मकवानपुर । मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई प्रभावकारी बनाउन स्थानीय सरकारको भूमिका महत्वपूर्ण हुने सरोकारवालाहरुले बताएका छन् ।
स्थानीय तहबाट सञ्चालन गरिने सेवामा गुणस्तरीयताको खाँचो रहेको उनीहरुले बताएका हुन् । विद्यालय मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम लागु गर्नुपर्ने, आत्महत्या रोकथाम कार्यक्रम तर्जुमा गरी कार्यन्वयन गर्ने, आत्महत्या रोकथाम गर्न सकिने घटना हो भन्ने बारेमा जनसहभागीतामा दिवस मनाउने व्यापक प्रचार प्रसार गर्ने, कृषिक्षेत्रमा प्रयोग हुने विषाधिको पहुँचमा नियन्त्रण गर्न सम्बन्धित क्षेत्रसंग समन्वय र सहकार्य गर्ने जस्ता कार्यलाई बढवा दिनु पर्ने बागमती प्रदेश स्वास्थ मन्त्रालय चिकित्सा महासाख प्रमुख वरिष्ठ खगेश्वर गेलालले बताएका छन् ।
मनोसामाजिक आयामलाई महत्व दिई सम्बन्धित सरोकारका क्षेत्रसंग सहकार्य गर्ने, आवश्यकता अनुसार टेलिमेन्टल हेल्थ सेवामा पहुँच बढाउने, यस्ता घटनाले सम्बन्धित व्यक्ति तथा परिवारमा पर्न जाने मनोसामाजिक समस्या समाधानका लागी मनोपरामर्श सेवाको व्यवस्था गर्ने, आत्महत्याको प्रयास गरेका सुपरिचित सामाजिक व्यक्तिहरु र आत्महत्या प्रयासपछी सम्मानजनक जीवन बाचेका व्यक्तिहरुलाई सामाजिक अगुवाई गर्न प्रेरित गर्ने जस्ता काम गर्नुपर्ने गेलालले बताए ।
मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक अपाङ्ताको क्षेत्रमा बागमती प्रदेशको नीति तथा कार्यक्रम सम्बन्धि सरोकारवालाहरुसंग अन्तरक्रिया तथा छलफल कार्यक्रम यस्तो सवालमा चर्चा गरिएको हो । कार्यक्रममा स्वास्थ निर्देशनालय हेटौंडाका वरिष्ठ जनस्वास्थ्य प्रशासक सतिश बिष्टले गुणस्तरीय मानसिक स्वास्थ्य सेवा प्रवाह गर्नका निमित्त समस्या र चुनौतिहरु धेरै भएको बताएका थिए । मानसिक स्वास्थ्य समस्याको रोगभारको अनुपातमा संचालित कार्यक्रमहरु र विनियोजन हुने बजेट न्यून भएकोले लक्षित वर्ग, जोखिम समूहका व्यक्ति तथा समुदायलाई पूर्णरुपमा समेट्न नसकेको श्रेष्ठले बताए ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्ति र परिवारको सदस्यप्रति रहेको ब्यापक लान्छना, अवहेलना, विभेद र मानवाधिकारको हननलाई रोक्न र कम गर्न कार्यक्रम बनाएर कार्यन्वयनमा ल्याउन नसकिएको, दक्ष जनशक्तिको अभावलाई आवश्यकता अनुसार पूरा गरी समुदायस्तरसम्म सेवाको पहुँच स्थापित गर्न नसकिएको बारे उनले प्रस्तुती गरेका थिए । “प्रजनन उमेरका महिलाहरुमा मृत्युको पहिलो र युवाहरुमा दोस्रो कारण बनेको आत्महत्या वर्षेनी बढ्दै गएको देखिए तापनि यसलाई उपयुक्त कार्यक्रम बनाई सम्बोधन गर्न सकिएको छैन” श्रेष्ठले भने ।
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यको बजेट १ प्रतिशतभन्दा कम भएकोले पनि उपचारमा समस्या भएको उनले बताए । “बजेटको हिस्साले पनि मानसिक स्वास्थ्यको सुबिधा असमान रहेको कुरालाई उजागर गर्दछ” उनले भने । निम्न आर्थिक अवस्था भएका देशहरुमा ७५–९०% मानसिक समस्या भएका मानिसहरुले मानसिक स्वास्थ्यको सुबिधा लिन नपाएका उले बताए ।
