेका दिन जुनसुकै तिथि परेपनि रोकिएको सोह्रश्राद्ध गर्न सकिने शास्त्रीय विकल्पसमेत निर्णयसिन्धु, धर्मसिन्धुलगायत धर्मशास्त्रका ग्रन्थमा उल्लेख गरिएकाे छ ।
त्यसपछि पनि सोह्रश्राद्ध गर्न नसकिएमा सक्नेले आफैँ नसक्नेले ब्राह्मणमार्फत् दैनिक १०८ मन्त्र जप गर्न सकिने शास्त्रीय विकल्प रहेको छ । विधिपूर्वक यस्तो जप १० महिनासम्म गर्नुपर्छ । यो विधिबाट पनि पितृले तृप्ति प्राप्त गर्ने धार्मिक विश्वास छ । पितृ पक्षको समाप्तिसँगै दुर्गा पक्ष अर्थात् बडा दसैँ सुरु हुन्छ । बडादसैँ मनाउनुअघि पितृ तृप्तिका लागि सोह्र श्राद्ध गर्ने गरिएको धर्मशास्त्रीय मत छ । ठूला पर्व वा चाड मनाउनुअघि पितृतृप्तिको कर्म गर्ने वैदिक सनातनी परम्परा रही आएको छ ।
यस्तो छ शास्त्रीय विधान
प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी, औंसी र पूर्णिमा यी सबै तिथिहरूमा पितृहरूको तर्पण र श्राद्ध गरिन्छ, जसबाट पितृहरूको आत्माको शान्ति प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ ।
जसलाई आफ्ना परिजनहरूको मृत्यु तिथि थाहा हुँदैन, तिनीहरूले पनि यसै पितृपक्षको पञ्चमी, अष्टमी, द्वादशी वा आमावास्य तिथिका दिन श्राद्ध गर्ने चलन छ ।
कुन पितृको श्राद्ध कुन दिन गर्ने भन्ने कुरा कहिले मृत्यु भएको थियो र त्यस समयमा कुन तिथि थियो त्यही तिथिकै आधारमा तय गरिन्छ । तत् पश्चात पितृहरूलाई तर्पण र पिण्डदान र भोजन अर्पण गरिन्छ, जसलाई उनीहरूको आत्माको तृप्तिका लागि गरिन्छ । यो कर्म सामान्यतया गाईको दूध अनि खिरबाट बनाइएका पिण्डलाई स्वधा (पितृहरूको पत्नी) उचारण गर्दै गुरु पुरोहितको निर्देशन अनुसार पिण्ड अर्पण गरिन्छ ।
पवित्र जलले पितृहरूको नाममा अर्पण गर्ने कर्म तर्पण हो। यसलाई गङ्गाजल वा अन्य पवित्र जलमा पञ्चामृतसहित कुश, जउ, तिल, फूल, चन्दन आदि स्रोतहरूबाट सम्पन्न गरिन्छ । हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा सोह्र श्राद्धको गहिरो व्याख्या गरिएको पाइन्छ । विशेष गरी ‘गरुड पुराण’, ‘विष्णु पुराण’, र ‘महाभारत’ जस्ता ग्रन्थहरूमा पितृपक्ष र श्राद्ध कर्मको महत्त्व बताइएको छ ।
एकोद्दिष्ट (वार्षिक तिथिका दिन गरिने) श्राद्ध मध्याह्न कालमा, पार्वण श्राद्ध (पितृपक्षमा गरिने श्राद्ध) अपराह्नमा र आभ्युदयिक श्राद्ध प्रातःकालमा गर्ने शास्त्रीय विधान छ । प्रत्येक गृहस्थीले श्राद्ध सम्भव भएसम्म घरैमा गर्नु पर्दछ । अरूको घर वा जमिनमा बसेर श्राद्ध गर्दा पितृहरू खुसी हुँदैनन् भन्ने मान्यता छ । सहरी क्षेत्रमा अरूको घरमा डेरा गरी बस्ने श्राद्ध कर्ताले श्राद्ध र तर्पणादि कार्य सकेसम्म नजिकको तीर्थक्षेत्र, नदि, मन्दिरमा या तुलसीको मठमा गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
