खैजेडी भजन र पञ्चेबाजामा महिलाको लगाव (भिडियाे सहित)
Tags: No Comments
मकवानपुर । मकवानपुर हेटौंडा ५ निवासी ५५ वर्षीय भगवती दाहालले स्कुले शिक्षाको थाहै पाइनन् । उनका दाजु र भाइहरुले उच्च शिक्षा हासिल गरे। तर भगवती र उनकी दिदीलाई स्कुल भर्ना समेत गरिएन । वि.स २०४१ मा १५ वर्षको उमेरमा विवाह भयो ।
औपचारिक स्कुले शिक्षा नपाएपनि उनलाई रामायण, देवी भागवत, कृष्ण चरित्र, गुणरत्नलगायतको विभिन्न खण्डहरु मुखारी छन् । “घरैमा दाजुहरुले पढेको हेरेर अक्षर चिने, बाह्रखरीको अक्षर चिन्न थालेपछि बुबा (रामजी गौतम) को किताब लुकी लुकी पढ्ने कोशिस गर्थें” उनले बाल्यबस्थाको स्मरण गरिन् । उनको बुबाले पनि भजन गाउँनुहुन्थ्यो, काम धन्दा सकेर उनका दुई दिदीबैनी बुबाको भजन भन्ने मेलामा पुगिहल्थे । “गाउँमा पूजा छ, भजन भन्ने रे भनेको सुनेपछि हामी हतारीदै काम भ्याएर पुग्थ्यौ, बुबाभन्दा अघि नै, सुटुक्क बसेर सुन्थेउ त्यहीबाट रस पसेछ” उनी भन्छिन् ।
अहिले उनको त्यही कलालाई साथीहरुले साथ दिएका छन् । उनीहरुको चर्चा गाउँ वस्ती, टोल र जिल्ला जिल्लामा फैलने क्रममा छ । अब भगवती एकै पनि छैनन् । उनको कला र गलालाई साथ दिन्छन् हेटौंडा ५ स्थित रुद्रेश्वर महादेव खैजेडी भजन समूहका महिलाहरुले । लोप हुँदै आएको खैजडी भजनमा यहाँका महिलाहरुले चासो दिएपछि मन्दिर व्यवस्थापनले पनि सहयोग गर्दै आएको छ ।
यहाँ पहिले ९ जना पुरुषहरुको समूह थियो भजनको लागि । पछिल्लो समय महिलहरुको मात्रै भजन समूह बनेको छ । जसको नेतृत्व गरेकी छिन् विष्णुकुमारी कार्कीले । महिलाहरुले पनि चासो दिन थालेपछि विस्तारै सिक्नेहरुको संङख्या बढ्यो । अहिले यहाँ १० जनाको महिला भजन समूह छ । समूहको केहीलाई अन्य व्यस्ततामा सङ्ख्या नपुग्दा पुरुष सदस्यहरु पनि सहभागी हुन्छन् । “पुरुषहरुको छुट्टै समूह अहिले पनि छ, तर चर्चामा महिलाकै समूह छ” समिति पूर्व अध्यक्ष बालचन्द्र दुलाल भन्छन् ।
महिलाहरुको भजन समूहको नेतृत्व उनै ५५ वर्षीया भगवतीले गर्छिन् । पूजा पाठमा रामायण, महाभारत, कृष्ण चरित्र, गुणरत्न माला जस्ताको कथालाई श्लोकको रुपमा उनी भट्याउँछिन् । अन्य जनचेतनामुलक कार्यक्रमहरुमा पनि उनीले उसै गरि श्लोक बनाउँछिन् । वातावरण दिवस होस्, श्रमिक महिला दिवस, लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको अभियान जस्ता सचेतनामूलक कार्यक्रमहरुमा उनी समय सापेक्ष शब्द भरेर श्लोक बनाउँछिन् । अरु महिलाहरुले साथ दिन्छन् खैजडी बाजाको साथमा ।
