मकवानपुर । मकवानपुरको हेटौंडामा सडक खाना महोत्सव हुने भएको छ । होटल एशोसिएशन मकवानपुरले हेटौंडामा १३ पुस ४ दिनसम्म सडक खाना महोत्सव आयोजना गर्ने भएको हो ।
हेटौंडा–४ स्थित हुप्रचौरको पूर्वतर्फको सडकमा आउँदो पुस १३ देखि १६ गतेसम्म सडक महोत्सव हुने होटल एशोसिएशन मकवानपुरले बिहीबार पत्रकार सम्मेलन गर्दै जनाएको छ होटल एशोसिएशन मकवानपुर अध्यक्ष दिलिशगोविन्द जोशीले सन् २०२५ को पूर्वसन्ध्यामा होटल एशोसिएशनले सडक खाना महोत्सव गर्न लागेको जानकारी दिए ।
सडकमा जाऔँ, सडकमा खाऔँ, सडकमै रमाऔँ’ भन्ने मूल नाराका साथ पर्यटन प्रवर्द्धनलाई लक्षित गर्दै सडक खाना महोत्सव गर्ने तयारी गरिएको जोशीले बताए ।महोत्सवमा खानाका पारखीहरूलाई पौराणिकदेखि आधुनिक परिकारको स्वाद चखाउने र स्थानीय कलाकारहरूको सांस्कृतिक नृत्य, गायनद्वारा भरपुर मनोरञ्जन दिने मुख्य उद्देश्य रहेको कार्यक्रम संयोजक शकरलाल श्रेष्ठले बताए ।
अध्यक्ष जोशीका अनुसार ५० वटा स्टलहरु राखिने महोत्सवमा १४ लाख ५० हजार रुपैयाँ खर्च हुने अनुमान गरिएको छ । महोत्सवमा ४० हजार खानाका पारखीले अवलोकन गर्ने र ७० लाख रुपैयाँ बराबरको कारोबार हुने अनुमान आयोजकले गरेको छ ।
मकवानपुरका घरबारी तथा खेत यती बेला ताेरी फुलेर पहेंलपुर भएकाे छ । तोरी फुलेपछि वातावरण निकै मनमोहक देखिएको छ। तोरीको फूलले माहुरीलाई आकर्षित गर्ने गर्छ । मौरीले यो मौसमकाे ताेरीकाे फूलबाट मह बनाउने गर्छ जुन स्वास्थ्यकाे लागि समेत लाभदायक मानिन्छ ।
तोरीकाे बोट सानो हुँदा सागको रूपमा तरकारी बनाउन प्रयोग गरिन्छ। तोरी नेपालको मूख्य तेलहन बाली हो। नेपालको पहाडी या समथर भूभागमा यसको प्रशस्त खेती हुने गर्छ ।

मकवानपुर हाडिखाेलाका किसान धान भित्र्याउदै । मंसिर लाग्दै गर्दा किसानहरुलाई धान भित्र्याउने चटारोले छोएकाे छ । कृषिमा प्रविधिकाे प्रयोगलाई प्राथमिकता दिए पनि सबै किसान प्रविधिमैत्री हुन सकेका छैनन् । ग्रामिण भेगका युवा विदेशिनेक्रम बढेसँगै अर्मपर्म गरेर कृषि कर्म गर्न भने समस्या बढ्दो छ ।
तस्विरःआरपी गुरागाईं/सहिखबर
- बिष्णु गिरी ‘निश्चल’
केही दिनको लामो बिदा भयो की पदयात्रामा निस्कीहाल्ने हाम्रो टिमको बानी थियो । विश्व हेर्न नपाएपनि आफ्नो देश त घुम्नै पर्छ भन्ने सोच सानैदेखि थियो । हुन् त विश्वका एक दर्जन बढी देशको भ्रमण गरेको छु तर शहरीक्षेत्रमा मात्रै । आफ्नै देशको मनाङ्ग मुस्ताङ्ग घुमेपछि भने मलाई कम्तीमा बर्षको एकपटक आफ्नै देशको नयाँ ठाउँ घुम्ने हुटहुटी लाग्थ्यो त्यसैले लामो बिदा या चार्डबर्वको समयममा कतै घुमौ भन्ने योजना मनमनै बनाउँदै थिए ।
