नजिकै न्यायको न्यानोपन
Tags: No Comments
- न्याय र इमान व्यक्तिको सबैभन्दा प्यारो पक्ष हो । आफू अन्यायमा परेको र आफ्नो इमान गुमेको कुनै पनि सचेत व्यक्तिले सहन सक्दैन । हिंसाले व्यक्तिलाई अन्यायमा पार्दछ र इमान गुमेको आभाष गर्दछ । तर, हिंसा हरेक घर र हरेक कार्यालयहरुमा हुने गरेको अध्ययनहरुले देखाएको छ । हिंसाले व्यक्तिको सिर्जनशिलतालाई पनि मार्दछ । समग्रमा हिंसा व्यक्ति, परिवार र सिङ्गो राष्ट्रको लागि बाधक नै हो । हिंसा विरुद्ध सुन्य सहनशिलता अपनाउँदै लिङ्गको आधारमा हुने सबै प्रकारको हिंसाको विरोध गर्दै हरेक वर्ष हिंसा विरुद्ध अभियान चाल्दै आइएको छ । देश संघीयताको चरणमा प्रवेश गरेपछि जनप्रतिनिधि निर्वाचित भएर आए । न्यायको लागि अदालत नै धाउनु पर्ने बाध्याता टरेको छ । नजिकै न्यायको न्यायोपन दिलाउन प्रतिनिधिहरु लागिपरेका छन् । लैङ्गिक हिंसा विरुद्ध १६ दिने अभियान सकिदै गर्दा हेटौंडा उपमहानगरपालिका उप्रमुख तथा न्यायीक समिति संयोजक मिनाकुमारी लामासँग यसै विषयको पेरीफेरीमा गरिएको कुराकानीको सारः
लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान सकिएको छ, कसरी समिक्षा गर्नुहुन्छ ?
यो अभियान एउटा सन्दर्भ मात्रै हो । हामीले लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको सशक्तिकरणको अभियान सकिएको भनेर बुझ्दैनौ । यो १६ दिन मात्रै अभियानका लागेर हिंसाको न्युनिकरण संभव पनि छैन । यसलाई एउटा उत्सवको रुपमा मात्रै लिएर अलि बढी चर्चापरिचर्चा गर्ने गरिएको मात्रै हो । हामीले यसवर्ष विगतका वर्षहरुमाभन्दा केही फरक गर्ने जमर्को गरेका थियौं । अहिले वडा वडामा गठन भएको महिला जागरण समूहले अभियानमा सचेतना कार्यक्रम गरेको छ ।
गतवर्ष पनि हामीले सचेतनामुलक कार्यक्रमसँगै दीगो रुपमा स्थापित हुने प्रकारको कार्यक्रममा गरेका थियौ यस वर्ष पनि धेरै जसो कार्यक्रम यस्तै गरियो । सबै वडाहरुमा उपमहानगरपालिकाले कानुनी सचेतनासमेतको कार्यक्रमहरु गरेका छौ ।
वडा वडामा हिंसा र ऐन कानूनी व्यवस्थाबारे अन्तरक्रिया, सचेतना कार्यक्रममा गरेका छौ । हामीले अभियानमा मात्रै कार्यक्रमहरु सिमित नरहोस् भनेर नगरमा हिंसा न्यूनीकरणको लागि डोरम्याप बनाएका थियौ । यो डोरम्यापको आधारमा वर्षैभरी कसरी के कस्ता कार्यक्रम गर्ने भन्ने योजना समेत तय भएका थिए, त्यसै अनुसारको बजेटि· र कार्यक्रमहरु भइरहेका छन् ।
ग्रामिण वडास्तरको कार्यक्रमले घरघरको समस्यालाई पहिचान गर्न सहयोग मिलेको छ । म आफैंपनि सहभागि भएर त्याहाँको हिंसा बारेको वस्तुस्थिती बुझ्ने कोसिश गरेको छु । कतिपय कार्यक्रममा आफ्नो व्यवस्तताले पुग्न नसकेपनि स्थानीय जनप्रतिनिधि ज्यूहरु र हाम्रा कर्मचारी ज्यूहरुले कार्यक्रमलाई सफल बनाउनु भएको छ । सचेतना तथा प्रेरणा जगाउने प्रकारका कार्यक्रम भएका छन् ।
अभियानको क्रममा प्रचारप्रसार गरिएको सचेतनाको कुराले आगामी दिनमा हुनसक्ने हिंसात्मक गतिविधिमा कम ल्याउने, हिंसा सहेर नबस्नको लागि जागरुक हुनेसम्मको जग बनेको छ ।
अभियान अन्तरगत हामीले सेतो रिवन क्याम्पियन पनि ग-यौ (क्रस सेतो रिवनले म हिंसा गर्दिन, म हिंसा सहन्न र हिंसा गरेको देखेमा म त्यसको प्रतिकार गर्छु भन्ने अर्थ राख्दछ।) यसै गरी अभियानकै क्रममा लैङ्गिक हिंसा भनेको के हो रु कस्तो कस्तो हिंसा हुनसक्छ,कसरी बच्ने, कानूनी व्यवस्था÷ उपचार के छ भन्नेबारेमा जानकारी भएको छ ।
नेतृत्वमा आएपछि महिलाको आर्थिक स्तर सशक्त बनाउनको के गर्नु भयो ?
हिंसाको प्रमुख कारण आर्थिक कमजोरी नै हो । घर परिवार चलाउन आर्थिक समस्या हुँदा कुनै न कुनै रुपमा त्यहाँ हिंसा उत्पन्न हुने रहेछ । यसैले हामीले व्यक्तिको आर्थिक हैसियत माथि उकास्नको लागि पहल ग¥यौ । यस अन्तरगत अहिले ३९० जना महिला उद्यमीहरु तयार गरेका छौ । आर्थिक रुपमा आत्मर्निभर बनाउने सुरुवाती कार्यक्रम हो यो ।
उहाँहरुलाई आर्थिक रुपमान्तरणमा लैजानको लागि हामीले पहल गरेका हौ । हिंसापछि घरवार विहीन महिलाहरुलाई व्यवस्थापन गर्न हेटौंडा–११ मा घर बनाएका छौं । उद्यमी महिलालाई उहाँहरुको उत्पादन संकलन केन्द्र बनाइसकेका छौ । विक्रि केन्द्रको ठाउँ पहिचान भइ बजेटिङ पनि भैसकेको छ ।
न्यायीक समितिको संयोजक पनि हुनुहुन्छ,स्थानीय सरकारले नजिकै न्यायको न्यायोपन दिलाउँन सक्यो भन्ने लाग्छ ?
जो जो हाम्रो सेवामा जोडिनु भएको छ उहाँहरुको मुहारको हाँसो देख्दा हामीले नजिकै न्यायको न्यायोपना दिन सकेका छौं भन्ने लागेको छ । हिंसा भएको भन्ने उजुरी आएपछि हामीले सबैलाई सम्बोधन गरेका छौ । कसैको घरै थिएन घर बनाएका छौ, आर्थिक कारण हिंसा भएकाहरुलाई सिपसँग जोडेर आर्थिक रुपमा स्वावलम्वि बनाएका छौ । कसैलाई रोजगारसँग जोडेका छौ । कसैलाई मानोचामल भराएका छौ । कतिलाई अंशबण्डा समेत दिलाएका छौ । ४ वटासम्म मुद्दा परेका महिलालाई पनि हामीले उचित व्यवस्थापन गरेको उदाहरण छ । जो जो हामीसँग जोडिनु भएको छ, हामीले निराश बनाएका छौनौ ।
निर्वाचित जनप्रतिनिधि भएर झण्डै पाँच वर्ष बिताइसक्नु भयो, हिंसा न्यूनिकरणको लागि कस्तो नीतिगत सुधार आवश्यक छ ?
अब विगतको भन्दा अवस्था सहज छ, हिंसाको उजुरी र न्यायको संस्कार बनेको छ । हिंसा सहेर बस्नाले थप हिंसा हुने, पीडकलाई बल पुग्ने संस्कार पहिले थियो भने अब, सहेर हैन, प्रतिकार गरेर हिंसा न्यूनिकरण हुन्छ भन्ने धारण र तथा संस्कारको विकास भएको छ ।
नगरको वडा÷वडा र टोल टोलमा न्यायको लागि तालिम प्राप्त मेलमिलाप समिति छ। जनप्रतिनिधिहरु हुनुहुन्छ। हिंसाको उजुरी हुने बितिकै न्याय पाइन्छ। परम्परागत गलत अभ्यासहरु अब फेरिदों छ । तर, विगतको भन्दा केही चुनौति अझै छ । त्यसैले नीति र रणनीति भन्दा पनि आम बुझाइलाई फराकिलो बनाउनु नै मुख्य कुरा हो । घरलाइ नै हिंसा मुक्त बनाउनु पर्छ, अनि सबैतिर विस्तारै हामीले सोचेजस्तो बन्न सक्छ ।
महिल हिंसाको मात्रै उजुरी आउँछ की ?
हैन, पछिल्लो समय पुरुषहरु पनि हिंसामा परेको उजुरी आउन थालेको छ । तर सहजै उजुरी आउँदैन । वैदेशिक रोजगारको क्रममा पुरुषहरु पनि हिंसामा पर्नुभएको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको न्यायिक समितिलाई हेर्ने हो भने हिंसाको दर बढ्नु भन्दा पनि बाहिरीने क्रम बढेको हो । अब हिंसा सहेर, आफ्नो भाग्यलाई दोष दिएर बस्ने पुस्ता छैनन् । हिंसाको प्रतिकार गर्दा मात्रै हिंसाको उपचार पाइन्छ भन्ने जमात बनेको छ । विस्तारै हिंसा गर्ने हुन्न भन्ने जमातको सिर्जना गर्नु हाम्रो अभियान हो ।
फरक पुस्ता बिच पनि हिंसा छ ?