समूहबाट खैजेडी भजनको प्रस्तुती लिनको लागि निश्चित शुल्क तोकिएको छैन । नजिकै जाँदा, विभिन्न धार्मिक कार्यक्रमहरुमा शुल्क लिने गरिएको छैन । टाढाको बाटो जाँदा,रातभर नै प्रस्तुती दिंनु पर्दा भने यातायात र केही दक्षिणा लिने गरेको विष्णु कार्कीले बताउँछिन् । “हामीले तोकेर नै शुल्क राखेका छौंनौ, टीका दक्षिणमा दिएको लिने गरेका छौ” उनले भनिन् ।
खैजेडी भजनको लागि आवश्यक हार्मोनियर, झ्याली, साउण्ड सिस्टम, मादललगायतको सामग्री किन्दा समेत उनीहरुले आफू आफूबाटै पैसा उठाएर सामान जुटाएका थिए । केही अपुग सामग्री हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले केही महिना अघिमात्रै सहयोग दिएकाे दुलालले बताए ।
खैजेडी भजनकाे छाेटाे प्रस्तुति हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहाेस् ।
सचेतना र मेरिटेशनमा समेत उत्कृष्ट
खैजडी भजनको सुरुवात धर्मबाट भएको भएपनि अहिले यो विभिन्न सचेतनामूलक अभियानमा महत्वपूर्ण भूमिका छ । मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको विकट क्षेत्रबाट हेटौंडा बसाई सरेर आएको भगवतीको परिवारको अहिले आफ्नै घरमा सानो किराना पसल छ । व्यापार खास छैन, तर उनलाई व्यापारको चिन्ता पनि खास छैन । भन्छिन, यसो अल्झिने मात्रै हो । पसलमै बस्दा पनि यसो किताबहरु हेर्छु, समय बिताउँछु । विभिन्न अनावश्यक तनाव मनमा आउँदै, मन शान्त रहन्छ ।
भजन धर्ममाथिको समर्पित मात्रै छैन । यसले मेरिटेशनको भूमिका पनि निर्वाह गर्छ । अहिलेको व्यस्त दैनिकीमा विभिन्न तनावले गर्दा समस्यामा रहेकाहरुलाई यसले मेरिटेशनको काम समेत गर्ने पूर्व अध्यक्ष दुलाल बताउँछन् ।बालबालिहरुको समेत आकर्षण देखिन्छ । “अहिले धेरैको रहर विदेश जाने हुन्छ, पढाइ अनुसारको पैसा भएन भनेर बाहिर जानेहरु बढेका छन्, तर सानासाना बाबुनानीहरुको पनि सहभागीतामा रुचि देखिन्छ” कार्की भन्छिन् ।
पञ्चेबाजामा पनि महिलाको अग्रसरता
हेटौंडा १ की रुक्मिणी खत्रीको दैनिक र पहिचान फेरिएको छ अहिले । शुभकार्यको थालनी हुने स्थानमा उनको उपस्थिति अनिवार्य जत्तिकै भएको छ । त्यो पनि पञ्चेबाजा समूह सहित । ४५ वर्षीया खत्रीकी कान्छी बुहारी संगीतासहितको महिलाको समूह नौमती बाजा समूह सक्रिय छ अहिले । ५१ वर्षीया शान्तादेवी लौडरी जो निजामति कर्मचारी पनि हुन् । उनी नरसिंहा फुकेर सबैमा एकै साथ उर्जा भर्छिन् ।
यो पञ्चेबाजा बजाउने महिलाको समूह अहिले मकवानपुरमा चर्चाको छ । उषा बर्ताैला बाद्ययबादनमा पोख्त छिन् । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले महिलालाई पञ्चेबाजा बजाउने तालिम दिएको थियो । “हाम्रा दिदी बहिनीहरुको पौरख सामाजिक रुपान्तरणको जग बन्यो उपमहानगरको प्रवक्ता समेत रहेका वडा १ का अध्यक्ष सविन न्यौपानेले भने ।