तिहारको टिका सकिएसँग घरमा एक्लै बसिरहको थिए बिबेक भान्जाको फोन आयो मामा लाङटाङ पदयात्रामा जाने । मैले नजाने केही तयारी छैन भने भान्जाले केही तयारी चाहिदैन जुत्ता लुगा भएभईहाल्छ भने मैले जुत्ता छैन भनेपछि अहिले पदयात्रालाई लक्ष्क्षीत गरेर गोल्डस्टार कम्पनीले नयाँ जुत्ता बजारमा ल्याएको छ सस्तो पनि छ त्यो भए हुन्छ भने राती अबेर भईसकेको थियो । गोल्डस्टारको सोरुममा फोन गरियो खुल्ला रहेछ त्यसपछि २ हजार ३०० मा जुत्ता किनेर इसेवा मार्फत रसुवाको स्याप्रुबेसीसम्मको बस टिकट काटे । कार्तिक १९ गते बिहान लाङटाङ पदयात्रामा जाने कुरा भयो । घरमा कसैलाई भनेको थिइन घरबाट सजिलै अनुमति पाएपछि अरु के नै चाहियो र ।
विश्व पर्यटन बजारमा लाङटाङ क्षेत्रले बेग्लै पहिचान बनाएको छ । नेपालको पदयात्रा मार्गमा यो तेस्रो पदयात्रा गन्तव्यका रूपमा चिनिएको छ । रसुवा, नुवाकोट र सिन्धुपाल्चोक तीन जिल्लामा फैलिएको लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज २०३२ सालमा स्थापना गरिएको हो ।१,७१० वर्ग किमि क्षेत्रमा फैलिएको छ भने ४१० वर्ग किलोमिटर मध्यवर्ती क्षेत्रमा समेटिएको छ । ४६ प्रजातिका स्तनधारी, ३ सय १५ प्रजातिका चरा, ११ प्रजातिका घस्रिने जनावर, ३० प्रजातिका माछा, १० प्रजातिका माकुरा र ५८ प्रजातिका पुतलीलगायत हजारभन्दा बढी प्रजातिका वनस्पति पाइन्छ । विश्वमै दुर्लभ रेडपाण्डा, हिमचितुवा, बँदेल, हिमालयन कालो भालु, घोरल, लंगुर, आसामी बाँदर, सेता बाँदर, झारल, घोरल, कस्तुरी मृगलगायत वन्यजन्तु पाइन्छन् त्यसकारण पनि ति सबैको अवलोकलन वन्यजन्तु र वातावरणबारे जानकारी पाउने उदेश्यले मन प्रफुल्ति भएको थियो ।
हुन्त पैदल हिँड्नु भनेको आफैंले आफैंलाई चिन्नु पनि हो । आफ्नै देश, संस्कृति, रहनसहन र भूगोल हेर्न, बुझ्न बिबेक भान्जा सहित हामी ४ जनाको टोली धादिङको गल्छी भएर अगाडि बढ्यौ । यात्राको क्रममा बाटो कतै ढलान, कतै कच्ची, कतै पक्की । तन मन सिरिङ्ग हुने बाटो । काठमाडौंबाट हिँडेको करिब ६ घण्टामा धुन्चे (१९६० मि) पुग्यौं । धुन्चेबाट करिब सवा घन्टामा हामी स्याफ्रुबेंसी (१५०३ मि) पुग्यौं । पानी परिरहेकोले प्लाष्टिकको छाता ओडेर स्याप्रुबेशीमा दुनोट र चिया खाएर