हो छ, अहिलेको पुस्ताहरु बढीजसो केही न केहीमा व्यस्त रहने हुँदा घरमा रहने ज्येष्ठ नागरिकहरुलाई बढी हिंसा हुने गरेको छ । उहाँहरुको हेरचाहमा समय दिन नचाहने, नभ्याएपछि जेष्ठ नागरिक वृद्धा आश्रम पुगेका छन् । जसको कारण उहाँहरुलाई मानसिक पीडा बढी हुने
गरेको छ । आफ्नो पारिवारीक वातावरणमा नातिनातिनासंगै खेल्दै बस्न पाउने उहाँहरुको अधिकार पनि हो तर, पुस्ता अन्तरको कारण उहाँहरुको मनोभावलाई नबुझेको कारण समस्या हुने गरेको छ। पुस्तान्तरणको कारण उब्जेको हिंसा अहिलेको चुनौति हो ।
के गर्दा हिंसामुक्त आदर्श समाज बन्नसक्ला ?
सबैभन्दा पहिले त आफूले आत्माबल दरिलो बनाउने, म जे गरिराखेको छु ठिक गरिराखेको छु, म सही छु भनेर दरिलो मन बनाउने, आफ्नो यात्रामा लागि रहने । आफ्नो आत्माबल नै सबैभन्दा पहिलो अश्र हो । त्यसपछि महिला मात्रै हैन पुरुषलाई पनि हिंसाको विरुद्धमा जानकारी जगाउनु पर्छ । हिंसात्मक घटनामा संलग्न पुरुषहरु पनि त्यो घटनापछि जीवनभर पछुताउनु पर्छ । उसलाई कानूनले समाउँछ, जेल जान्छ । कानूनले सजायँ भोगाउँछ । त्यसपछि उसको आश्रित हाँसीखुसी परिवारको विजोक हुन्छ ।
पालनपोषणमा आश्रित श्रीमति बालबच्चा होलान् । अविवाहित भए झन् धेरै भविष्या बाँकी होला, आमाबुबा आफन्तहरुलाई पनि उस्तै पीडा हुन्छ । यसकारण पनि हिंसामा जो संलग्न हुन्छ, उमाथि पनि त्यसपछि मानसिक तथा शारिरीक समेत हिंसा हुन्छ । यो पाटो बुझेर परिवारले हिंसा नगर्नेको लागि समयमै सचेत गराउनु पर्छ । छोरीलाई साँझ कहाँ गएर ढीलो आइस् भन्ने प्रश्न गर्नेले छोरालाई पनि प्रश्नगरोस् ।
छोरीमाथि सुरक्षा खोज्नेले छोराले पनि अरुलाई असुरक्षित गरायो कि भनेर सोच्ने गरोस् । छोरी बलात्कृत होली भनेर डराउनेले छोराले कसैको छोरीलाई बलात्कार गरेर आउला भन्ने डर पनि राखोस् अनि न्यूनिकरण संभाव छ ।
अन्तमा हिंसा न्यूनिकरणको लागि केही सन्देश ?
सबैभन्दा पहिले हिंसामा जो पर्नुभएको छ उहाँहरुलाई भन्न चाहन्छुः ‘तपाईहरु निराश नहुनुहोस्, आत्मबल उच्च राखेर न्यायको लागि भिड्नु होस, तपाईले नै आत्मबल कमजोर बनाउनु भयो भने हिंसा गर्नेले आफूले जितेको आभाष गर्ने छ, तपाईले जित्नु भए पो उसले हार्छ र फेरी फेरी हिंसा गर्दैन, अरुले पनि त्यै देखेर हिंसा गर्ने आँट गर्दैनन् । उसले तपाई हिंसाबाट उठ्न नसकोस भन्ने चाहन्छ, तपाई पछिहट्नु भयो भने उसको चाहाना पुरा हुन्छ, तपाई दरिलो भएर उठ्नोस् हेटौंडा उपमहानगरपालिका न्यायीक समिति तपाईको घरदैलोमा छ भन्ने चाहन्छु । वडाको मेलमिलाप कर्यकर्तासँग जोडिए तपाई हामीसँग जोडिन सकिन्छ । जसले हिंसा गरेको देख्नुहुन्छ, प्रतिकार गर्ने र न्यायको लागि सहयोग गर्न अनुरोध गर्दछु ।
(लैङ्गिक हिंसा विरुद्व १६ दिने अभियान विशेषाङ्क सहीखबर साप्ताहिककाे प्रिन्ट संस्करणबाट साभार)
रामेछाप जिल्लाकाे लखनपुरमा जन्मेर हालकाे कर्म थलाे काभ्रेपलाञ्चाेक जिल्लाकाे पाँचखाल नगरपालिकामा बनाएकी मीना चाैलागाईले भर्खरै ‘मुक्तक मिनार´ मुक्तक संग्रह प्रकाशनमा ल्याएकी छिन् । एम.ए सम्मकाे अध्ययन गरेकी उनकाे रुची साहित्य विधाकाे मुक्तकसँगै गजल, गीत, कोपिला, कविता, हाइकु लेखनमा छ । स्कूलमा नेपाली बिषय पढाउने गुरुको प्रेरणाले नै साहित्यमा लागेकाे तथा साहित्यमा रुची सानैदेखि भए पनि निरन्तरता नभएकाे बताउँने चाैलागाईं ५ बर्षदेखि निरन्तर कलम चलाउदै आएकी छिन् । उनकाे गजल संग्रह (प्रकाशोन्मुख) रहेकाे छ तर उनी आफै चाही कविता विधाकाे स्रष्टा भन्न रुचाउँछिन् । अहिलेकाे परिवेशमा रहेर नेपाली साहित्य सन्दर्भमा साहित्यकार मीना चाैलागाईं सँग सहीखबरकाे लागि आरपी गुरागाँईंले गरेकाे कुराकानीको सम्पादित अंशः
साहित्य लेखनमा लाग्नु भएकाे कति भयो ?
लेखनमा रुचि त सानैदेखि थियो तर निरन्तरता भने थिएन । निरन्तर लेख्न थालेको चाहिँ ५ वर्ष पूरा भयो ।
साहित्य लेखनमा प्रेरणा कसरी प्राप्त भयो ?
स्कुल जीवनमा नेपाली पाठ्यक्रममा भएका कविताहरू पढ्दा आफू पनि यस्तै लेख्न पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्थ्यो । विध्यालय स्तरका कविता लेखन प्रतियोगितामा भाग लिएर पहिलो दोस्रो स्थान हासिल गर्दा नेपाली पढाउने गुरुले तिमीभित्र सिर्जना शक्ति छ, यसलाई मर्न नदिनु भनिरहनु हुन्थ्यो । स्कूलमा नेपाली पढाउने गुरुको प्रेरणाले नै म साहित्यमा लागेँ ।
मुक्तक बाहेक साहित्यकाे कुन विधामा कलम चलाउनुहुन्छ ?
मुक्तक बाहेक गजल, गीत, कोपिला, हाइकु, कविता,लघु कथामा कलम चलाउँछु ।
साहित्य लेखन बाहेक अरु कुन पेशामा आवद्ध हुनुहुन्छ ? साहित्य लेखनमा समय कसरी मिलाउनु हुन्छ ?
म गृहिणी हुँ । थोरै समय भयो कि लेखिहाल्ने बानी छ । मन भएपछि समय त आफैँ मिल्छ ।
आफूलाई कुन विधाको स्रष्टा भनिन रुचाउनु हुन्छ ? किन ?
म आफूलाई कविता विधाको स्रष्टा भन्न रुचाउँछु । किनभने मेरा प्रायजसो सिर्जनाहरू कविता विधाका नै छन् ।
भर्खरै तपाईंकाे ‘मुक्तक मिनार’ विमोचन भएको छ । पाठकले यसलाई अध्ययन गरेपछी अरु के पाउन सक्नुहुन्छ ?
मुक्तक मिनारका पाठकहरूले सबैभन्दा पहिले त विविध विषय, भाव तथा रसमा अभिव्यक्त भएका समसामयिक समाजकाे प्रतिविम्ब नै पाउँछन् । गहिरिएर पढ्ने पाठकले यसबाट घरपरिवार, सामाजिक मान्यता, पारिवारिक मर्यादा, सम्मान, माया, सद्भाव, गरिब दु:खीहरूकाे पीडा, सामाजिक तथा राजनैतिक विकृति, विसङ्गति, माया, प्रेम, करुणा, काेराेनाकाे कहर, गाउँघरकाे परिवेश आदि सँगसँगै मानवीय उद्वेग र सन्देशहरु पनि पाउनेछन् । यसबाहेक पनि अहिले संरचनागत हिसाबले मुक्तकमा एकरूपता नआइरहेकाे अवस्थामा मैले मेराे मुक्तक मिनारमा समावेश गरेका मुक्तकहरूमार्फत चतुष्पदी मुक्तकलाई संरचना र भावकाे प्रस्तुतिका आधारमा कसरी विशिष्ट बनाउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण पनि प्रस्तुत गरेकाे छु । मुक्तकहरू पढेर सिर्जनशील पाठकहरूले सजिलै र छिटै मुक्तक रचना गर्न पनि सक्छन् ।

मुक्तकलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?