सोह्रश्राद्धमा पितृहरू पितृलोकबाट पृथ्वीतलमा आगमन गर्ने विश्वास गरिन्छ, यसै पक्षमा आफूले पञ्चभौतिक शरीर त्याग गरेको तिथिमा आफ्ना सन्तान तथा सन्ततिहरूबाट तर्पण, पिण्डदान, श्राद्ध आदि कर्मको आशा राखेका हुन्छन् । पितृहरू आफ्ना सन्तानले तर्पण, पिण्डदान, श्राद्ध, भोजन र दान श्रद्धापूर्वक गरेर खुसी पार्न सकुन भन्ने चाहन्छना राख्नसका साथै श्राद्धकर्तालाई वंश वृद्धि हुने, परिवारमा सुख छाउने, शान्ति मिल्ने, समृद्धि प्राप्त हुने र धनसम्पत्तिको आशीर्वाद दिएर पितृलोक फर्कन्छन् भन्ने शास्त्रोक्त कथन छ ।
मकवानपुर । हरितालिका तीजको अवसरमा बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री किरण थापा मगरले स्वदेश तथा विदेशमा रहेका सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनीहरुमा शुभकामना व्यक्त गर्नु भएकाे छ।
मुख्यमन्त्री थापाले सोमबार शुभकामना सन्देश दिनु हुँदै तीज नेपाली महिलाहरूले सनातन सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाउँदै आएको उल्लेख गर्दै पर्वले पारिवारिक सुख, सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्ने अवसर प्रदान गर्ने बताउनु भएकाे छ। यस्ता सांस्कृतिक पर्वले विविधतामा एकता, धार्मिक सहिष्णुता र सामाजिक सद्भाव कायम गर्न सहयोग पुर्याउने विश्वास उहाँले व्यक्त गर्नु भएकाे छ।
तीजको मौलिकता कायम राख्दै संस्कृति संरक्षण, संस्कारयुक्त वातावरण निर्माण र सदाचार जीवनशैली अपनाउन चाडपर्वको गरिमालाई सम्मानजनक बनाइराख्नुपर्ने उहाँले सन्देशमा भन्नु भएकाे छ। ‘तीजले नेपाली समाजमा विद्यमान लैङ्गिक, जातीय र वर्गीय विभेदलगायत सबै प्रकारका असमानता अन्त्य गर्दै सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र मेलमिलाप बढाउन प्रेरणा दिने अपेक्षा छ’ उहाँले भन्नुभएकाे छ ‘विभेदमुक्त र समतामूलक समाज निर्माणतर्फ अघि बढ्न तीज पर्वले सबैलाई प्रेरित गर्न सकोस शुभकामना।’
मकवानपुर । आज भाद्र शुक्ल तृतीया । यस दिनमा मनाइने हरितालिका तीज पर्व मनाइँदै छ । आजको दिन व्रतालुले शिव-पार्वतीको विशेष पूजा आराधना गर्दछन् । यसो गर्दा परिवारमा सुख, शान्ति र कल्याण हुने धार्मिक विश्वास छ ।
आइतबार दर खाएपछि औपचारिक रूपमा शुरु भएकाे यस वर्षकाे तीज पर्व ऋषि पञ्चमीसम्म मनाइन्छ । तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत, चौथीका दिन गणेश भगवानको पूजा र पञ्चमीका दिन स्नान गरी अरुन्धती सहित सप्तऋषिको पूजा गरी तीज समापन हुन्छ । सत्य युगमा आजैको दिन निराहार व्रत बसी पार्वतीले महादेव स्वामी पाएकी कथा छ । त्यसैले आजको दिन निराहार व्रत बसेर विधिपूर्वक शिव पार्वतीको पूरा गरे मनोकामना पूरा हुने विश्वास छ ।