हिड्यौ । बाटोमा लाङटाङ खोला जलबिधुत आयोजनाले २० मेगाबाटको बिद्युतको लागि बाटो बनाएको रहेछ । मोटरबाटो भएपनि मोटर चाहि नचन्ने । आयोजनाका गाडिहरु मात्र चल्ने रहेछन् । बास बस्न हामीलाई ‘ब्याम्वो’ पुग्नु थियो, त्यसैले स्याफ्रुबेंसीमा कत्ति पनि अलमल गरेनौं । भोटेकोशीमाथिको झोलुङ्गे पुल र लाङटाङ खोलाको पुल तरेर अगाडि बढ्यौं ।
लाङटाङ खोलासँगै बाटो हिँड्छ, बाटोसँगै खोला, हामी उसैलाई पछ्याउँदै, उसकै संगीत सुन्दै हिँड्छौं। बुद्धमन्त्र लेखिएका लुङता फहराइरहेको पहिरो भन्ने ठाउँमा पुग्यौं । पहिरोमा जाँदा–आउँदा पदयात्रीहरू तथा सहयोगीहरू सुस्ताउने र चिया खाजा खाना खाने ठाउँ रहेछ । हाइड्रोपावर कटेपछि होटलका आँगन हुँदै हामी चरक्क चर्केको घामसँगै सुनका धर्काधर्की र चाँदीले लेपन गरेका बाटाभरिका ढुंगामा आफ्ना पैताला राख्दै वनैवनको बाटो ब्याम्बो (१९७० मि) पुग्यौं । यो क्षेत्र रेड पाण्डाको बासस्थान पनि रहेछ । यहाँ तीन वटा होटल थिए शेर्पा, ब्याम्बो र टिवेटन। हामीले टिवेटनलाई रोज्यौ । बिजुली बत्ती छैन, सोलारको धिपिधिपी उज्यालोमा बस्न परेको छ । स्याप्रुबाट यत्ति नजिक पनि सञ्चार सुविधा टेलिफोन सेवा छैन । टावरै देखाउँदैन, डाटा चल्दैन । मोबाइल चार्ज गर्न कठिन छ । तै होटलको साहुजीलाई अनुरोध गरेर वाइफाइ चाहिँ चलाउने सुविधा एकछिन पाएर घरपरिवारसँग कुराकानी भयो ।
राम्चे (२२२३ मिटर) भीरको एउटा ढुङ्गामा टाँगिएको फोटो देखेर हाम्रा हिँडाइ टक्क रोकियौ फोटोले २०७२ सालको महाभूकम्पको त्रासदी सम्झायो । लाङटाङ पदयात्रामा निस्केका इजरायली युवाको भूकम्पसँगै ओइरिएको पहिरोमा ढुङ्गाले किचेर यहीँ मृत्यु भएको रहेछ । उनकै सम्झनामा सो फोटो राखिएको रहेछ । ठाउँठाउँमा भेट्टाइने पहेंलपुर ऐंसलुको स्वाद लिँदै अघि बढ्छौ । दुइटा डाँडाका बीचमा अलिकति आफ्नो अनुहार देखाएर मुसुक्क हाँसेको ‘चदाङ पिक’ देख्दा रमायौ । झण्डै ३ घण्टाको हिडाईपछि हामी ब्याम्बोबाट लामा होटल (२४१०मि) पुग्यौं। यहाँ १०/१२ वटा होटल रहेछन् । पहिले लामा भन्ने व्यक्तिले यता चौंरी पालेर खर्क बनाएर होटल चलाएकाले यस ठाउँलाई उनकै सम्झनामा ‘लामा होटल’ भनिएको रहेछ ।