चारवटा हरफहरमध्ये पहिलाे, दाेस्राे र चाैथाे हरफमा तुकबन्दी गरी तेस्राे हरफ स्वतन्त्र राखेर चाेटिलाे किसिमले मुक्त भाव प्रस्तुत गर्ने कवितात्मक साहित्यलाई मुक्तक भनिन्छ ।
नेपाली मुक्तकको लेखन र अध्ययनमा वर्तमान अवस्था कस्तो पाउनु हुन्छ ?
हाल आएर नेपाली साहित्यमा मुक्तक सबैभन्दा बढी रुचाइएकाे विधाकाे रुपमा स्थापित भएकाेछ । दशौँ हजार स्रष्टाहरूले मुक्तक लेखिरहनुभएकाे छ । महफिलहरूमा मुक्तकहरू वाचन भइरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालहरूमा पनि मुक्तक वाचनका क्लिपहरू भाइरल भइरहेका छन् । वर्षेनी सयौँ मुक्तकसङ्ग्रहहरू निस्किरहेका छन् । पाठकहरूकाे संख्या लाखौँमा पुगिसकेका छन् । छाेटाे, छरिताे, चाेटिलाे, रसिलाे भएकाेले मुक्तक लेख्ने, पढ्ने र सुन्ने कार्यहरूमा तिब्रता आइरहेकाे छ । यसर्थ मुक्तककाे वर्तमान र भविष्य दुवै राम्रो देखिन्छ ।
साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाज प्रतिको दायित्व के हो जस्तो लाग्छ ?
समाजका हरेक सदस्यकाे समाजप्रति विशेष दायित्व रहेकाे हुन्छ । तीमध्ये पनि साहित्यकारहरूकाे समाजप्रतिकाे दायित्व सबैभन्दा बढी हुन्छ । समाज भाषामा मुखरित हुन्छ र भाषाबाटै परिचालित पनि हुन्छ । भाषा बाेलिन्छ र लेखिन्छ पनि । लेखिने भाषाकाे सबैभन्दा सुन्दर र प्रभावकारी प्रस्तुति साहित्य हाे । साहित्यमा विचार, भाव, सन्देश, रस, अलङ्कार, जनजीविका, इतिहास, वर्तमान, भविष्य आदि सबै समाहित हुन्छन् । तसर्थ साहित्यकारकाे पहिलाे दायित्व भाषाकाे विस्तार, विकास र सम्बर्द्धन गर्नु हाे । दाेस्राे दायित्व समाजमा रहेका हरेक नकारात्मक कुराहरूलाई हटाएर सकारात्मक र प्रगतिशील बाटाेमा समाजलाई डाेर्याउनु हाे अथवा सभ्यताकाे विकासमा साहित्यकारहरूले निरन्तर र अथक परिश्रम गर्नुपर्छ ।
समाज र साहित्यको सम्बन्धमा कस्तो समानता छ जस्तो लाग्छ ?
एकातिरबाट हेर्ने हाे भने साहित्य समाजकाे ऐना हाे । समाज जस्ताे हुन्छ त्यहाँकाे साहित्य पनि त्यस्तै हुन्छ । अंग्रेजी समाज विकसित भएकाेले नै अङ्ग्रेजी साहित्य पनि विकसित भएकाे हाे । भारतीय समाज पनि तुलनात्मक रुपमा विकसित भएकाेले भारतीय साहित्य पनि माथि छ । इतिहास हेर्दा पनि जुन जुन सभ्यता र समाज विकसित थिए तिनै समाजका साहित्य पनि विकसित देखिन्छन् । नेपाली समाज जुन अवस्थामा छ नेपाली साहित्य पनि त्यही अवस्थामा नै रहेकाे छ । अर्काेतिरबाट हेर्ने हाे भने साहित्य समाजकाे पथप्रदर्शक पनि हाे । समाज विकासकाे एउटा दरिलाे आधार पनि हाे । साहित्यकारहरू जुर्मुराएपछि विभिन्न देशमा क्रान्तिहरू भएका छन् । नेपालमै पनि जति पनि राजनैतिक र समाजिक क्रान्तिहरू भएका छन् ती सबैमा साहित्य र साहित्यकारहरूकाे प्रत्यक्ष संलग्नता देखिएकाे छ । तसर्थ साहित्य र समाज एउटै रथका दुई पाङ्ग्रा जस्तै सँगसँगै अघि बढ्ने र बढाउने पक्षहरू हुन् भन्दा अतिशयाेक्ति नहाेला ।
साहित्य लेखनबाट के पाए भन्ने लाग्छ ?
आफ्नो विचारलाई शब्दहरूका माध्यमबाट उतार्न पाउँदा अरू सामु प्रस्तुत गर्न पाउँदा मनलाई आनन्द आउँछ । साहित्य लेखनबाट आत्मसन्तुष्टि पाएँ भन्ने लाग्छ।
पछिल्लाे समय साहित्यका पाठक कतिका छन् जस्ताे लाग्छ ?
पछिल्लो समयमा पनि साहित्यका पाठक प्रशस्तै छन् । जसलाई यस क्षेत्रमा रुचि छ,उहाँहरूले अध्ययन गर्नुहुन्छ ।
अरु कुनै विधामा पुस्तक प्रकाशनकाे तयारी गरिरहनु भएकाे छ कि ?
अब गजल सङ्ग्रह प्रकशनको तयारी गरिरहेकी छु ।
अन्त्यमा ……?
अहिले मेरो पहिलो मुक्तकसङ्ग्रह `मुक्तक मिनार बजारमा आइसकेको छ । यहाँहरूले अध्ययन गरेर जस्ताको तस्तै प्रतिक्रिया दिनुहोला । यहाँहरूको स्वस्थ प्रतिक्रियाबाट म आफ्ना कमी कमजोरीहरू अर्को सङ्ग्रहमा सुधार्ने प्रयास गर्नेछु र यहाँहरूको माया, हौसला पाएँ भनेँ अझै मुक्तक लेखनमा र अन्य विधामा पनि अघि बढ्न सकियाेस बस् यत्ति हाे ।
मलाई मेराे अन्तरमनकाे कुराहरू पाठकबिच राख्ने अवसरकाे लागि सहीखबर परिवारलाई हार्दिक धन्यवाद ।

नेकपा एमाले भित्रको अन्तर विरोध पछि विभाजित भएर बनेको नेकपा एकिकृत समाजवादी पार्टी केन्द्रीय सदस्य तथा बागमती प्रदेश सभा सदस्य मुनु सिग्देलसंग पार्टीको आन्तरिक गतिविधि तथा आगमी योजनाहरु बारे सरिता दाहालले गरेको कुराकानीको सम्पादीत अंश ।
हाल प्रदेशको राजनीतिक अवस्था बारे बताइदिनु होस् न ?
प्रदेशमा नेकपा एमालेको बहुमतको सरकार हो । पार्टी विभाजन भैसकेपछि १३ जना सांसदहरु नेकपा समाजवादीमा आवद्ध हुनु भएको छ । यो सँगै प्रदेशको सरकार अल्पमलमा परिसकेको छ । अब अल्पमतमा परिसकेपछि ३० दिन भित्र स्वतः उहाँले विश्वासको मत लिने पर्छ । केन्द्रमा गठबन्धनको सरकार भएको हुनाले सबै प्रदेशहरुमा पनि गठबन्धन कै सरकार रहने एक प्रकारको समझदारी बनिसेको छ । यो प्रदेशमा नेकपा समाजवादीकै भागमा परेको छ । त्यो हिसाबले सरकारको हकमा हाम्रो आन्तरीक तयारीहरु भइरहेको छ । हामीले औपचारीक रुपमा दल विभाज भएको पत्र पठाइसेका छौं । दलको नेता तथा पदाधिकारीहरु चुम्ने कामहरु भइसकेका छन् । अब अरु समन्वय गर्नको लागि हाम्रो दलको तर्फबाट राजेन्द्र पाण्डेलाई संयोजक तोकेर सरकार गठन लगायतको संयोजनको जिम्मेवारी उहाँलाई नै दिइएको छ । त्यसैको गृहकार्यमा उहाँ नेताहरुसँग छलफलमा हुनुहुन्छ ।
प्रदेश सरकार गठनको बारे यहाँकाे धारणा ?
सरकार त गठबन्धनको हिसाबले नै हुने हो । मुख्यमन्त्री नेकपा समाजवादीकै बन्ने समझदारी भइसकेको छ, हाम्रो प्रदेशमा । अब त्यसपछि को बन्ने भन्ने कुरा सामुहिक सरसल्लाह र सहमतिबाटै हुन्छ ।
नयाँ पार्टी अब मैदानमा आएको छ, यसको चुनौति र अवसर के देख्नु भएको छ ?
चुनौति र अवसर त भइ नै हाल्छ । चुनौति नभइ अवसर नै आउँदैन । चुनौति छ, नयाँ पार्टी निर्माण गरेर त्यसलाई सबै संगठनका संरचनाहरु निर्माण गर्नु पर्ने चुनौतिहरु छन् । नयाँ नेतृत्व विकास गर्ने यो अवसर पनि हो । हाम्रो लागि अवसर नै बढी छ । यो हिसाबले संगठन निर्माणको काम भैरहेको छ । यता सरकारको कामतिर पनि लाग्नु पर्ने भएको हुनाले संगठनको बारे चाँही केन्द्रीय कमिटिको बैठकपछि नै तयार हुन्छ । जिल्ला जिल्लामा पनि संगठन निर्माण गर्ने भेला बैठकहरु गर्ने, योजनाहरु बनाउने, बनेका जिल्ला कमिटिहरुलाई रुपान्तरण गर्ने कामहरु भैरहेका छन् ।
महिलालाई राजनीतिमा ल्याउनै समस्या, ल्याएपनि टीकाउनै समस्या छ, यहाँको पार्टीले महिलालाई नयाँ नेतृत्वको रुपमा उभ्याउन के कस्तो रणनीति बनाउँला ?