पञ्चेबाजा बजाउनको लागि कुनै जात वा समुदायको हुनु पर्दैन, सिप सिकेर गर्ने कुरा हो, वडा १ कि वडा सचिव लौडारी भन्छिन् “महिलालाई घरै मात्रै उसको संसार हो भनेर अल्झाउनु हुँदैन ।” यो समूहले आफ्नो प्रस्तुतीको अवस्था, समय हेरेर ३० देखि ५० हजारसम्म शुल्क लगाउने गरेका छन् ।
वडा कार्यालयले जिल्लामै पहिलो पटक यो समूहलाई बजार बजाउने तालिम दिएको थियो । महिलालाई आर्थिक समृद्धिसँग जोड्न यस्ता कार्यक्रम ल्याइएको न्यौपानेले बताए “सिपले मनोरञ्जन मात्रै हैन आर्थिक पाटोमा पनि जोड दिन्छ, साथै संस्कृति संरक्षणमा पनि सहयोग पुग्छ” न्यौपानेले । पञ्चैबाजा पाँच बाजाको समूह हो। पन्चैबाजामा दमाहा, झ्याली, ट्याम्को, ढोलकी र सहनाई पर्छन्। पन्चैबाजा नेपाली धार्मिक एवम् सांस्कृतिक बाजाका रुपमा प्रयोग हुँदै आएको मौलिक संस्कृतिको धरोहर हो । नेपाली संस्कृतिमा पूजासहितका कार्य गर्दा शुभ साइतको महत्व हुन्छ। शुभसाइतमा मंगलधुन बजाउने प्रचलन छ ।
नेवारी बाजामा पनि चाख
संस्कृतीको संरक्षणमा नेवारी धिमे बाजामा पनि महिलाको संलग्नता बढ्न थालेको छ । धिमे बाजामा महिलाको आकर्षण बढाउँन छोरी उमेरकाहरुबाट बाजामा चाख बढ्न थालेको नेवाः गुठीः खल अध्यक्ष अनिल खड्गीले बताए । सबै संस्कृतीको आ आफ्नै महत्व छ, हरेक पर्व, जात्रा र मेलामा बजाइने धिमेबाजाका लागि पनि प्रशिक्षण आवश्यक भएको उनले बताए ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशका प्रमुख यादवचन्द्र शर्माले आज सोमबार मनाइँदै गरिएको २५५१ औं ग्याल्पो ल्होसारको अवसरमा शुभकामना व्यक्त गरेका छन् । परम्परा, कला र संस्कृतिले विश्वमञ्चमा विशिष्ठ पहिचान दिएको बताउँदै उनले शुभकामना सन्देश दिएका हुन् ।
प्रमुख शर्माले रोचक तथा मोहक चाडपर्वहरुले थप समृद्ध बनाएको बताउँदै आदिवासी शेर्पा समुदायले मनाउने ग्याल्पो ल्होसार पनि एक महत्वपूर्ण पर्व भएको बताए । प्रमुख शर्माले आफ्नो शुभकामना सन्देशमा भनेका छन् ‘हाम्रो देश नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक एवम् बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिपूर्ण छ यि विशेषताका कारण विश्वमानचित्रमा हाम्रो छुट्टै पहिचान बनेको छ ।’
‘हाम्रो यो पहिचान निर्माणका लागि हाम्रा चाडपर्वहरुको उल्लेखनीय भूमिका रहेको छ’ प्रमुख शर्माको शुभकामना सन्देशमा उल्लेख छ ।
आज सार्वजनिक बिदा
नेपालका शेर्पा समुदायले आज ग्याल्पो ल्होसार पर्व मनाउँदैछन्। ग्याल्पो ल्होसारको अवसरमा सरकारले आज सार्वजनिक बिदा दिएको छ। प्रत्येक वर्ष फागुन शुक्ल प्रतिपदाका दिन शेर्पा समुदायले मनाउने सांस्कृतिक पर्व ग्याल्पो ल्होसारको अवसरमा आज विविध कार्यक्रम गरिँदैछन्। नयाँ वर्षका रुपमा शेर्पा समुदायले आज २१५१ औँ ग्याल्पो ल्होसार मनाउन लागेका हुन्। मुसा, गाई, बाघ, खरायो, ड्रागन (मेघ), सर्प, घोडा, भेडा, बाँदर, चरा, कुकुर र बराह गरी १२ वर्गमा ग्याल्पो ल्होसारलाई विभाजन गरिएको छ।