त्यसबाट पनि हामी अगाठि बढ्यौ रिभर साइड (२७६९ मि.) पुगेर खाना खायौ । अघाएको पेट बोकेर हिड्दाँ घोडा तवेला पुगियो । केही समय आराम गरेपछि हामी अगाडि बढ्यौ । झोलामा दिदीले हालीदिएको भाईमसला खादै हाम्रो यात्रा अगाडि बढायौं । ठाडै उकालो आयो, गलेको जिउलाई झन् गलायो । उकाली ओराली गर्दै थाङसाप भिलेज ( ३२०० मि) पुग्यौं । यहाँ २/३ वटा होटल रहेछन् । हामी टिब्बत होटलमा बास बस्यौ । भोलीपल्टको ब्रेकफास्टपछि फेरी हाम्रो यात्रा निरन्तर अगाडि बढ्यो ।
चिसो सिरेटो चल्न सुरू गर्यो । लाङटाङ पुग्नु अघि म त बेस्सरी थाकें, हिड्नै गाह्रो हुन थाल्यौ । पदयत्रा छोडेर फर्कियौ कि जस्तो पनि लाग्यो । मलाई चिसोले समातेको रहेछ । डाँडामा रहेको होटलवालाले टोपी लाउन, लुगा थप्न सल्लाह दिए । मैले चिसिएको जिउमा लुगा थपेँ, ज्याकेट लाएँ । त्यसपछि अलि आरामको महसुस भयो । त्यहीबेला ‘इनर्जी जुस पनि खाए । एक गिलास जुसको ३ सय रुपैँयाका पर्दोरहेछ । लाङटाङ पुग्नु अघिको एउटा बस्ती ढुङ्गै ढुङ्गाले पुरिएको रहेछ । २०७२ सालको भुकम्पको क्षती रहेछ त्यो । सिजनको बेला भएकाले भूकम्पसँगै आएको ठूलो हिउँ पहिरोले धेरै जनधनको नोक्सानी भएको रहेछ । लामो यात्रापछि लाङटाङ भिलेज (३४७५ मि)पुग्यौ ।
विशेष खालको फलामे चिम्नी चुल्होमा दाउरा हालेर आगो सल्काएपछि कोठा रनक्क तात्यो। त्यसकै वरिपरि बसेर तातो भात खायौं । तरकारी भने जुन होटलमा पनि आलुकै पाइने । वन साग अलिअलि मिसाएको र स्कुसको तरकारी मात्रै पाईने । सबै होटलमा सुकेको याक चौंरीको मासु मात्र पाइने रहेछ । यात्रामा भेटिएका सबैले बोन पो धर्म मान्ने यताकाले आफ्नो डाइनिङ हलको एउटा छेउमा बुद्धधर्म अनुसारको मन्दिर स्थापना गरेका हुँदा रहेछन् । सबै ठाउँमा दलाई लामाको फोटो पनि देखिन्थे ।
क्यानजिन गुम्पा (३८५० मि.) तिर निरन्तर अगाडि बढ्यौ । खुटा दुखेर हिड्न नसक्ने अवस्था थियो तथापी बिस्तारै यात्रालाई निरन्तरता दिईरहयौ । बाटामा पानीबाट चलाइएको माने, छोर्तेन, लुङदार र साना गुम्बा देख्दा मनै आनन्दित भयो । ढुङ्गैढुङ्गाको अजङ्गका भिराला पहाड, ढुङ्गाकै लामा लामा छोर्तेनहरू, ढुङ्गै छापेका बाटाहरू, ढुङ्गैले ठडिएका घर र गुम्बाहरू र बाटाभरि फुलेका फूलहरूले हाम्रो प्रफुल्लित थियो । लाङटाङ र क्यानजिनको बीचमा पर्ने दुई वटा मुन्दुम (३२१३ मि) र सिन्दुम (३५५५ मि) लुङता फहराइ रहेका भ्याली काटेर सानो उकालो चढ्ने बित्तिकै क्यानजिनका होटलहरू र छेउका चौंरी खर्क छयाङ्ग देखिए ।