म आफैं पनि महिला भएको कारण महिलालाई ल्याउन हामी हिजो पनि लागिपरेकै हौं । हाम्रो लागि यो पुरानै एजेण्डा की महिलाले पनि राजनीतिमा समान उपस्थिती हुनुपर्छ । हामी जहाँ छौं, जुनसुकै नामको पार्टीमा भएपनि हामीले महिलालाई नेतृत्वमा ल्याउनको लागि पहल जारी राख्छौ । राख्दै आएका छौ । नृतृत्व तहमा कार्यकारी तहमा महिलालाई कसरी पु¥याउने र कसरी टिकाउने भन्ने हाम्रो पहल हिजो पनि थियो र आज पनि छ नै ।
अहिले पनि जिल्ला कमिटी गठन गर्दा नै ३ जना पदाधिकारीमा १ जना महिलालाई जिम्मेवारी दिएका छौ । यो हिसाबले हेर्दा हिजो हामी नेकपा एमालेमा हुँदा ५० प्रतिशत पदाधिकारी थियौ । अहिले त्यो पार्टीमा हेर्नुस् न लाजढाक्नै भएपनि १ जना महिला त पदाधिकारी राख्नु पर्छ नि त्यो पनि छैन । सबै पदाधिकारीहरुमा पुरुषहरु नै छन् । हामीले हाम्रो नयाँ पार्टीमा ३३ हैन, ५० प्रतिशत जिम्मेवारी दिने गरी तयारी गरेका छौ । त्यसको लागि जिम्मेवारी लिने साथीहरुले पनि एकदम उत्साह देखाउनु भएको छ ।
प्रदेशमा पनि १३ जनामा हामी ५ जना छौं । नेकपा एमालेले यतिका वर्षसम्म संसदीय दलमा एक जना महिलालाई अवसर दिएको थिएन । मन्त्री पनि बनाएको थिए । यतिबेला कागतालि परेर मुख्यमन्त्री बनाए अष्टलक्ष्मी शाक्य कमरेडलाई । आफूले मुख्यमन्त्री छोड्नै पर्ने भएपछि महिलालाई अवसर दिइएको थियो । नत्र नेकपा एमालेले कुनै पनि ठाउँमा महिलालाई अवसर दिएको हैन । हामीले नयाँ पार्टीमा ३ जना पदाधिकारी छान्नुपर्नेमा पनि एक जनामा मैले नै अवसर पाएको छु ।
हामीले सकभर हरेक क्षेत्रमा जिल्ला कमिटीहरुमा सचिवालायहरु बनाउँदा महिललाई प्राथमिकता मै राखेर योजनाहरु बनाइरहेको छौं । यसमा कुनै सम्झौता हुँदै हुँदैन ।
अब स्थानीय तहको निर्वाचन पनि नजिकीदै छ, यसको तयारी के छ ?
यो त अब नियमित प्रकृया हो पार्टीको संगठन निर्माण गरिसकेपछि जिम्मेवारीको आधारमा गठबन्धन मै जाने हो निर्वाचनमा पनि । त्यो हिसाबले पनि हामी स्थानीय तहको निर्वाचनको तयारी भन्दा पनि पार्टी निर्माणको तयारीमा छौं ।
पार्टीको आगामी रणनीतिक योजनाहरु के के छन् ?
त्यो त पार्टीको केन्द्रीय कमिटिले बनाउने कुरा हो । केन्द्रीय कमिटीको बैठक ५ गते बोलाइएको छ । त्यसले तय गर्छ । ति कुराहरु केन्द्रले नै तय गर्छ । कतिपय दस्तावेजहरु पारीत गर्नुपर्ने कुराहरु छन् । विधान पार्टीको झण्डा, चुनाव चिन्हलगायतको तयारी बन्ने क्रममै छ । पार्टीको घोषणा पत्र, सामुहिक निर्णयकै आधारमा अगाडि बढ्ने हो । अहिले तत्काल चाँही हामी संगठन निर्माणकै क्रममा छौ ।
एमाले भित्र दोस्रो धारमा रहेका नेताहरुलाई नवगठित पार्टीमा ल्याउन सकिने संभावनाहरु कत्तिको देख्नुहुन्छ ?
पार्टी विभाजन हुनुको मुख्य कारण केपी ओलीको अहमता हो । महाधिवेशनले पास गरेको निर्णय र नीति भित्र नरहने, प्रधानमन्त्री बन्ने हतारेको कारण पार्टी एकताको लागि न्युनतम आधारहरु तय नगरी एकीकरणमा जाने काम भयो । हाम्रो अन्तर विरोध के मा हो ? हाम्रो मार्ग दर्शन सिद्धान्त के हो केही पनि प्रष्ट नगरी ओलीले जनताको बहुदलिय जनवाद विशर्जन गर्नुभयो मओवादीले पनि आफूहरुले मान्दै आएको विचारलाई विशर्जन गर्नुभयो ।
यसरी गरिएको एकीकरण बनेपछि यसको मार्गदर्शन सिद्धान्त के हो भन्ने कुरा महाधिवेशनले तय गर्छ । महाधिवेशनमा छलफल हुन्छ, विचार विमर्श हुन्छ, बहस हुन्छ, दस्तवेजहरु बन्दछन् यि कुनै पनि कामहरु नगरीकन पार्टी एक भयो भनियो । यसबाटै यसको धरातल अत्येन्तै कमजोर थियो । उहाँले पार्टी बनाउन भन्दा आफ्नो पद बनाउनमा लागि पर्नुभयो । यहीबाट अन्तरविरोध सुरु भयो अन्ततः पार्टी फुट्यो ।
पार्टीभित्र नै अन्तरसंघर्ष गरेर पार्टी बचाउँन खोज्दा माधव नेपाल कमरेडलगायतलाई अपमानित गर्नेलगायतका काम भए । समान्तर कमिटीहरु बनाउनेलगायतको क्रियाकलापले तल्लो तल्लो तहसम्म पार्टीको विभाजन भयो । ओली पक्षिय नेताहरु पार्टी भित्रको आचरण नीति सिद्धान्तभन्दा बाहीर पुगेको कारण पार्टी फुटेको हो ।
दोस्रो तहको नेतालाई अध्यक्ष बनाउन कमरेड नेपाल पहिले नै तयार हुनुहुन्थ्यो । ओली कमरेडले नमान्नु भएको छ । १० बुँदे कार्यान्वय त हुँदै हुँदैन भनेर जाँदा आज यो अवस्था आएको छ । यो तेस्रो धार, मध्यममार्गी नेताहरुलाई ओली प्रवृत्तिले कहिल्यै पनि अगाडि बढ्न दिनुहुन्न, यो छर्लङ्ग छ । ओली प्रवृत्तिले ओली छउञ्जेल कुनै पनि हालतमा उहाँहरुलाई अगाडि बढ्न दिनुहुदैन, यो कुरा विस्तारै विस्तारै प्रमाणित हुँदैछ । अन्तिममा पार्टीको विचारको पक्षमा पार्टीको नीतिको पक्षमा लाग्ने साथीहरु यही नेकपा एकीकृत समाजवादीमा उभिनु पर्छ, हैन भने केपी ओलीको नेतृत्व रहुञ्जेल एमालेमा पार्टीको एकता पनि हुँदैन ।
यता समाजवादीमा पार्टी एकताको ढोका बन्द भएको छैन, मावध कमरेडले पनि भनिसक्नु भएको छ । हामी पार्टी एकताकै पक्षमा हौं, अझै पनि यो संभव छ । एकता कतिबेला संभाव छनै भने जबसम्म नेकपा एमालेमा केपी ओली प्रवृत्ति हाबि भैरहन्छ ।
फेरी महिला नेतृत्वको कुरा गरौं, महिलालाई हम्मेसी राजनीतिमा अवसर नै दिइन्न, बल्लबल्ल नेपालमा पहिलो मुख्यन्त्री महिला बन्नु भएको थियो, तपाईहरुले अब उहाँलाई पनि समर्थन नगर्ने ?