कुस्मा (पर्वत) । पर्वत जिल्लाको सदरमुकाम कुश्मामा झन्डै ९० वर्ष अगाडि पत्ता लागेको ‘गुप्तेश्वर गुफा’ पर्यटनककाे आकर्षक गन्तव्य बनेकाे छ ।
गुफाकाे ऎतिहासिक धार्मिक महत्व बारे अझै प्रचारप्रसार र संरक्षणको लागि स्थानीय सरकार तथा समुदायले पहल गर्नु पर्ने आन्तरिक पर्यटकहरु बताउँछन् । ‘धार्मिक पर्यटनको सम्भावना ज्यादै राम्राे रहेछ, अहिलेको पुस्ताले पौराणिक विशेषलाई बुझ्न सक्ने ठाउँ रहेछ, व्यवस्थापनमा अझै ध्यान दिनु पर्ने मैले महसुस गरे’ मकवानपुरबाट गुफाकाे अवलाेकन गर्न आइपुगेकी हेटाैडा उपमहानगरपालिका वडा २ काे स्वास्थ्य स्वयंसेवीका मिना पराजुलीले भनिन् ।
ऐतिहासिक,धार्मिक, सांस्कृतिक रुपले महत्व राख्ने गुफा कुश्मादेखि करिब पाँच सय मिटर उत्तर र कालीगण्डकी नदीदेखि करिब दुई सय मिटर मात्रै दूरीमा रहेको छ । करिब ७ किमी लम्बाइ रहेको गुफालाई नेपालकै सबैभन्दा लामो गुफाको रूपमा दाबी गरिदै आइएको छ ।
पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा पाउँ भनी यही गुफामा व्रत बस्ने गरेको किंवदन्ती छ। गुफाभित्र पानी रसाइरहेको हुन्छ। बर्षौँ पुराना चट्टानहरू खिएर विभिन्न देवी देवताका आकृतिहरू जस्तै देखिन्छन् । सत्ययुगमा भगवान शिव गुप्त रहेको स्थलको रूपमा मानेर पनि यसको नाम ‘गुप्तेश्वर महादेव गुफा’ नामकरण भयो। किंवदन्ती अनुसार महादेव र पार्वतीबिच विवाह भएपछि दुवै जना केही समय यही गुफामा गुप्त बास बसेकोले यो गुफालाई ‘गुप्तेश्वर महादेव गुफा’ भनिएको भन्ने पनि छ।
हिन्दु धर्मग्रन्थ श्रीस्वास्थानी ब्रतकथा र शिवपुराणमा उल्लेख भएअनुसार परापूर्व कालमा कुशुमपुर र कुुशुम वाटिका (हालको कुश्माबजार) मा प्रशस्त फलफूल र कुश पाइन्थ्यो। अत्यधिक मात्रामा फलफूल र कुश पाइने कुशुमपुरबाट फलफूल र कुश टिपेर हिमालय पर्वतकी पुत्री पार्वतीले श्री महादेव पति पाउँ भनी पाङस्थित पार्वती गुफामा समेत तपस्या गरेको किंवदन्तीमा पाइन्छ।
सोही धार्मिक विश्वासका साथ महााशिवरात्री, बाला चतुर्दशी, श्री स्वस्थानी ब्रतकथा अवधि, राम नवमी अन्य हरेक चाडपर्वको साथै प्रत्येक एकादशी र सोमवारका दिन गुफामा भक्तजनहरूको घुइँचो लाग्ने गरेको छ। गुफा दर्शन गर्न जानेहरूको लागि गुफाभित्रै हिँड्नका लागि फलामे बाटो र विद्युतीय उज्यालोको व्यवस्था गरिएको छ।

गुफाको लम्बाई करिब पाँच किलोमिटर रहेको भनिए पनि करिब सात सय मिटर भित्रसम्म मात्रै पुगेको गुप्तेश्वर धार्मिक तथा पर्यटकीय विकास संस्थाका ईश्वरीप्रसाद आचार्य बताउँछन । उनका अनुसार त्यो भन्दा अगाडि जान कठिन रहेको छ । तहतह परेर बनेको उक्त गुफाको करिब एक सय मिटर भित्रसम्म रहेको सुमेरु पर्वत र पञ्च पाण्डवको क्षेत्रसम्म विद्युत् जडान गरिएको छ।