क्यानजिन रि (४३५०) चढ्न तयारी थियो तर मलाई सन्चो नभएर मैले चाहि चढिन् । यसरी लाङटाङको यात्रा सफलता पूर्व पुरा गरी क्यानजिनबाट हामी एकै दिनमा स्याफ्रुबेसी पुग्न सक्दैन्थ्यौं । बीचमा कहीँ न कहीँ बास बस्नै पर्ने थियो । हिजो अस्ति हिँडेका बाटाहरूसँग फेरि पिरति गास्दै लामा होटलमै बास बसियो । लामा होटलबाट हिँडेर बाटा, जङ्गल र लाङटाङ खोलासँग अन्तरङ्ग गर्दै स्याप्रुबेंसी आइपुग्यौँ । स्याप्रु बजार घुम्यौँ । अविस्मरणीय लाङटाङ, क्यानजिन भ्याली र क्यानजिन रिको सम्झना बोकेर आठौ दिनको दिन काठमाडौं आई पुग्यौ ।
लाङटाङ पदयात्रामा बाटाभरी कहिले इजरायली, कहिले क्यानेडियन, न्युजिल्याण्डवासी, जापानी, भारतीय र इन्डोनेसियन, अझ बढी त इटालियन, कोरियान कोही एकल, कोही जोडी, कोही गाइड र सहयोगीका हिडिरहेका भेटिन्थे । म सबैजसोलाई दुई हात जोडेर नमस्ते भन्थें। मुसुक्क हाँसेर उनीहरू पनि नमस्ते भन्थे। दुःख त भयो, गाह्रो त भयो तर घरै बसेको भए यो भूस्वर्ग, यो हिमाली जनजीवन, यहाँको संस्कृति, यहाँको भू–बनोट, कहाँ देखिनु र कहाँ भोग्न पाउनु बाटो सम्झिंदा कष्टकर लागेपनि यात्राको क्रममा नयाँ कुरा देख्न भोग्न र सिक्न पाउने हुनाले यात्रा सकिने बितिकै मान्छेले आन्नदको अनुभूति गर्छ । यसैले जीवनमा एकपटक यात्रा गर्ने पर्ने गन्तब्य हो लाङटाङ ।
गैडाकाेट (नवलपरासी पूर्व) । मध्य नेपाल भएर बगेकाे नारायणी नदी । चितवन र नवलपरासी भएर बग्ने नारायणी नदीकाे नजिकै रहेकाे मौलाकालिका मन्दिर एक प्रसिद्ध माता कालिकाको हिन्दु मन्दिर हो । मन्दिर नवलपरासी जिल्लाको गैंडाकोटमा अवस्थित छ।
मौसम अनुकुल हुँदा चितवन, नवलपरासी र तनहुँका विभिन्न स्थानका दृश्यावलोकन गर्न समेत सकिने मौलाकालिका मन्दिर परिसर १ बैशाख २०८० बाट सञ्चालनमा आएको केबलकारले आन्तरिक धार्मिक पर्यटककाे चहलपहल बढेकाे छ । मौलाकालिकाको फेदीबाट छोटो दूरीको केबलकार चढेर मन्दिरसम्म पुग्नसक्ने भएपछि मन्दिरको दर्शनमा जाने भक्तजनलाई सहज भएको छ ।
केवलकारकाे संचालन हुनु पहिले सिढीकाे बाटो भएर भक्तजन तथा पर्यटक मन्दिर जाने गर्थे । यद्यपी अहिले पनि सिढीबाट हिडेर वा अटोमा समेत मौलाकालिका जाने सुविधा भक्तजनकाे लागि खुल्लै छ । पुजाआजा र दर्शनका अलाववा सहरको रमझम भन्दा केही पर प्राकृतिक दृश्यावलोकनमा रमाउन चाहनेका लागिसमेत मौलाकालिका आकर्षक गन्तव्य रहेकाे छ ।

यहाँबाट भरतपुर महानगरपालिका र गैंडाकाेट नगरपालिकाकाे सिमा भएर बगेकाे नारायणी नदी, नवलपरासी, चितवन, तनहुँ, गोर्खाका अग्ला डाँडा, भञ्ज्याङ, हिमशृङ्खलाका अवलोकन गर्न सकिन्छ । नेपालको उत्कृष्ट धार्मिक तीर्थस्थल देवघाटधाम, चितवनको समथर भूमि, राष्ट्रिय निकुञ्जको जङ्गल चुरे क्षेत्र समेत मन्दिर परिसरबाट आखाँ नअघाउन्जेल हेर्न सकिन्छ ।