यही विश्वासका साथ व्रतालुहरूको आज बिहानैदेखि पशुपतिनाथ मन्दिर लगायतका शिवालयहरूमा घुइँचो लागेको छ । तीजको अवसरमा महिलाहरूले वर्ष दिनभर आफूलाई परेका दुःख, पीर, मर्कालाई गीतका माध्यमबाट सार्वजनिक पनि गर्दछन् । उनीहरू भेला भएर नाचगान गर्दछन् ।
हरितालिका तीजको धार्मिक, सामाजिक तथा साँस्कृतिक महत्व
हरितालिका तीजको महत्व हाम्रो सनातन संस्कृतिमा ठूलो रहेको छ l मुख्यरूपले सौभाग्यवती वा विवाहित महिलाहरुद्वारा यस पर्वलाई मनाइन्छ तर यो व्रत अविवाहित महिला तथा पुरुषहरुको लागि पनि उत्तिकै श्रेष्ठ मानिएको छ l हरितालिका तीजमा भगवान शिव, माता गौरी एवं गणेशजीको पूजा-आराधनाको महत्व रहेको छ l यो व्रत निराहार एवं निर्जला भई तथा रात्रि जाग्राम गरि नाचगानको साथ गर्ने गरिन्छ l
आलिभिः सखिभिः हरिता इति हरितालिका । अथवा सखिभिर्हरिता यस्मात् तेनेयं हरितालिका । ‘हरित’ को अर्थ हरण गरिएको र ‘आलिका’ को अर्थ साथी हुन्छ । पौराणिक प्रसंगअनुसार भाद्र शुक्ल तृतीयाको दिन पर्वतराज हिमालयकी सुपुत्री पार्वतीलाई विष्णुसँग निश्चय गरिएको विवाहबाट जोगाउन उनका सखीहरूले हरण गरेर लुकाएका कारण यस दिनलाई हरितालिका भनिएको हो ।
हरितालिकाको लोकप्रसिद्ध नाम ‘तीज’ हो । यो विशेषगरी नारीहरूले मनाउने पर्व हो । धार्मिक रूपमा तीज अन्तर्गत उमामहेश्वरको पूजा गरी निराहार व्रत बस्ने र भोलिपल्ट व्रतको उद्यापन गरेर भोजन गर्नेसम्मका कृत्यहरू पर्दछन् । तीजमा निराहार व्रत बसी पार्वतीसहित भगवान् शिवको पूजा–आराधना गर्ने नियम छ । यसका साथै तीजमा दरका रूपमा विशेष खानपान, नाचगान र मनोरञ्जन समेत गरिन्छ । यो पर्व नेपाल, भारतलगायत हिन्दुहरूको बसोबास भएका अन्य मुलुकमा समेत मनाइन्छ । तीजमा मीठामीठा परिकार आफैंले पकाएर आफन्तहरूलाई बोलाएर आफ्नै मिहिनेतको फल खाने र खुवाउने चलन छ । यस्तै नयाँ कपडा तथा गरगहना जोरजाम गर्ने पर्वका रूपमा पनि तीज अगाडि रहेको छ ।
नेपाली समाजमा प्राचीनकालदेखि नै तीजलाई महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिने गरेको पाइन्छ । विवाह भएर टाढा पुगेका छोरी–चेली–भान्जीहरूलाई घरसम्मै माइती लिन जाने, माइतमा एकसाथ भेला हुने, रमाइलो भेटघाटबीच मीठो एवं स्वादिष्ट दर खाने, व्रत बसी सामूहिक पूजा गर्ने र नाचगानका माध्यमले आफ्ना दुःखसुखका पीरमर्का व्यक्त गर्ने अवसर तीजले नै जुटाउंछ ।