स्वास्थ्य निर्देशनालय बागमती प्रदेशको आयोजना तथा कोशिशको सहयोगमा कार्यक्रम गरिएको थियो । प्रदेश सरकारद्वारा सञ्चालित मानसिक स्वास्थ्य, मनोसामाजिक अपाङ्गता तथा सुस्वास्थ्य सम्बन्धि कार्यक्रमहरु तथा निति नियमहरुको समिक्षा गर्ने, प्रदेश स्तरमा मानसिक स्वास्थ्य रणनीति तथा कार्ययोजना २००७ को कार्यन्वयनको अबस्था बारेमा छलफल गर्ने, आगामी दिनमा मानसिक सुस्वास्थ्य प्रवर्द्धनका लागि योजना बनाउने उद्देश्यले कार्यक्रम गरिएको कोशिशको कार्यक्रम अधिकृत थमकुमारी कुंवरले बताइन् । कार्यक्रममा मनोसामाजिक अपाङ्गतामा रहेका व्यक्तिहरुको अनुभवमा कार्यक्रमको प्रभाव बारे कोशिश मकवानपुर प्रमुख सुनिरा लामाले प्रस्तुती गरेकी थिइन् ।
मकवानपुर । नेपालको संविधानमा प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने र स्वास्थ्य सेवामा समान पंहुच हुने हकको व्यवस्था गरेको छ ।
जनस्वास्थ्य सेवा ऐन २०७५ को दफा ३ को उपदफा ४ (८) मा मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको सूचीमा समावेश गरिएको छ । यसैगरी अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन २०७४ को परिच्छेद –७ मा स्वास्थ्य, पुनस्थापना, सामाजिक सुरक्षा तथा मनोरन्जनको व्यवस्था गरिएको छ। सोही ऐनको दफा ३५ र ३६ ले मानसिक वा मनोसामाजिक अपा·ता भएका व्यक्तिका लागी थप सेवा सुविधाको समेत सुनिश्चितता गरेको छ ।
तर व्यवहारमा यसको कार्यान्वन निराशाजनक छ । सरोकारवालाहरुले यस्तो ऐन कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वन हुनु पर्ने माग गर्दै आएका छन् तर कार्यान्वयन पाटो प्रभावकारी बन्न सकेको छैन । मानसिका स्वास्थ्य समस्याको कारण आत्महत्यास हुने गरेकोले यस्तो समस्याको उपचारमा सहज पहुँच हुनु पहिलो सर्त हो ।
नेपालमा गत आर्थिक वर्षमा ६ हजार ८९३ जनाले आत्महत्या गरेको तथ्याङ्क जसमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या नै प्रमुख कारण औल्याइएको छ । गत आवमा मकवानपुर जिल्लामा मात्रै १२५ जनाले आत्माहत्य गरेका थिए । मानसिका स्वास्थ्य समस्याको उपचारमा असजता भएकै कारण परिवारले समेत समस्यालाई लुकाउने र उपचारमा चासो नराख्ने गरेको कारण समस्या बढी हुने गरेको बागमती प्रदेश स्वास्थ्य मन्त्रालयका शुसिल आचार्यले बताए ।
जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय मकवानपुरको आयोजना तथा कोशिश मकवानपुरको सहयोगमा आयोजित स्थानीय स्तरमा सञ्चालित मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमका बारेमा सेवा प्रदायक तथा सरोकारवालाहरु बीचको अन्तरक्रिया कार्यक्रममा कार्यपत्र प्रस्तुत गर्दै आचार्यले यस्तो बताएका हुन् । बनेको नीति नियमहरु उपयोगी भएपनि कार्यान्वयन पाटो कमजोर भएको कारण उपचारमा पहुँन नभएको सहभागीहरुले बताएका थिए ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई न्यूनीकरण/ निराकणको लागि स्थानीय तहबाट कार्यक्रमहरु गर्नुपर्ने उनले बताए ।