देशकै पर्यटकीय गन्तव्यहरु मध्ये एक चितवन आउने पर्यटकका लागि समेत मौलाकालिका धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य बनेको छ । स्वदेशी एवं विदेशी पर्यटक पुग्ने चितवनका पर्यटकीय गन्तव्यसँगै मौलाकालिका केबलकारको सञ्चालनसँगै अर्को गन्तव्य थपिएको स्थानीय व्यवसायी लेखराम सापकाेटा बताउँछन् ।
नारायणी नदीको पुल पार गर्नेबित्तिकै आउने गैडाकाेट नगरपालिकाकाे प्रवेश विन्दुकाे दाँहिनेतर्फ दुई किलोमिटरमा मन्दिर फेदीको प्रवेशद्वार पुगिन्छ । त्यहाँबाट केबलकारको पाँच मिनेटको यात्रामा मन्दिर नजिकै पुग्न सकिन्छ । सिढीकाे बाटो जाने हाे भने करिब १ घण्टा उकालाे हिडेर जान सकिन्छ । मौलाकाली सामुदायिक वन र मौलाकालिका धार्मिक वनभित्र रमणीय हरियाली वातावरण छ । केबलकारबाट पनि यो प्राकृतिक दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ ।
मौलाकालिका मन्दिर पूर्वी नवलपुरको गैँडाकोटस्थित पूर्वपश्चिम राजमार्गको नारायणी–पुलबाट उत्तरतर्फ करिब चार किलोमिटर टाढा छ । समुद्र सतहदेखि पाँच सय ६१ मिटर उचाइमा पहाडी वनको धुरीमा मौलाकालिका मन्दिर अवस्थित छ । केबलकार सञ्चालन भएपछि त्यसकाे प्रत्यक्ष लाभ भरतपुर क्षेत्रको पर्यटन प्रवर्द्धनमा पुगेकाे देखिन्छ । सन् २०२४ लाई भरतपुर भ्रमण वर्ष मनाउँदै गरिएकाेले यो गन्तव्य महत्त्वपूर्ण रहेकाे छ ।

केबलकार सञ्चालनमा आएसँगै हिँडेरै जानुपर्ने बाध्यात्मक अवस्था नरहेकोले भक्तजनको सङ्ख्या समेत पछिल्लाे दिनमा बढेको बताउँछन् मौलाकालिका केवलकारका कर्मचारी भीम धिताल । केबलकार सञ्चालनमा आएपछि करिब २५ प्रतिशत भक्तजन तथा धार्मिक पर्यटक थपिएको उनी बताउँछन् । उनका अनुसार विगतका वर्षमा मौलाकालिकामा वार्षीक ५ लाख ५० हजार आउने गरेकामा केबलकार संचालन आएपछि त्यो संख्या बढ्दै गएकाे छ ।
स्थानीय बासिन्दा र निजी क्षेत्रको साझेदारीको नमूना परियोजनाका रुपमा केबलकार निर्माण भएकाे हाे । ‘यहाँ केबुलकार सञ्चालनमा आएपछि गैंडाकोट र नवलपरासी पूर्वलाई मात्रै नभई छिमेकी जिल्लालाई समेत पर्यटन, कृषि, व्यवसाय, होटल रेस्टुराँ, रोजगारीलगायतमा स्थानीयलाई फाइदा केबलकारका मेनेजर सुरज पौडेलले जानकारी दिए ।