यस पर्वलाई पतिपत्नीबीचको सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने, आपसी सहयोगको भाव प्रत्यक्षरूपमा व्यक्त गर्ने, उमामहेश्वरको पूजाद्वारा पतिपत्नी एक–अर्काका पूरक भएको प्रमाणित गर्ने, ईश्वर–उपासनाद्वारा इच्छाएको फल प्राप्त गर्ने जस्ता अनेकौं प्रेरणाहरू तीज पर्वबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । पतिपत्नीबाट अलि माथि उठेर हेर्दा सामाजिक पक्षसँग यो पर्व जोडिन पुग्छ । घरमा सासू–बुहारी र नन्द–भाउजूबीचको सम्बन्ध पनि तीतो नभएर मीठो एवं प्रगाढ नै हुनुपर्छ ।
आपसमा घरभित्रका व्यावहारिक विषयलाई बाहिर लैजाँदा वास्तवमा आफ्नै घरको बेइज्जत हुने र बाहिरी मानिसले घरायसी मनमुटावलाई जोड्न सक्ने हुँदा यसतर्फ सचेत गराउन माइती पक्षका अभिभावकले ठूलो भूमिका निर्वाह गरेका हुन्छन् । पारिवारिक द्वेष हुनबाट विमुख गराउने शिक्षा पनि यस पर्वबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । यसभन्दा पर गएर हाम्रो घरमा आश्रित व्यक्तिहरूलाई जोड्ने प्रयत्न गर्नु र नन्दआमाजू, फुपूदिदी र हजुरदिदीहरूलाई, सानीमा, ठुलीआमा एवं वरपरसम्मका इष्टमित्र र आफन्तहरूलाई बोलाएर उदारभावका साथ खानपान तथा रमाइलोले भेटघाट भए जति सबैको मन प्रसन्न भई आत्मीयपनको विकास हुनुले व्यावहारिक पक्षमा पनि एक–आपसमा सहयोग एवं सहकार्यको भावना जागृत हुन्छ ।
तीजको धार्मिक पृष्ठभूमि
भाद्र शुक्लपक्षको तृतीया तिथिमा पार्वतीले भगवान् शिवजीलाई पति पाऊँ भनी गरेको व्रतबाट तीजको परम्परा चलेको पाइन्छ । जब पार्वतीको चिन्तन, ध्यान, पूजा, उपासना, जप, तप सम्पूर्ण महादेवमा केन्द्रित थियो, उसबेला नारदको याचनाअनुसार पिता पर्वतराज हिमालयले भगवान् विष्णुसँग उनको विवाह निश्चय गर्दछन् ।
वासुदेव स्वयं देवः कन्यां प्रार्थयते यदि ।
तदा मया प्रदातव्या त्वदागमनगौरवात् ।।
पिताजीले आफ्नो इच्छाविपरीत भगवान् विष्णुसँग विवाह गरिदिने निश्चय गरेको थाहा पाएपछि पार्वतीलाई असह्य पीडा भयो । उनले आफ्नो वेदना सखीहरूलाई सुनाइन् । सखीहरूले पार्वतीलाई लुकाउने सल्लाह गरे, र हरण गरि जंगलमा पुर्याए । पार्वती हराएको सूचनाले पर्वतराजको दरबारमा भने हाहाकार भयो । यसरी सखीहरूले हरण गरेर लुकाएको अवस्थामा पार्वतीले आशुतोष भगवान् शिवजीको तपस्या गरिन् । उनले बालुवाको शिवलिंग बनाई पूजा गरिन् र ‘ॐ नमः शिवाय’ मन्त्रद्वारा भगवान् शिवजीलाई प्रसन्न गराई वरदानस्वरूप उनै भगवानलाई पतिरूपमा प्राप्त गरिन् । यसप्रकार पार्वतीले सिद्ध गरेको पूजालाई हरितालिका पूजा भन्न थालिएको हो ।
व्रत बस्ने दिन