उक्त स्थानसम्म सहज रूपमै भित्र जान सकिन्छ। पञ्च पाण्डवको क्षेत्रमा गुफाको निकै सानो भएकाले सानो शरीर भएका व्यक्तिहरू घसारिएर मात्रै भित्र जान सक्छन्। उक्त स्थान पार गरेपछि भने फेरि फराकिलो बाटो रहेको देखिन्छ । त्यहाँबाट छिर्न नै कठिन हुने र सामग्रीहरू लैजान पनि कठिन हुने भएकाले त्यसपछिको भागमा विद्युत् जडान गरिएको छैन ।
२०१५ सालमा राजा महेन्द्रबाट उक्त गुफाको दर्शन गरेपछि गुप्तेश्वर गुफालाई पर्यटन क्षेत्रको रूपमा विकास गर्न थालिएको हो। आन्तरिक पर्यटकको मात्रै आकर्षक रहदै आएको गुफा कालीगण्डकी नदीमाथि बनेको विश्वकै दोस्रो अग्लो बन्जी जम्पबाट केही मिटरको दूरीमा रहेको छ ।
पर्याप्त प्रचारप्रसारको कमीले बाह्य पर्यटकहरू भने आकर्षित हुन सकेका छैनन्। पर्वत सदरमुकाम समेत रहेको कुश्मा नगरपालिका-४ रहेको गुप्तेश्वर गुफा लाई नेपालकै उत्कृष्ट धार्मिक तथा पर्यटकीय केन्द्रको रुपमा बिकास गर्ने तयारी स्वरुप गुफासम्म जाने सिढीबाटो निर्माणको चरणमा रहेको छ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशका कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्री डा. राजेन्द्रमान श्रेष्ठले जाति, भाषा र संस्कृति प्रदेशसँगै देशकै सम्पत्ति भएकाले संरक्षण र प्रबर्द्धनमा सबैपक्ष गम्भीर बन्नुपर्ने बताएका छन् । केन्द्रीय मानन्धर संघले हेटौंडामा आयाेजना गरेकाे साँस्कृतिक कार्यक्रममा मन्त्री श्रेष्ठले उक्त कुरा बताएका हुन् ।
नेपालको गौरबको रुपमा रहेको नेपाल भाषा, नेवार संस्कृतिसँगै नेपाल सम्बत महत्वपूर्ण रहेकाले दैनिक प्रयोगमा ल्याउनुपर्नेमा उनले जोड दिए । ‘नेपाल सम्बतलाई सरकारी कामकाजमा प्रयोगमा ल्याईनु खुशीको कुरा हो, उनले भने, ‘राष्ट्रिय विभूती शंखधर साख्वाले चलाउनु भएको नेपालको मौलिक नेपाल सम्बत् भएकाले पूर्ण कार्यान्वयन गर्नु जरुरी छ ।’
बागमती प्रदेश सभा सदस्य एकालाल श्रेष्ठले प्रदेशमा नेवार र तामाङ भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाउने गरी ऐन आएकाे बताउदै नेपाल भाषा, संस्कृति जगेर्ना गर्न सरकार, नेवार समुदाय र संघसंस्थाहरु एकजुट भएर काम गर्नुपर्नेमा जोड दिए । यसैगरी प्रदेश सभा सदस्य शैलेन्द्र बज्राचार्यले संघीयताको बारेमा नकारात्मक धारणा फैलाईएको भन्दै राजनीतिक, भाषिक, साँस्कृतिक अधिकार पाउन संघीयताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको बताए ।