सामुदायिक मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम, यस कार्यक्रम कार्यान्वयनका लागि सरकारी तथा गैर सरकारी निकायसंग आवश्यक समन्वय तथा सहकार्य गर्ने, कार्यक्रमको प्रभावकारीताको लागि स्थानीय तहमा अधिकार सम्पन्न समन्वय समिति गठन गरी त्यसको काम कर्तव्य र अधिकार तोक्ने, स्थानीय तहबाट नै स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता विकास, क्लिनिकल सुपरिवेक्षण, जनचेतनामुलक कार्यक्रम, औषधी खरिद प्रेषण सेवा तथा पुनस्र्थापना सेवा संचालन गर्न बजेट विनियोजन गर्ने, जनस्वास्थ्यका अन्य कार्यक्रमहरुसंगै मानसिक स्वास्थ्यलाई एकीकृत गर्दै लैजाने जस्ता कार्यक्रम गर्नुपर्ने उनले बताए ।
कार्यक्रममा सहभागीहरुले समेत स्थानीय तहबाट गर्नुपर्ने कामको लागि सुझाव दिएका थिए । विद्यालय हरुमा मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम, आत्महत्या रोकथाम कार्यक्रम तर्जुमा गरी कार्यन्वयन गर्ने, आत्महत्या,रोकथाम गर्न सकिने घटना बारेमा जनसहभागीतामा दिवस मनाउने व्यापक प्रचार प्रसार गर्ने, कृषिक्षेत्रमा प्रयोग हुने औषधिको पंहुचमा नियन्त्रण गर्न सम्बन्धित क्षेत्रसंग समन्वय र सहकार्य गर्ने बारे सुझाव दिएका थिए ।
यसैगरी बालवालिका तथा किशोर किशोरी मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम,जेष्ठ नागरिक मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम, जोखिममा परेका समुदाय वा समूह (जस्तै कैदी बन्दी, हिंसा पिडित, प्राकृतिक प्रकोप पिडित, पूर्वलडाकू आदि) का लागी मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम गर्न सुझाव दिएका थिए ।
मंगलबार भएको कार्यक्रममा स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि, स्वास्थ्य शाखाका कर्मचारी, स्वास्थ्यकर्मीहरु, गैससकर्मीहरु, अपा·ता तथा मानसिका स्वास्थ्य समस्या भएका सरोकारवालाहरुको सहभागीता रहेको थियो ।
कार्यक्रममा कोशिश मकवानपुरको सुनिरा लामा, स्वास्थ्य कार्यालय मकवानपुरको प्रमुख कृष्णबहादुर मिजारले पनि कार्यपत्र प्रस्तुत गरेका थिए ।
स्थानिय तहमा सञ्चालित मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमको बारेमा छलफल गरी उक्त कार्यक्रमको प्रभावकारी, यसले पारेको प्रभाव तथा चुनौतीहरुका बारेमा समिक्षा गर्ने, मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सुस्वास्थ्यसंग सम्बन्धित भएका नीति नियमहरुका बारेमा छलफल गर्ने, आधारभूत मानसिक स्वास्थ्य सेवामा पहुंच अभिवृद्धि गर्नका लागि स्थानीय तहको भूमिका बारेमा छलफल तथा अधिकारवालाहरुको अनुभव आदान प्रदान गर्ने, मानसिक स्वास्थ्य सेवामा पहुँच अभिवृद्धि गर्न प्रभाबकारी कार्ययोजना तयार गने उद्देश्यले कार्यक्रम गरीएको स्वास्थ्य कार्यालय मकवानपुर सूचना अधिकारी लक्ष्यण घिमिरेले बताए ।
कार्यक्रममा सहभागीहरुले अहिलेका जनप्रतिनिधिले भौतिक विकासलाई बढी प्राथमिकता दिने गरेकोले मानसिका स्वास्थ्य समस्या जस्ता सवालमा ध्यान कम भएको गुनासो गरेका थिए । पालिका स्तरमा मनोसामाजिक परामर्शकताको व्यवस्था हुनुपर्ने, स्वास्थ्यचौकी कर्मचारी, स्वयमसेविका तथा विद्यालय नर्सलाई प्रशिक्षण तथ्यांक संकलनमा ध्यान राख्नु पर्ने, जेष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, बालबालिका तथा समुदाय अभिमुखिकरण जेष्ठ