तीजमा विवाहिता महिलाहरू आफ्ना पतिको दीर्घायुको कामना गर्दै व्रत बसी नाचगान र मनोरञ्जन गर्छन् भने अविवाहिता सुयोग्य वरको आशा राखी व्रत बस्छन् । व्रतको समयमा महिलाहरूले तीजको व्रतकथा सुन्ने र समापनमा पूजा लगाई ब्राह्मण-ब्राह्मणीहरूलाई दान दक्षिणा गर्ने चलन रहेको छ । तीजको व्रत अन्य व्रत भन्दा फरक ढंगले लिइन्छ । यस दिन पानीसम्म पनि नखाई ब्रत बस्नुपर्ने परम्परागत मान्यता रहेको भएपनि कतिपय महिलाहरु महादेवको पुजा आराधना पश्चात फलफुल ग्रहण गर्दछन् । यसै दिन पार्वतीले आफ्नो तपस्या पूरा गरी शिवजी पाएको विश्वास गरिने हुनाले यस दिनलाई हर्षोल्लासका साथ नाचगान गरी मनाइने गरिन्छ ।
सामाजिक महत्व
नेपाल कृषिप्रधान मुलुक हो । तीज बालीनाली रोपिसकेपछि केही फुर्सदको समयमा मनाइने पर्व हो । आपसी प्रेम बढाउने यो पर्वले महिलाहरूको दुखेसो पोख्ने वातावरण सिर्जना गरिदिन्छ । बालीनाली लगाइसकेपछि केही फुर्सदको समयमा माइतीबाट बाबु वा दाजुभाइ गएर छोरीचेलीलाई भेट्ने र सकेसम्म माइती लिएर र्फकने प्रचलन छ जसले माइती चेलीको आपसी सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ । विवाह भएर टाढा पुगेका दिदीबहिनीबीच भेट गराएर यो पर्वले उनीहरूको मन हलुका पार्न र सुखदुखका कुराकानी गर्ने अवसर समेत जुटाइदिन्छ ।
सांस्कृतिक महत्व
मानिस जति आधुनिक भए पनि उसले जन्मसँगै पाएको संस्कार एवं संस्कृति छोड्न सक्दैन । नेपालमा रहेका हिन्दू समुदायले मनाउने तीज पर्वलाई अहिले अन्य जातिले पनि मनाउन थालेको पाइन्छ । तीजलाई महिलाको रमाइलो पर्वका रूपमा समेत लिइने भएकाले युवतीहरू पनि यसमा रमाउँछन् । कामबाट केही समय अवकाश लिँदै परिवार, साथीभाइ जमघट, घुमघाम, नाचगान यो पर्वको अर्को विशेषता बन्दैछ ।
व्रतकथा
पौराणिक कालदेखि चलिआएको तीजको व्रतकथा महात्म्यको कथा भगवान शिवले पार्वतीजीको पूर्वजन्मको स्मरण गराउने उद्देश्यले यसप्रकार भन्नु भएको थियो । हे गौरी ! पर्वतराज हिमालयको घर अर्थात तिम्रो माइतमा बस्दा गङ्गातटमा तिमीले आफ्नो बाल्यावस्थामा अधोमुखी भई घोर तपस्या गरेकी थियौ । उक्त अवधिमा तिमीले कुनै अन्नपानी नखाई केवल हावाको मात्र सेवन गरेकी थियौ र मात्र सुख्खा पत्ताहरू चबाई दिनहरू काटेकी थियौ । माघको चिसोमा तिमीले निरन्तर जलमा प्रवेशगरी तप गर्यौ, बैशाखको शरीर जलाउने गर्मीमा पञ्चाङ्ग्निद्वारा शरीर तपायौ । साउनको मुसलधारे वर्षामा खुल्ला आकाशमुनि बिना अन्नपानी व्यतीत गर्यौ । तिम्रो यो कष्टदायक तपस्या देखेर तिम्रा पिता धेरै दुःखी र चिन्तित हुने गर्दथे ।