यो कुरामा चाँही उहाँ अब महिला मात्रै हैन । हिजोको दिनमा हामीले हाम्रो नेता भनेर उहाँको लागि धेरै लड्यौं । पार्टीभित्र विद्रोहको सुरुवात पनि उहाँकै न्यायको लागि भएको थियो । उहाँ सिनियर व्यक्तिमाथि गुटबन्दीको कारण अन्याय भयो भनेर हामी लडेका हौं । जुनियर मान्छेलाई ल्याएर मुख्यमन्त्री बनाएको निहुँमा हाम्रो संघर्ष थियो ।
हामी ३ वर्ष यसैको लागि लड्यौ । तर अहिले आएर यो अवस्था भयो । अब महिलाको मात्रै कुरा भएन । महिला (उहाँ) ले पनि त हिजो हामीलाई जसरी हिडाउनु भएको थियो त्यसैगरी हिडिरहनु भएको भए आज मुख्यमन्त्रीको विकल्प हामीले खोज्नु पर्ने आवश्यकता थिएन । सबैले मानेको नेता हाम्रो अभिभावक उहाँ । तर उहाँ नै अभिड हुन सक्नु भएन । उहाँबाट हामीलाई नराम्रोसँग धोका दिनु भयो । उहाँ आफैंले बाटो बन्द गर्नु भएको हो ।
हामी त जुनियर हौं, उहाँले देखाएको बाटोमा हिडेका, हाम्रो आदर्श व्यक्ती तर उहाँले नै हामीलाई धोका दिनु भएको हो । अस्ति पार्टीभित्र विरोध हुँदा हुँदा पनि मुख्यमन्त्री बनाउने कुरामा माधव कमरेडलगायत हामीले साथ दिएका हौं । तर जब पार्टी विभाजन भए पनि उहाँले नै धोका दिनु भयो । जसरी १३ जना सांसदहरुले समाजवादी रोज्नुभयो उहाँले पनि रोज्नु पथ्र्यो, रोज्नु भएन । त्यसकारण अब हामी बाध्य भएर उहाँलाई साथ दिन सक्दैनौ ।
हिजोका दिनमा मओवादी समेतको एकीकृत रहँदा हामीले बहुमत पु¥याएर उहाँलाई मुख्यमन्त्री बनाउन अविश्वासको प्रस्ताव हालेका थियौ । सबै साथीहरुले उहाँलाई जुन साथ दिएको थियौ, उहाँले बुझ्नु भएन ।
३ दशकभन्दा बढी समय लगानी गरेको पार्टी छाड्नु भयो है ?
पार्टीको नाम जे जे भएपनि कम्युनिष्ट विचार धारा उही, पार्टीको नाम त कहिले माले थियो, कहिले एमाले, कहिले नेकपा,कहिले समाजवादी जे जे भएपनि कम्युष्टि आन्दोलनमै छु । नाम र चुनाव चिन्ह जे भएपनि फरक पर्दन । जीवन संघर्ष हो, जारी छ संघर्ष । राजनीति कहिल्यै सिधा बाटोमा हिड्दैन । कहिले भिडभाड देखिन्छ, कहिले थोरै देखिन्छ हामी विचारमा दृढ छौं । लक्ष्यप्रति प्रतिवद्ध छौ । नाम चुनाव चिन्ह जस्ता कुराहरु गौण हुन् । कुनै बेला माछामा भोट हालियो,कुनै बेला हसियाँ हथौडामा भोट हालियो, अब चुनावमा के हुन्छ, यि सबै कुरा गौण हुन् । मुख्यकुरा विचार हो हामी विचारमा निरन्तर संघर्ष गरिरहेका छौ ।
मकवानपुर । नेपाली कांग्रेसको आसन्न १४ औँ महाधिवेशनले यतिबेला मुलुकको गर्मी बढेको छ । कोरोना महामारीका कारण भएको लकडाउन, निषेधाज्ञा केही खुकुलो बन्दै जाने र आर्थिक क्षेत्रमा थोरै चहलपहल बढ्ने क्रममा छ । नेकाको महाधिबेशन कार्य तालिका सार्बजनिक भएसँगै क्रियाशील सदस्यता र निर्वाचन निर्देशिका लगायत विषयमा शीर्ष नेताबीच भएको सहमतिले मुलुकको गतिबिधिमा केही तीब्रता आएको हो ।
नेका सभापति शेरबहादुर देउवा र वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेलबीच सहमति भएपछि क्रियाशील सदस्यताका विवाद समाधान गर्दै नामावली सार्वजनिक गरियो । महाधिवेशनको वातावरण तयार हुँदै गर्दा गुटगत राजनीतिको प्रभाव वडातहसम्म परेको छ । निर्वाचनमा जीत–हार ध्रुब सत्य हो । तर, सुनियोजित हार–जीतले क्रियाशील सदस्यबीचमा उत्पन्न बैरभाव र बैमनष्यले नेकाको भबिश्यकतालै जाला ? त्यो हेर्न बाँकी छ ।
आगामी भदौ १० माहुने जिल्ला तहको अबिधेशनमा जिल्ला सचिव पदमा उमेदवारी दिने तयारीमा रहेका नेपाली काँग्रेसका लोकप्रिय युवा नेता भीमसेनसंग समसामयिक बिषयमा गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश ।
मुलुकको बर्तमान राजनीतिक तरलतालाई कसरी हेर्नुभएको छ ?
बिगतका दिनमा बीपीको सिद्धान्त बमोजिम नेपाली काँग्रेस चलेको थियो । तर, अहिले बिगतमा जस्तो निष्ठाको रजनीतिहुनै छाडेको छ । बिगतमापनि गुटगत राजनीति नभएको होइन ।त्यतिबेलाकुनै नेतासँगकुनै कार्यकर्ता रिसाएको खण्डमा अर्का नेताले संरक्षण गरिरहेका हुन्थे र पार्टी संगठन बलियो बनाउनका लागि सबै एकमत देखिन्थे ।अहिले बीपीको आदर्शबाट नेपाली काँग्रेस पूर्णरुपमा बिचलित भएको छ ।
बैयक्तिक स्वार्थपूर्तिका लागि मात्र गुट–उपगुट भएको छ । ब्यक्तिगत लाभका लागि भएको गुटबन्दीले पार्टीलाई नोक्सान पु¥याउँछ । पार्टीका सक्षम र योग्य कार्यकर्तालाई आफ्नो गुटभित्र परेन भने कुनैपनि हत्कण्डा अपनाएर पाखा लगाउने र आफ्नो चाकडी गर्ने हनुमान प्रबृत्तिका असक्षमलाई अगाडि लिएर जाने काम भएको छ । यो सामन्तबादी चरित्र हो र यहीचरित्र नेकाभित्र हाबी भएको छ ।
भूईंतहमा बसेर लामो समयदेखि नेपाली काँग्रेसको अस्तित्व जोगाइरहेका ईमान्दार नेता–कार्यकर्तालाई अहिले पाखा लगाउने काम भएको छ । यो कदम अत्यन्तै घातक हुन सक्छ । नेताको चाकडी गर्ने कार्यकर्ताले मात्रअवसर पाएका छन् । बीपीको समाजबादमा परिकल्पना गरिएको भन्दा ठीक उल्टो गतिमा नेपाली काँग्रेस चलिरहेको छ । यो अवस्था देश रजनताका लागि अत्यन्तै घातकसिद्ध हुन सक्छ ।
महाधिबेशनपछि नेपाली काँग्रेसको भबिश्यकता जाला ?
नेपाली काँग्रेसको आन्तरिक पार्टी ब्यवस्थापनर ग्रुपिजमले नै पार्टी सिद्याउँदैछ । तर, ठूलो संख्यामा रहेका क्रियाशील युवा जमातले पार्टी एक बनाउन खोजिरहेको अवस्था पनि छ । यसकारण साह्रै निराश हुनपर्ने अवस्था पनि छैन ।
रातपछि दिन आउने पक्का छ ।नेपाली काँग्रेसको भबिश्य उज्ज्वल बनाउनका लागि तिनै युथको भूमिका अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुनेछ ।
महाधिबेशनले चयन गरेको नेतृत्वलाई स्वीकार गर्दै आगामी रणनीतिहरु तय गर्न सक्नुपर्छ । एक माघले जाडो जाने होइन भन्ने नेपाली उखान त्यसै आएको होइन ।
यो निर्वाचनमा पराजित भएकोमा त्यत्ति धेरै निराशाबादी बन्न जरुरी छैन । आगामी दिनमा फेरि पनि निर्वाचन आउँछ नै । जनताको माझमा बस्न सकेको खण्डमा नेतृत्व गर्ने अवसर फेरि पनि आउँछ ।
नेपाली काँग्रेसको अबको रणनीति कस्तो हुनुपर्छ ?
भुईं तहको संगठनमा अवद्ध सदस्यहरुले स्वीकार गर्न सक्ने खालको नेतृत्व चयन गर्न सक्नुपर्छ ।
माथिल्लो निकायबाट थोपर्ने खालको परिबेश हुनभएन । बर्तमान अवस्थाको गुटलाई स्वीकार गर्दै जनतामा झन लोकप्रिय र निष्ठावान नेतालाई टिकट दिईनुपर्छ ।
महाधिबेशनको माहोलले बिभिन्न तहका कार्यकबर्तामा असन्तुष्टि पैदा गरेको छ र त्यो असन्तुष्ट कार्यकर्ताको भावनालाई पनि समेटेर अगाडि बढ्न सकिएन भने यो भन्दा ठूलो संकट नेपाली काँग्रेसले ब्यहोर्नु पर्ने हुन्छ ।
गुटगत स्वार्थकै कारण योग्य र क्षमतावान कार्यकर्ता बिस्थापित हुन पुगेका छन् । महाधिबेशन पछिका दिनमा त्यस्ता बिस्थापित हुन लागेकालाई बिभिन्न स्थानमा मनोनित गरेर भएपनि पार्टी टिकाउनु जरुरी छ ।
नेपाली काँग्रेसमा नवप्रबेशीलाई टिकाइराख्ने योजना के छ त ?