कार्यक्रममा मौलिक धिमे बाजा, धा: बाजा, बाँसुरी, बे बाजा, नाय् खिं बाजा, ढोलक बाजाको प्रस्तुतीसँगै नेवारी पहिरनमा नेपाल भाषाका गीत तथा नृत्यहरु प्रस्तुत गरिएको थियो । कार्यक्रम अघि हेटौंडाको बुद्ध चोकमा भेला भई प्रभातफेरी गरिएकाे थियाे । काठमाडौं महानगरपालिकाको लागत साझेदारी, संघको युवा र सञ्चार उपसमितिको संयोजन तथा हेटौंडाका मानन्धर गुठीहरुसँगको सहकार्यमा शनिबार साँस्कृतिक कार्यक्रम गरिएको हो । हेटौंडामा जस्तै साँस्कृतिक कार्यक्रम पर्साको विरगञ्ज र बारामा आयोजना गरिने नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूका केन्द्रीय महासचिव तथा केन्द्रीय मानन्धर संघका केन्द्रीय सदस्य केके मानन्धरले जानकारी दिए ।
कार्यक्रम बागमती प्रदेशका कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्री डा. राजेन्द्रमान श्रेष्ठको प्रमुख आतिथ्य तथा केन्द्रीय मानन्धर संघका केन्द्रीय अध्यक्ष मनोजकुमार मानन्धरको सभाध्यतामा भएको थियो । कार्यक्रममा बागमती प्रदेशका सांसदहरु एकालाल श्रेष्ठ र शैलेन्द्र बज्राचार्यको विशेष आतिथ्य रहेको थियो ।
कार्यक्रममा नेपाल राष्ट्र बैंक विरगञ्जकी सहायक निर्देशक अमृता मानन्धर, वन विज्ञान अध्ययन संस्थान हेटौंडा क्याम्पसका उपप्राध्यापक डा. विक्रम मानन्धर, विश्व साईकलयात्री रामचन्द्र मानन्धर, डिभिजन वन कार्यालय सिन्धुलीका डिभिजन वन अधिकृत अजय विक्रम मानन्धर लगायतको आतिथ्य रहेको थियो ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेश प्रमुख यादव चन्द्र शर्माले तामाङ समुदायको महत्वपूर्ण पर्व डुक ल्हो (सोनाम ल्होछार) ले आपसमा बन्धुत्व विकासका लागि उत्प्रेरित गर्न सकोस भन्दै शुभकामना व्यक्त गरेका छन् ।
प्रदेश प्रमुख शर्माले शुभकामना सन्देश जारी गर्दै शनिबार तामाङ समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पर्व २८६० औं डुक ल्हो (सोनाम ल्होछार) मनाउदै गरेकोले उक्त पर्वले विविधतामा एकता, सद्भाव र सामाजिक सहिष्णुता एवम् आपसमा बन्धुत्व विकासका लागि हामीलाई उत्प्रेरित गरोस् भन्ने कामना व्यक्त गरेका छन् ।
तामाङ समुदायले नयाँ वर्षको रुपमा माघ शुक्ल प्रतिपदाका दिन हर्षोल्लासपूर्ण वातावरणमा यो पर्व मनाउँदै आएको भन्दै प्रमुख शर्माले हाम्रा सबै मौलिक पर्वहरु राष्ट्रिय चाड भएको बताए ।
बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक एवम् बहुसांस्कृतिक विविधतायुक्त हाम्रो समाजमा तामाङ समुदाय पनि एक महत्वपूर्ण अङ्ग भएको प्रमुख शर्माको भनाई छ । ‘तामाङ समुदायमा मनाइने यस पर्वले हाम्रो धर्म, संस्कृति, रिती-रिवाज तथा परम्पराको सम्बर्धन एवम् संरक्षण गर्न महत्वपूर्ण योगदान गर्दछ भन्नेमा म विश्वस्त छु ।’ प्रमुख शर्माले आफ्नो सन्देशमा उल्लेख छ ।