एकदिन तिम्रो तपस्या तथा तिम्रा पिताजीको दुःख र चिन्तालाई मनन गरी नारदजीले तिम्रा घरमा आउनुभयो । तिम्रा पिताले नारदजीलाई घर आउनाको कारण सोध्नुभयो र प्रत्युत्तरमा नारदजीले भन्नुभयो “ हे गिरिराज ! म भगवान विष्णुले पठाएर यहाँ आएको हुँ । तपाईंकी छोरीको घोर तपस्याबाट प्रसन्न भई स्वयं भगवान विष्णु उनीसँग विवाह गर्न चाहनुहुन्छ । यसबारे म तपाईंको राय जान्न चाहन्छु ।”
नारदजीका कुरा सुनेर तिम्रा पिताले अति प्रसन्नताकासाथ भन्नुभयो । श्रीमान् यदि स्वयं विष्णु भगवान मेरी कन्याकासाथ वरण गर्न चाहनुहुन्छ भने मलाई कुनै आपत्ति छैन । उहाँ त साक्षात् परब्रह्म हुनुहुन्छ । यो त हरेक अभिभावकको पिताको इच्छा हुन्छ कि उसकी छोरी सुखसंम्पदाले परिपूर्ण पतिका घरकी गृहलक्ष्मी बनून् र आफ्नो जीवनसाथै पति र परिवारको सुखकी कारण बनून् । नारदजीले तिम्रा पिताको स्वीकृति पाएपछि भगवान विष्णुसमक्ष गई विवाह टुङ्गो लागेको समाचार सुनाउनु भयो । तर विष्णुसँग आफ्नो विवाह हुन लागेको थाहा पाएपछि तिमी असाध्यै दुःखित भयौ । तिम्रो दुःखको कुनै ठेगान भएन । अति दुःख, चिन्ता र कष्टमा तिम्रा दिनहरू बित्न थाले ।
तिम्रो चिन्तित र दयनीय मुहार देखेर तिम्री एउटी सखीले तिम्रो दुःखको कारण सोद्धा तिमीले भन्यौ -‘मैले मनैदेखि भगवान शिवलाई वरण गरेकी छु, तर मेरा पिताले मेरो विवाह विष्णुजीसँग गरिदिने निधो गर्नुभयो । म विचित्र धर्मसङ्कटमा छु । अव मैले प्राण त्याग्नुबाहेक कुनै उपाय र विकल्प देखेकी छैन । ‘ तिम्री ती संगिनी अति नै चङ्ख र समझदार थिइन् । उनले तिमीलाई भनिन् – ‘प्राण नै त्याग गर्नुपर्ने यहाँ के नै कारण छ र? संकटको घडिमा धैर्यताका साथ काम गर्नुपर्दछ । हिन्दूनारीको जीवनको सार्थकता नै केमा छ भने जसलाई मनैले पतिका रूपमा एक पटक वरण गरिन्छ, उसैसँग निष्ठापूर्वक जीवन निर्वाह गर्नुपर्दछ । दीगो आस्था र एक निष्ठाका सामु त स्वयं भगवान पनि असहाय र किंकर्तविमुढ बन्न पुग्नुहुन्छ ।
तसर्थ म तिमीलाई घनघोर वनमा लैजान्छु जुन साधनास्थल पनि हो र त्यहाँ तिम्रा पिताले समेत तिमीलाई खोजेर पाउनुहुन्न । मलाई पूर्ण विश्वास छ ईश्वरले अवश्य तिम्रो सहायता गर्नुहुनेछ ।’ अनि तिमीले तिम्री सहेलीले भने झैँ गर्यौ । यता तिम्रा पिता तिमीलाई घरमा नदेखेपछि धेरै चिन्तित र दुःखी हुनुभयो । उहाँ सोच्न थाल्नुभयो – ‘मैले त मेरी पुत्रीको भगवान विष्णुसँग विवाहको निधो गरेको थिएँ, भगवान विष्णु विवाहका निमित्त जन्ती लिएर आउनुभएका बखतमा कन्यालाई घरमा नभेट्दा अनर्थ हुन जानेछ, विष्णुलाई मैले के जवाफ दिने?’ यती विचार गरी तिम्रा पिताले चारैतिर तिम्रो खोजीको कार्य शुरु गराउनुभयो ।