नवप्रबेशीलाई पार्टी संगठनमा टिकाउन सकिएन भने पार्टी कमजोर हुन्छ । त्यसैले पनि पार्टीको अवको रणनीति भनेको नवप्रबेशीलाई बैचारिक एबम् संगठनात्मक रुपमा बलियो बनाउनै पर्छ । यसका लागि सबैभन्दा पहिला प्रशिक्षण आवश्यक छ ।
प्रशिक्षण अभावका कारण पार्टीभित्र अहिलेको गुट उपगुटको अवस्था सृजना भएको हो । गुटगत राजनीतिले गाँजेको कारण अहिले पार्टीभित्र ठूलो अन्तर्घात भइरहेको छ । यो सबै समस्याको समाधान नै प्रशिक्षण हो । प्रशिक्षणले नै युवालाई क्रियाशील बनाउँछ र निष्ठाबान पनि बनाउँछ ।
नेपाली काँग्रेसका युवालाई समाज सेवाको क्षेत्रमा क्रियाशील बनाउने योजना के छ त ?
युवा शक्ति भनेको सबैभन्दा ठूलो शक्तिहो त्यसैले यो जनशक्तिलाई समाज सेवाको क्षेत्रमा क्रियाशील गराउनकालागि पनि प्रशिक्षण मार्फत् नै जानुपर्ने हुन्छ ।
युवामा झबीपीको समाजवादको शैली हस्तान्तरण गरी सामाजिक क्षेत्रमा सक्रिय बनाउने काममा त्रगर्न सकियो भने नेपाली काँग्रेसको भबिष्य उज्ज्वल छ ।
अहिले नेकाको शुभेच्छुक, भ्रातृ संगठनबीचमा ट्युनिङ छैन । शुभेच्छुक र भ्रातृ संगठनबीच पार्टीको ट्युनिङ मिलाउन सकेको खण्डमा नेपाली काँग्रेस पार्टी सुदृढ गर्न सकिन्छ ।
नेपाली काँग्रेसको जिल्ला सचिवमा तपाईंको उमेद्वारी किन त ?
नवप्रबेशीलाई संगठित गर्दै, ब्यवस्थित गर्दै पार्टी संगठन चुस्त बनाउनका लागि मेरो उमेद्वारी हो । जिल्ला कमिटीको बैठकको निर्णय भुईंतहसम्म लैजानका लागि पहल गर्ने छु ।
लामो समयदेखि नेपाली काँग्रेसमा लागेर आफ्नो जीवनको अधिकांश हिस्सा पार्टीको काममा बिताएका सम्मानीत जेष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्न सकिरहेको छैन ।
यसैले पनि पार्टीलाई नोक्सान भएको छ । यदि जेष्ठ नागरिकको अनुभव र युथको जोश जाँगरलाई संयोजन गर्ने हो भने पार्टीको छबि धेरै माथि पुग्छ । त्यसैका लागि मेरो प्रयास रहने छ ।
स्थानीय तहमा रहेर काम गरिरहेका साथीहरुको भावनालाई समेटेर अगाडि जाने योजना छ । सचिवालय ब्यवस्थि तगर्ने, बिधिपूर्बक बैठक संचालन गर्ने माइन्युट गर्ने, निर्णयका सारभूत कुराहरु तल्लो तहसम्म लैजाने कार्य अहिले भएको छैन तर, मैले त्यो सबै गर्न सक्छु भन्ने बिश्वाश दिलाउन चाहन्छु । अन्तमा सबै साथीहरुलाई जय नेपालभन्न चाहन्छु । प्रहर खबर डटकमबाट
नवौं महाधिवेशनपछि एमालेमा अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीका क्रियाकलापमाथि सबैभन्दा बढी प्रश्न गर्ने नेता थिए– उपमहासचिव घनश्याम भुसाल । उनले पार्टीभित्र र बाहिर सार्वजनिक मञ्चहरूमा ओलीका हरेक कदमको चर्को विरोध गरे । तर अघिल्लो वर्ष उनी ओलीकै मन्त्रिपरिषद्मा सामेल भए । मन्त्रिपरिषद्मा बस्दा पनि प्रधानमन्त्रीमाथि प्रश्न गर्ने उनी प्रतिनिधिसभा विघटनपछि मन्त्री पद छोडेर अोलीविरुद्ध सडक संघर्षमा उत्रिए ।
तर पार्टी विभाजनको तहमा पुग्दा उनले माधव नेपालको साथ छोडे र ओलीसँगै मिलेर जाने निर्णय लिए । आफैंले पटक पटक उठाएका प्रश्नहरूको जवाफ नलिई ओलीसँगै मिलेर जाने निर्णलाई लिएर उनीप्रति सामाजिक सञ्जालहरूमा ‘सिद्धान्तका गफ’ मात्र गर्ने ‘अवसरवादी’ नेता भन्ने टिप्पणी भइरहेका छन् ।अध्यक्ष ओलीका सबैभन्दा कट्टर विरोधी नेता भुसाल अहिले किन एमालेमै बसे ? नेता भुसालसँगको कुराकानी :
तपाईंहरू एमालेमा एकता भयो भन्दै हुुनुहुन्छ, तर यही बेला पार्टी फुटेर नयाँ दल बनेको छ । खासमा एकता भएको हो कि विभाजन ?
एमाले विभाजित भएको हो । विभाजन उपयुक्त थियो वा थिएन विभाजित पार्टीले के गर्ला ? यी तमाम विषयमा प्रश्नहरू होलान् । यो विभाजनका लागि हामीभित्र कति छलफल भयो ? छलफल र निर्णयहरू कति संस्थागत भयो वा भएन ? त्यस विषयमा छलफल हुनसक्छ । सामान्य रुपमा भन्दा विभाजित भयो ।
कुन प्रकारको विभाजन हो ? संसदीय दलमा २० प्रतिशत पुगेन, केन्द्रीय कमिटीमा मात्र केही बढी प्रतिशत रह्यो । त्यसैले चोइटिएको मात्र हो ?
कानुनी रुपमा भन्दा एमाले माथिदेखि तलसम्म विभाजित हुने प्रक्रियामा छ । तर योभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न के हो भने विभाजनले आफ्नो औचित्य पुष्टि गर्छ कि गर्दैन ? केन्द्रीय कमिटीका साथीहरूले २० प्रतिशत पुर्याएर निर्वाचन आयोगको प्रक्रियाअनुसार विभाजित गर्नु भएको हो । यो २० प्रतिशतको विषयको औचित्य पुष्टि गर्नु पर्नेछ । म मन्त्रिपरिषद्मा हुँदा विभाजनका लागि केन्द्रीय कमिटी वा संसदीय दलमा ४० प्रतिशत राख्ने व्यवस्थाको विरोध गरेको हो । संसद्, संविधान जोगाउनका लागि भोलि कसैले २० प्रतिशत वा १० प्रतिशत ल्याएर संसद् जोगिन्छ कि जोगिदैन, दलीय व्यवस्थामा यसका के प्रभाव हुनेछन् ? भन्ने विषयमा उहाँहरूले पुष्टि गर्नुपर्ने हुन्छ । कमरेड ओलीसँगका असहमतिहरू थिए र छन्, त्यसका कुनै विवाद छैन । ओलीसँगको विवादको कारण पार्टी विभाजनको तहसम्म जानुपर्ने हुन्थ्यो कि हुँदैनथ्यो ? ओली कमरेडसँग विवाद बाहेक अरु के चीज थियो र त्यसले फुट्नैपर्ने थियो ? त्यो पनि पुष्टि गर्नुपर्नेछ ।
लामो समयसम्म माधवकुमार नेपालसँग बसेर ओलीसँग अन्तरसंघर्ष गर्नुभयो, अहिले माधव नेपाललाई किन चटक्कै छोडिदिनुभयो ?
हाम्रो विवादको सुरुवात विभाजनका लागि थिएन । कमरेड ओलीले फागुन २८ गते आफ्नो टिमका साथीहरूको बैठक गर्नुभयो र त्यसलाई नै पार्टीको निर्णय भनिदिनुभयो । जसको कारण आधा जति साथीहरू बाहिर रहेर त्यो कसरी पार्टी कमिटीको निर्णय हुन्छ भन्ने एउटा सामान्य बहसबाट यसको सुरुवात भएको हो । यो यस्तो घटना बन्यो, जसले हाम्रो संघीय र प्रदेश सरकार नै हिँड्यो । त्यो नगरेको भए सरकार हिँड्ने थिएन । हाम्रो दुर्भाग्य त्यहीँबाट सुरु भएको हो ।
अहिले हामी जुन प्रक्रियामा आइपुगेका छौं र निर्णय गरेका छौं त्यसले हिजो आधा–आधी साथीहरूलाई ढोका बन्द गरेर जसरी बाहिर राखिएको थियो त्यो गलत थियो भन्ने हाम्रो महसुस हो । तर अहिले यस विषयमा हामी चर्चा पनि गर्नेछैनौं । कसले गल्ती गर्यो, कसले के गर्यो भन्ने छलफल पनि गर्दनौं । तर यसको तार्किक निष्कर्ष के हो भने हामी फागुन २८ भन्दाअघि पुगेका छौं । तर यो पूरै प्रक्रियामा हामी विभाजनको पक्षमा थिएनौं । विवाद सुरु भएपछि राष्ट्रिय कार्यकर्ता भेला, स्थायी कमिटी, केन्द्रीय कमिटीका बैठकहरू गर्यौं । झलनाथ–माधवकुमार नेपाल समूहको संस्थागत निर्णय भनेको केही समस्याहरू छन्, तर पनि एकता नै समाधान हो भन्ने थियो । खासगरी फागुन २८ गते गरेका निर्णयहरूले समस्या उत्पन्न गरेको छ त्यसलाई समाधान गरिनुपर्छ । हाम्रो सबै समस्या पार्टीभित्र समाधान गरिनुपर्छ भन्ने सर्त थियो ।
तर अध्यक्ष ओलीसँग मिल्दा तपाईंहरूले फागुन २८ गतेकै निर्णयलाई अनुमोदन गरिदिनुभयो । जो –जो व्यक्तिहरूलाई स्थायी कमिटीमा थपिएको थियो उहाँहरूसँग तपाईंहरू बैठकमा बस्नुभयो नि ?