नागरिक सेवा केन्द्र, मनोरन्जन केन्द्र चिल्ड्रेन पार्कको व्यवस्था हुनुपर्ने जस्ता सवाल उठाएका थिए ।
मकवानपुर । आदिवासी जनजाती समुदायको बाहुल्यता रहेको हेटौंडा उपमहानगरपालिका–१९ महिलाहरुको प्रजनन् स्वास्थ्यलाई ध्यान दिँदै बर्थिङ सेन्टरको स्थापना गरिएको छ ।
उपमहानगरपालिका भित्रका वासिन्दा गर्भ परीक्षण सहितको सुबिधाबाट बञ्चित रहँदै आएकोले यस क्षेत्रका महिला स्वास्थ्यलाई ध्यान दिँदै ज्यामिरे शहरी स्वास्थ्य केन्द्रमा बर्थिङ सेन्टरको सुरुवात गरिएको हो । सेन्टरको उपमहानगरपालिकाका नगर प्रमुख मीनाकुमारी लामाले उद्घाटन गरेकी हुन् । जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयको सहयोगमा सुत्केरी गराउनका लागि आवश्यक सामग्री जडानपछि उपमहानगरपालिका–१९ नम्बर वडा कार्यालयको आयोजनमा बर्थिङ सेन्टरको उद्घाटन गरिएकाे हाे ।
बर्थिङ सेन्टरको उद्घाटन गर्दै नगर प्रमुख लामाले महिलाहरुमा उमेर पाक्दै गएपछि देखिने पाठेघर र स्तन सम्बन्धी समस्यालाई लुकाउने बानी तत्कालै सुर्धानु पर्ने बताइन् । उनले घरपरिवार, छिमेकको डरले आफ्नो शारीरिक समस्या लुकाउने समस्या रहेको छ, त्यसलाई तत्काल छाड्न आग्रह गरिन् । ग्रामीण भेगमा रहेका जनताको स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिँदै उपमहानगरले शहरी स्वास्थ्य केन्द्र सञ्चालनमा ल्याएको भन्दै उनले सेवा लिन सबैलाई सचेत गराईन् ।
कार्यक्रममा हेटौंडा १९ का अध्यक्ष नरनाथ सुवेदीले बर्थिङ सेन्टरमा आएर प्रसुति सेवा लिन आग्रह गरे । यहाँका नगरवासीले प्रसुति सेवा लिन बजारसम्म धाउनु पर्ने बाध्यतालाई रोक्नका लागि सेवा सुरु गरिएको उनले बताए । स्वास्थ्य केन्द्रबाटै सुत्केरी गराएमा भोलि बालबालिकाको जन्मदर्तामा कुनै समस्या नपर्ने उनको भनाई थियो ।
केन्द्रमा बर्थिङ सेन्टरको सुरुवातसँगै निमित रुपमा गर्भपरिक्षण, सुत्केरी जाँच र प्रसुति सेवा सञ्चालन हुने शहरी स्वास्थ्य केन्द्रका प्रमुख प्रकाश बर्तौलाले जानकारी दिए । उनले ९/१० बर्षदेखि स्वास्थ्य केन्द्र सञ्चालन भएपनि भौगोलिक समस्या र आर्थिक अवस्था कमजाेर रहेका कारण यहाँका बासिन्दा उपचार गराउन कम आउने गरेको बताए । उपचारकाे लागि हेटौंडा बजारसम्म जानका लागि सडक र भौगोलिक बिकटताका कारण करिब २ भण्टा सम्म लाग्ने उनले बताए । बर्थिङ सेन्टरसहितकाे सुविधाले आएका बिरामीलाई केन्द्रले उपचार सेवा दिन सकिने छ उनले भने ।
बर्थिङ सेन्टर उद्घाटनको अवसरमा शहरी स्वास्थ्थ केन्द्रको संयोजन र १९ नम्बर वडा कार्यालयको आयोजनामा निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गरिएको छ । बिशेषज्ञ डाक्टर सहित सञ्चालन गरिएको शिविरमा २ सय २८ जनाले सेवा लिएको शहरी स्वास्थ्य केन्द्रले जनाएको छ ।

मकवानपुर । मकवानपुरकाे मनहरी स्थित पशुपतिनाथ माविमा गरिएकाे आँखा जाँचबाट ११ प्रतिशत अभिभावकहरुमा माेतियाबिन्दु भेटिएकाे छ ।