यता तिम्रो धुमधामसँग खोजीकार्य भइरह्यो उता तिमी आफ्नी सहेलीका साथ नदीका तटमा एउटा गुफामा आराधनामा लीन भयौ । भाद्रपद शुक्लको तृतीया तिथि, अनि त्यस दिन हस्ता नक्षत्र थियो, त्यसदिन तिमीले बालुवाको शिवलिङ्ग निर्माण गर्यौ । रातभरि मेरा स्तुतिमा गीत गाउँदै जागरण गर्यौ । तिम्रो यो कठोर तपस्याको प्रभावले मेरो आसन हल्लिन पुग्यो र शीघ्र तिम्रा सामूमा पुगेँ र तिमिलाई वर माग्न भनेँ । त्यससमय आफ्नो तपस्याको फलका प्रभावले प्रकट भएको म महादेवलाई आफूसमक्ष देखेर तिमीले भन्यौ – ‘मैले हजुरलाई साँचो मनले पतिका रूपमा वरण गरिसकेकी छु । यदि तपाई साँच्चै नै मेरो तपस्याबाट प्रसन्न भई यहाँ प्रकट हुनुभएको हो भने मलाई आफ्नी अर्धाङ्गिनीका रूपमा स्वीकार गर्नुहोस् । त्यसपछि “तथास्त्” भनेर म कैलाश पर्वततर्फ फिर्ता भएँ ।
भोलिपल्ट उज्यालो हुने बितिक्कै तिमीले पूजाका समस्त सामग्री नदीमा सेलाई आफ्नी सहेलीसहित बर्तको समापन गर्यौ । त्यही समय तिम्रा पिता गिरिराज आफ्ना बन्धुबान्धवसहित तिमीलाई खोज्दै खोज्दै त्यहीँ पुग्नुभयो । तिम्रा पिताले तिम्रो अवस्था देखेर अत्यन्त दुःखी हुँदै तिम्रो त्यो कठोर तपस्याको कारण सोध्नुभयो । तिमीले भन्यौ – ‘पिताजी ! मैले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय कठोर तपस्यामा विताएँ । मेरो यो तपस्याको एकमात्र उद्देश्य माहादेवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गर्नु थियो । आज म आफ्नो तपस्याको परीक्षामा सफल भएकी छु । म आफ्नो आराध्यको खोजीमा घरबाट निस्किएर हिँडेकी हुँ । अब मैले हजुरसँग घर नै फर्कनु पर्छ भने महादेवका साथ मेरो विवाह गरिदिने भए मात्र म घर फर्कन्छु । तिम्रा कुरा सुनेर पिता हिमालयले तिम्रो इच्छा स्वीकार गर्नुभयो र तिमीलाई घर फिर्ता लिएर जानुभयो । केहीसमय पछि उहाँले पुरा विधिविधान सहित हाम्रो विवाह गरिदिनु भयो । भगवान शिवले अझ भन्नुभयो – हे पार्वती ! भाद्रपदको शुक्ल तृतीयामा तिमीले मेरो आराधना गरी जुन बर्त बसेकी थियौ, त्यसैको परिणामस्वरूप हामी दुईको विवाह सम्भव भएको हो । यो बर्तको महत्त्व यसकारणले पनि महत्त्वपूर्ण छ । जसले यो बर्त निष्ठापूर्वक पालन गर्दछ, त्यसलाई मनोवाञ्छित फल प्राप्त हुनेछ । यो बर्तलाई हरितालिका भन्नुको अर्थ पनि पार्वतीलाई साथीहरूले पिता र आफ्नो प्रदेशबाट हरण गरी जंगलमा लगेको प्रसङ्गसँग जोडिन्छ । हरितालिका शब्दमा रहेका हरिता र आलिका यी दुई शब्दको अर्थ पनि क्रमशः हरण गरिएकी र सथीहरू भन्ने हुन्छ । भगवान शिवले पार्वतीजीलाई भन्नुभयो – यस व्रतलाई विधिविधानपूर्वक जसले लिन्छ, त्यसले तिम्रोजस्तै सुयोग्य र अचल श्रीमान् प्राप्त गर्दछ ।