केबलकार आयोजनामा ५१ प्रतिशत शेयर मुख्य लगानीकर्ता आइएमइ समूह र बाँकी ४९ प्रतिशत लगानी स्थानीयको रहको छ । केबलकारले स्थानीयसहित करिब चार सय व्यक्तिलाई रोजगारी दिएको पौडेलले बताए । मन्दिर नजिक रहेको हेलिप्याडमा केबलकारको टपस्टेशन निर्माण भएको छ भने मौलाकालिका फेदीमा रहेको धारापानीमा बटम स्टेशन निर्माण भएको छ ।
केबलकारले एकतर्फी लम्बाई १ हजार २ सय मिटर छ । यसका लागि छ वटा टावर निर्माण गरिएको छ । केबलकारमा १४ डब्बा रहेका छन् । १४ डब्बा मध्ये २ वटा मालसमान ओसारपसारकाे लागि र १२ डब्बा यात्रुकाे लागि रहेकाे छ । एउटा डब्बामा एक पटकमा आठ जना यात्रु अटाउने क्षमता छ । हरेक डब्बा एक स्टेशनबाट अर्को स्टेशन पुग्न पाँच मिनेट लाग्दछ । केबलकारबाट प्रतिदिन छ हजार यात्रु आवतजावत गराउन सकिने कम्पनीले जनाएकाे छ ।
नारायणगढमा कुनै व्यक्ति केही घण्टा अलमल गर्नु पर्ने भयाे वा रोकिनु पर्ने भयाे भने पनि उसले सिमित समयकाे सदुपयोग गर्दै मौलाकालिका पुगेर दर्शन र दृश्यावलोकन गरी फर्कन सक्छ । स्थानीय पर्यटन व्यवसायी यसलाई छोटो समयकै एक आकर्षक गन्तव्यका रुपमा लिने गर्छन् ।
मन्दिरमा १ हजार ८ सय ८२ खुड्किला चढेर समेत पुग्न सकिन्छ। वनै वनको बीचमा उकालो बाटो। बाटोको छेउछाउमा ढुंगा कुँदेर बनाइएका आकर्षक मूर्ति। चरा चुरुङ्गीको चिरविर आवाजमा रमाउँदै डाँडा चढ्नेहरूले थकान विर्सिएरै ती खुड्किला सजिलै पार गर्न गर्छन्, सक्छन् । मन्दिर नजिक डाँडामै पुग्नै लाग्दा घण्टको ध्वनिले मनै आनन्दित बनाउँछ। डाँडाको टुप्पोमा समथर भाग तथा फराकिलो आँगन रहेकाे आकर्षक मन्दिर हाे मौलाकालिका।

उत्तरपट्टी हिम शृंखला र त्रिशूली र कालीको संगम देवघाटधाम देखिन्छ। दक्षिणतर्फ सललल बग्दै गरेको नारायणी नदीको नागवेली चाल। त्यसको पारिपट्टीको नारायणघाट बजारसहित चितवनको समथर भूभागको मनोरम दृष्य। यसले डाँडा उक्लिँदा लागेको थकान क्षणभरमै बिर्साउँछ। अध्यात्म र आस्थाको केन्द्र हो, मौलाकालिका मन्दिरमा पुग्ने जो कोहीले स्वर्गको अनुभूति गर्न सक्छन् ।
ऐतिहासिक महत्वको यस मन्दिर चार सय ५० वर्ष पहिला सेन राज्यका पालामा निर्माण भएको मानिन्छ । डाँडाको टुप्पामा एउटा सानो मन्दिर रहेकाेमा कहिलेकाहीं स्थानीय आदिवासीले पूजाअर्चना गर्ने गरेकाेमा सोह्रौँ शताब्दीमा पाल्पाका राजा मणिमुकुन्द सेनले देवी कलिकाको नाममा ‘प्रतीक’ को प्रतीकात्मक प्रस्तुतिस्थल सिर्जना गरेपछि पर्वत (मौला पहाड) को नाम राखिएको किंवदन्ती रहेकाे पाइन्छ ।