मकवानपुरको मनहरी–४ मसिनेस्थित पशुपतिनाथ माविमा बिहीबार भएको आँखा परीक्षण शिविरमा १९८ जनाले परीक्षण गराउँदा ११ प्रतिशत अर्थात २२ जानमा माेतियाबिन्दु भेटिएकाे हाे । माेतियाबिन्दु भएकाहरु ५० वर्ष उमेर नाघेकाहरु बढी भएकाे विद्यालयका प्रध्यानाध्याक भानुभक्त आचार्यले बताए ।
शिविरमा बनकरिया, तामाङ, चेपाङलगायतका समुदायका आँखाका रोगीले आँखा परीक्षण गराएका थिए । हेटौंडा सामुदायिक आँखा अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मीको टोलीद्वारा आँखा परीक्षण गरेको हो । रोटरी क्लब अफ मकवानपुर, रोट्रयाक्ट क्लब अफ हेटौंडाको समन्वयमा भएको आँखा परीक्षण शिविरमा २२ जना मोतियाबिन्दुको रोगी फेला परेका विद्यालयका प्रध्यानाध्याक आचार्यले बताए ।
सामुदायिक आँखा अस्पताल हेटौंडामा नि:शुल्क शल्यक्रिया गर्ने तयारी भएको रोटरी क्लबका कार्यक्रम संयोजक उमाप्रसाद रौनियारले बताए । मोतियाबिन्दुका कारण आँखा देख्न नसक्ने भएका ग्रामीण क्षेत्रका बिपन्न बर्गका नागरिकलाई मोतियाबिन्दुको नि:शुल्क शल्यक्रिया गरिदिने रौनियारले बताए । शिविरमा विद्यालयमा अध्ययनरत बालबालिकाले पनि आँखा परीक्षण गराएका थिए ।
रोटरीले क्लब मकवानपुरले जिल्लाका बिभिन्न ग्रामीण क्षेत्रमा नि:शुल्क आँखा परीक्षण शिविर संचालन गर्दा मोतियाबिन्दुका रोगीको नि:शुल्क शल्यक्रिया गरेर सहयोग गरिरहेको रोटरी क्लवका निर्वाचित अध्यक्ष प्रकाश ढकालले बताए ।
पशुपतिनाथ माविमा सञ्चालित आँखा परीक्षण शिविरमा मनहरी–४ का वडाअध्यक्ष प्रकाश थापा, मनहरी गाउँ कार्यपालिका सदस्य मीरा खत्री, विद्यालयका प्रधानाध्यापक भानुभक्त आचार्य, विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष माधब गौतम, रोटरी क्लब र रोट्रयाक्ट क्लबका पदाधिकारीहरुको सहभागिता रहेको थियो ।
मकवानपुर । पतंजली योग समिति नेपालका सह प्रभारी ललित शंकर योगीले जीवनमा चाहना रहेसम्म मानिस खुसि हुन नसक्ने बताएका छन् । मंसिर २१ गतेदेखि ३ दिनसम्म हेटौंडामा भएको मेडिटेसन प्रेरणात्मक कार्यक्रममा उनले यस्तो बताएका हुन् ।
गरौ योग, रहौ निरोग भन्ने नाराका साथ पतंजली याेग समिति मकवानपुरकाे आयाेजजनामा भएकाे ३ दिने मेडिटेसन कार्यक्रमको अन्तिम दिन शनिबार याेगी ललित शंकरले जिवनमा ज्ञान, याेग, साधना आरधानाले नै खुसि मिल्ने बताए । ‘मान,पद प्रतिष्ठा, धन र सम्पत्तिले न खुसि मिल्छ न शान्ति’ उनले भने ‘हरेक दिन एक घण्टा मात्रै गिता पढ्नुस जिवनकाे लक्ष्य भेटिन्छ ।’
योगी ललितले भने ‘भगवान हाम्रो हृदयमा हुनुहुन्छ कुनै मन्दिर तथा तिर्थ धाउनु पर्दैन । भगवानसंग प्रेम गर्ने हाे भने संसारका हरेक माेहवाट मुक्त हुनुपर्छ ।’ मानिस आफ्नै विचारले दुखि अनि सुखि हुन्छ । विचार नै ओैषधि भएको उनले बताए । राग द्वेष विना मानिस ज्ञानि वन्न सक्दैन, मानसम्मानकाे माेह, छाेरा छाेरीप्रतिकाे माेह तथा धन सम्पत्ति प्रतिकाे माेह नत्यागी साधक वन्न नसक्ने उनको धारणा थियो ।
मेडिटेसनमा भक्तपुर याेग समितिका अध्यक्ष केदार खड्का, याेग समिति मकवानपुर जिल्ला अध्यक्ष रामकृष्ण थापा, महिला याेग समितिका अध्यक्ष शशिकला थापा लगायतका याेग शिक्षक शिक्षिका तथा साधक साधिकाकाे उपस्थिति रहेकाे थियाे ।