१० बुँदे सहमति गरिसकेपछि एमालेको एउटा स्थायी कमिटीको बैठक भयो । एकताका लागि त्यो बैठक नगर्नुहोस् भनेर हामीले अनुरोध पनि गरेका थियौं । त्यतिखेर र त्यसपछि एमालेको बैठक २०७५ जेठ २ गतेको बैठक बसेर पूर्वमाओवादीबाट आएका साथीहरूलाई कमिटीमा राख्ने प्रक्रिया पूरा गरिएको रहेछ । हामीले १० बुँदे सहमति गरेपछि ती कमरेडहरू प्रक्रिया पूरा गरेर आए । अहिले हामी गएर तपाईंहरू बाहिर बस्नुहोस् भन्नु मानवीय पनि हुँदैनथ्यो । त्यसकारणले त्यसलाई विवादको विषय बनाएनौं । कानुनी र प्रक्रियाको हिसाबले त्यो सम्पन्न नै भइसकेको थियो । त्यसले गर्दा यस विषयमा छलफल धेरै गरेनौं ।
विवादका विषयलाई थाती राखेर अहिले अघि बढ्ने भन्नुभयो । थाती राख्दा अहिलेकै विवादको विषय झनै ठूलो समस्या भएर आउँदैन ?
यसमा दुई वटा पक्ष छन् । हामी अझै ठूलो विवादमा जानसक्छौं । एक ठाउँमा बसेर बैठक नगरेको सानो कुरा वा विवादबाट हामीले प्रधानमन्त्री, सरकार, एकीकृत पार्टी सबै डामाडोल गरेर, सबै गुमाएर आएका छौं । एमाले परिवारलाई यो भयानक दु:ख र अवसादको रुपमा रहेको छ । यसर्थ, यति सानो कमजोरीबाट यतिको विध्वंस बेहोरेको एमालेले अब यस्तो गल्ती र मुर्खता गर्नेछैनौं ।
तपाईं पार्टीभित्र धेरै विधि, पद्दतिको कुरा गर्नुहुन्थ्यो । केपी ओलीप्रति तपाईंका धेरै प्रकारका प्रश्नहरू थिए । ती प्रश्नको एउटा पनि जवाफ नपाउँदै कसरी अध्यक्ष ओलीसँग कुम जोड्न पुग्नुभयो ?
यसको उत्तर धेरै कोणबाट हुन सक्छ । पछिल्लो समयमा पार्टीमा उठाएको मुद्दा भनेको जेठ २ गते जाने हो । पार्टीमा यो बाहेकका तमाम मुद्दाहरू छन् । नवौं महाधिवेशन अघि र पछि के भयो भन्नेसहितका धेरै मुद्दाहरू छन् । तर अहिले भएको सहमति भनेको यी सबै विषयहरूलाई पार्टीभित्र छलफल गर्ने भन्ने हो । कतिले यसलाई आत्मसमर्पण भने, कसैले मध्यपन्थीहरूको आत्मसमर्पण भनेका छन् । बाहिरबाट हेर्दा जे देखियो उहाँहरूको जानकारी, हित, इच्छाअनुसार लेख्ने र टिप्पणी गर्ने काम भएको छ । तर हामीबीचमा एउटा सहमति भयो, त्यसअनुसार हामीसँगै बस्छौं, हिजो जे कारणले हामी एकै स्थानमा बस्न सकेनौं त्यसको समाधान गरेका छौं । त्यो भनेको २०७५ जेठ २ मा फर्केका छौं र १० बुँदे सहमति गरेका छौं ।सबै मुद्दामा मात्रै होइन सो समूहको बारेमा जे भनेको छु त्यो सबै त्यही कुरा गर्छु ।
पार्टी जीवन फरक जीवन हो । यो स्वतन्त्र चिन्तक, बुद्धिजीवी, व्यक्तिको जस्तो हुँदैन । पार्टीमा आउँदा मानिसले धेरै स्वतन्त्रताहरूलाई सम्झौता गरेर आएको हुन्छ । संगठनको नाममा कसैले त्यो उल्लंघन गर्छ भने व्यक्तिले पनि संगठनसँग गरेका सम्झौता उल्लंघन, विद्रोह गर्ने अवस्था आउँछ, अस्ति त्यस्तै भएको हो । व्यक्ति र संस्थाको बीचमा एउटा अनुबन्ध हुन्छ । कमरेड ओली संस्था र म व्यक्ति भनेको होइन । सबै मिलेर एउटा संस्था बनाएको हो । यो संस्थासँग हरेक व्यक्तिले एउटा अनुबन्ध गर्यौं । १० बुँदे पनि त्यही अनुबन्ध हो ।
आफू अनुकूल नभएको कुरा तपाईं असन्तुष्टिको रुपमा यसअघि सार्वजनिक रुपमा व्यक्त गर्नुहुन्थ्यो । तर त्यसको जवाफ पाउनुभयो भनेर सोध्दा पार्टीको संस्थागत कुरा भनेर पन्छिनुहुन्छ । तपाईं पब्लिक अडिटमा पनि हुनुहुन्छ नि ? यो ख्याल गर्नुभएको छ ?
जुन समयमा विवादका विषयहरू बाहिर आए त्यस समयमा पनि भनेको के थियो भने पार्टीभित्र विषयलाई राख्ने परिस्थिति बनेन । त्यसलाई ढोका थुनियो भन्दै आएको छु । बाहिरबाट घरभित्र पस्ने समयमा थुनियो । जसले गर्दा विवादहरू सुरु भए । अहिले धेरै ठूलो विवाद, तानातानी र मूल्य चुकाएर ढोका खोलेका छौं र हामी एकै स्थानमा भएका छौं । यो दुनियाँले हेर्ने र देख्ने सार्वजनिक विषय नै हो । त्यसलाई दुनियाँले हेरिदेओस् मूल्याकंन गरिदेओस् । यसमा पनि ठीक र बेठीक के हो भनेर मूल्याकंन गरिदेओस् । निजी जिन्दगीबाट राजनीतिलाई हेर्ने जो कुनै महानुभावहरूले आफू व्यक्ति हुँ, निजी जिन्दगी बाँच्दै छु र यिनीहरू सामूहिक जीन्दगी बाँच्दैछन् । हामी दुवै बीचमा केही सीमाहरू छन् है भन्ने कुरा हेरिदिनुभयो भने यसमा धेरै ठूलो कन्फ्युजन रहन्छ जस्तो लाग्दैन ।
पुस ५ मा प्रतिनिधिसभा विघटन भइसकेपछि आन्दोलन गर्दै ओलीले चालेका कदमलाई प्रतिगमन भन्नुभयो । के अब तपाईंहरूको स्वार्थ मिलेपछि प्रतिगमन स्वत: सच्चिएको हो ?
म मात्रै मिलेको भन्ने अर्थमा लिइयो भने त्यो सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा आएको जस्तो ‘टाङमुनि छिरेको’ वा इत्यादी कुरा आउँछ । तर यही प्रश्न कमरेड ओलीलाई पनि हुन्छ । मिल्न जानुभयो भन्ने होइन हामी सबै मिल्यौं भन्ने हो । हामीले त्यसलाई प्रतिगमन भन्यौ र कमरेड ओलीले त्यसलाई यो संवैधानिक अधिकारको प्रयोग अर्थात् संविधानको अभ्यास भन्नुभयो । यसमा हाम्रो विवाद थियो । यो विषयलाई अदालतले टुङ्गयाइदियो । पहिलो जस्तो दोस्रो पटकको विघटन पनि असंवैधानिक हो । यो प्रधानमन्त्रीले गर्न पाउने होइन र छैन भनेर भन्यो । त्यो फैसलालाई मैले ठिक गर्यो भनेर आधारभूत रुपमा स्वागत पनि गरे । यसले पार्ने प्रभावका अन्तरकुन्तरका विषय अरुहरू होला । मुद्दाको रुपमा अदालतले जे निर्णय गर्यो त्यसलाई स्वागत गरे । कमरेड ओलीले त्यसमा असहमति राख्नुभयो । यी सबै विषयलाई हामी यथोचित समयमा छलफल गर्नेछौं । त्यो भनेको महाधिवेशन हो । त्यसैबाट टुङ्गो लगाउने छौं ।
पार्टीभित्र विवाद भएको समयमा गत अप्रिल १ मा तपाईंले अध्यक्ष ओलीलाई लक्षित गर्दै ट्विट गर्नुभएको थियो । त्यसमा ‘व्यक्तिवादी, अवसरवादी, दक्षिणपन्थी, विसर्जनवादी ताण्डव पराजित गर्दै लोकतन्त्र र वामपन्थको ऋण तिर्नेछौं’ भन्नुभएको थियो । अब त्यो ऋण तिर्ने कसरी रहेछ ? कि सबै आरोपबाट माफी दिनुभएको हो ?