सेन राज्यको पतनसँगै यो मन्दिर ओझेलमा परेको बताइन्छ । सेनवंशी राज्यकालपछि शक्ति स्वरुपा मौलाकालिका भगवतीमा बोटे, दराई, चेपाङ, मगर, कुमाल, गुरुङजस्ता आदिवासीले पालैपालो गरेर पूजापाठ गर्थे भनिन्छ। त्यहाँ धमिराले खाएको काठको मौलो र कालिका भगवतीको शिला पत्थर रहेकाे छ। आज पनि भक्तजनले तिनको पूजा गर्दै आएका छन् ।
पाल्पाका राजा मणिमुकुन्द सेनको राज्यकालमा तत्कालीन सैनिक टुकडीले आफ्नो गढी (ब्यारेक) मा मौलो गाडी कालिका भगवतीको शिला स्थापना गरेर पूजाअर्चना गर्दै आएको किंवदन्ती पाइन्छ। १६ औँ शताब्दीमा पाल्पा राजाले देवी कलिकाको नाममा “प्रतीक” को प्रतीकात्मक प्रस्तुति स्थल सिर्जना गरे पछि पर्वत (मौला पहाड) को नाम राखियको थियो । यो मानिन्छ, हिन्दू पौराणिक कथाअनुसार देवी काली वा कलिका माईलाई ऊर्जा, शक्ति र नयाँ शुरुवात को प्रतीक मानिन्छ ।

विसं १९९० सम्म त्यहाँ ठूलो सालको रुख थियो भन्ने कथन रहेको छ । रुख वरिपरि ढुङ्गाको पर्खाल थियो । खिया लागेर भष्म भइसकेका खुँद आकारका फलामका हतियार थिए । मौलाकालिका मन्दिरमा हरेक वर्ष नेपाल र छिमेकी मुलुक भारतबाट धार्मिक आस्था राख्ने हजारौँ भक्तजन पूजा गर्न आउने गरेका छन् ।
विसं २०३८ देखि संस्थागत पूजाअर्चनाका साथै जनसहभागितामा विकास निर्माण कार्य गरिँदै आएको र विसं २०५३ मा प्यागोडा शैलीमा ठूलो मन्दिर निर्माण भएपछि धार्मिक तथा अन्य पर्यटकको सङ्ख्या उल्लेखनीय रुपमा बढेको छ । मौलाकालिकालाई शक्ति स्वरुपाको रुपमा पुज्ने गरिन्छ। प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको मौलाकालिका धार्मिक, साँस्कृतिक एवं पर्यटकीय दृष्टिकोणले आकर्षणको केन्द्र बनेको छ।
हिन्दू पौराणिक कथाअनुसार देवी काली वा कलिका माईलाई ऊर्जा, शक्ति र नयाँ कार्यको सुरुआतको प्रतीक मानेर पूजा गर्ने गरिएको छ । मौलाकालिका मन्दिरलाई स्थानीयस्तरमा धेरै पटक पुनःस्थापित गरि आधार क्षेत्र विस्तार गरिएको हाे । धार्मिक सेवा समिति बलि दिने कार्यलाई रोक लगाएको छ । यहाँ बलिको साटो नरिवल, फलफूल चढाउने संस्कार बढ्दै गएको छ । भगवतीको दर्शन गरी चरणमा परेर गरेको भाकलबाट मनोकाङ्क्षा पूरा हुने विश्वास समेत छ ।
यहाँ अतिथि सत्कार गृह, योग ध्यान कक्ष, हेलिप्याड, गणेश तथा कृष्ण मन्दिर, व्यवस्थित भोजनालय, गौशाला, धार्मिक पर्यटक विश्राम गृह छन्। मन्दिर परिसरमा रहेकाे गुरुकुलमा विद्यार्धीहरु अध्ययनरत छन्।