व्यक्तिवादी, दक्षिणपन्थी, विसर्जनवादी वा अवसरवादी जे भनेको छ, त्यस सन्दर्भमा नेपालको वर्तमान अवस्थामा जुन भूराजनीति छ, संसद्को अस्थिरता र संविधानमाथिको आक्रमण क्रान्तिकारीहरूले गर्ने कार्यक्रम होइन । तर भयो त्यस्तै । प्रधानमन्त्री तथा अध्यक्षले त्यही गर्नुभयो । संसद् विघटन बेठिक थियो भन्ने मलाई सधैंभरि लाग्न सक्छ । तर पार्टीले ठिक थियो भनेर निर्णय भने गर्नसक्छ । कमरेड ओलीलाई संसद् विघटन ठिक थियो भन्ने लागिरहन सक्छ, तर पार्टीले बेठिक थियो भनेर निर्णय गर्नसक्छ । यो भइरहने विषय हो । तर हामी यस्ता विषय संस्थागत रुपमा महाधिवेशनबाट निरुपण गर्नेछौं । संस्थागत रुपमा गर्ने निर्णय भनेको संविधान निर्माणमा नेतृत्व गरेको, पार्टीले संसदको रक्षा गर्नुपर्छ, संविधानमाथि हरबखत खतरा छ भन्ने बुझेको पार्टीले त्यसैअनुसार यसको निर्णय गर्छ भन्ने विषयमा म स्पष्ट छु । हाम्रो पार्टीको क्रान्तिकारी इतिहासको कारण यसले गलत या अन्यथा गर्दैन । त्यसले पार्टी मेरो वा कमरेड ओली वा अन्य कुनै व्यक्तिको मुख, इच्छा हेरेर निर्णय गर्दैन र भविष्य तय गर्दैन भन्नेमा विश्वस्त छु ।
तपाईंले केपी समूहलाई राज्यदोहनमा सहभागी रहेको गुट र केपी ओलीका लागि संसारमा ‘चाकर’ वा ‘शत्रु’ मात्रै छन् भन्नुभएको थियो । तपाईंहरू अब चाकर हो कि शत्रु हो ?
राज्यदोहनको कुरा गर्दा सामान्यता: अहिले होइन विगत दस वर्षदेखि पार्टी हाम्रा प्रवृत्ति, यसको निर्माण, सदस्यको भर्ति, नेतृत्वको चयन, उत्तरदायी बनाउने संयन्त्रहरू, राजनीतिक संस्कृतिसहितको सबै विषयलाई हेर्दा हाम्रा दलहरू राज्य दोहनमा केन्द्रित रहेका छन् । सैद्धान्तिक रुपमा यस्तो भन्दै आएको छु । दलाल पुँजीवादले जहिले पनि राजनीतिक पार्टीभित्र आफ्नो सुँढ घुसाउँछ । त्यहाँभित्र एक–एक गर्दै किन्दै र एक अर्कालाई लडाउँछ र पार्टी, क्रान्ति, अग्रगति, लोकतान्त्रिक स्थिरता जहिले पनि अस्थिर बनाइदिन्छ, बर्बाद पारिदिन्छ । यो विषयलाई राजनीतिक पार्टीको सन्दर्भमा भन्ने गरेको छु ।
त्यो विवादको सन्दर्भमा खास अस्थिरतातर्फ जाँदा दलहरूलाई राज्यदोहनमा अग्रसर बनाइरहने छन् । अहिले पनि यही लाग्छ । यसर्थ हामीले त्यसबाट बच्नुपर्छ, सतर्क हुनुपर्छ र राज्य दोहनको संयन्त्र बन्नु हुँदैन भनेको हुँ ।
हिजो ओलीको आँखामा दुई प्रकारको मानिस छन् कि चाकर छन् वा शत्रु भनेको हो । बोलेको कुरा आज होइन भन्दिन । यो विषयको जिम्मा लिन्छु । मैले बोलेको थिइन, हिजोको सन्दर्भमा बोलेको हो आज छाडिदिउँ भनेर पनि भन्दिन । अहिले पार्टीको ढोका खुलेको छ त्यसैले यो सबै कुरा लिएर पार्टीमा जानेछु । यथोचित समयमा सबै समक्ष प्रस्तुत हुनेछु ।
वरिष्ठ नेता झलनाथ खनालले तपाईंहरूलाई ‘मध्यपन्थी’, ‘अवसरवादी’ भन्नु भएको छ । तपाईं खनालसँग अत्यन्त निकट रहेर काम गर्नुभएको नेता पनि हो । तपाईंहरूमाथि उहाँले सही मूल्यांकन गरेर नै यो टिप्पणी गर्नुभएको होला है ?
विचार र सिद्धान्तको तहमा कुरा गर्दा सबैभन्दा भर पर्न सकिने व्यक्ति कमरेड झलनाथ खनाल हो भन्ने कुरामा म विश्वासमा गर्छु । मेरो त्यस प्रकारको सम्मान छ । पार्टी नयाँ बनाउनुपर्छ कि पर्दैन भनेर हामीबीच निकै लामो विवाद भयो । माधवकुमार नेपाल र अन्य केही कमरेडहरूले पार्टी बनाउनपर्छ भनेर पहिलेदेखि नै भन्नुभएको थियो । म अर्को दल बनाउने होइन भन्ने कुरा गरिरहेको थिए । यो सन्दर्भमा कमरेड खनालसँग पनि २–४ पटक गम्भीर रुपमा अलग्गै छलफल गरेको थिए । खनालले पार्टीभित्रको विवादको वस्तुगत अवस्था विभाजनका लागि तयार भयो तर वैचारिक वा सैद्धान्तिक र राजनीतिक वा संगठनात्मक प्रस्तावको हिसाबले यो तयार भएको छैन भन्नुभएको थियो । यो तपाईं नयाँपिँढीले गर्ने हो, यो पुरानो पिँढीबाट हुँदैन भन्ने भनाई उहाँको मात्रै थियो । यस्तो भनेको कमरेडले हामीलाई इंगित गरेर ‘मध्यपन्थी अवसरवादीको आयु हुँदैन’ भनेर भन्नुभयो होला विश्वास गर्दिन । यस्तो भन्नुभएको हो बिरामी भएर बस्नुभएको र उहाँलाई कसले सूचना दियो र त्यसलाई उहाँले कसरी प्रोसेस गर्नुभयो ? उहाँले यो कसरी पुष्टि गर्नुहोला ? यो कुरा अनौठो लागेको छ । त्यसैले कमरेड खनालको बारेमा अहिले केही पनि भन्दिनँ । तर खनालले मध्यपन्थी अवसरवादी भन्नुभयो भन्ने छ । हामी कहाँ जे हुँदैछ वा चल्दैछ त्यसको विषयमा वास्तविक सूचना पाउनु भएको रहेनछ भन्ने कुरा दाबाकासाथ भन्छु ।
अवसर लिएर वा अवसरका लागि पार्टीमा समाहित हुनुभएको हैन त ?
मैले अहिलेसम्म डर र लोभले कुनै पनि निर्णय गरेको छैन भन्ने कुरा यो दुनियाँले मानिदेला भन्ने लाग्छ । व्यक्तिगत रुपमा जुन निर्णय गरेको छ यसमा डर र लोभको कुनै सम्भावना छैन । यसमा कुनै सन्दर्भ नै छैन । त्यसले गर्दा लोभ र अवसरको कुरा गर्दै नगरौं । भविष्यमा यो विषयलाई अझै राम्रोसँग पुष्टि गर्नेछौं ।
नवौं महाधिवेशनपछिको अवस्था हेर्दा पार्टी विभाजनको कारक तपाईंहरू पनि होइन ? महाधिवेशनबाट निर्वाचित अध्यक्षलाई तपाईंहरूले कहिल्यै काम गर्न दिनुभयो ? विरोधैविरोध मात्र गर्नुहुन्थ्यो । अध्यक्षले चाहे जस्तोगरी काम गर्न दिएको भए पार्टी विभाजनको अवस्थामा पुग्दैनथ्यो होला नि ?
कुनै पनि ठूलो सामाजिक र राजनीतिक घटना एक दुई जना मानिसले घटाउँदैनन् । यो मैले लामो समयदेखि भन्दै वा लेख्दै आएको विषय हो । त्यसमा असंख्य मानिस संलग्न हुन्छन् । हरेकलाई सोध्ने हो भने त्यसले भनेको जस्तो घटना हुँदैन । सबैले यसमा आफ्नो योगदान रहेको ठानेका हुन्छन् । सबैको कुरा एकै स्थानमा मिसाउँदा समग्र परिणाम निस्कन्छ । यो विषयमा कुनै गाउँ कमिटीको साथीलाई पनि यही प्रश्न सोध्नसक्नु हुन्छ । तिमी पनि जिम्मेवार छौ नि भन्नुभयो भने त्यो सही प्रश्न नै हुन्छ । तर यो सबै घटनामा को मुख्य हो ? हेर्दा जसका पहलकदमीहरू बढी छन् तिनीहरूलाई नै हामीले लिनुपर्ने हुन्छ । यसो श्रेय वा दोष दिनुपर्ने हुन्छ ।
कमरेड ओलीलाई काम गर्न नदिएको भन्ने कुरा म बाहेक अरु पनि भए त्यसैले दु:ख पाँए, कोही पनि नभएको भए दु:ख हुँदैनथ्यो भनेको जस्तै हो । मानौं कमरेड ओली मात्रै हुनुहुन्थ्यो भने कसैले पनि दु:ख दिँदैनथ्यो । म मात्रै संसारमा हुन्थे भने मलाई कसैले अवरोध गर्दैनथ्यो, कसैले प्रश्न सोध्दैनथ्यो, यो किन र कसो गर्यौं भनेर । यी धेरै सैद्धान्तिक कुरा भए । हामीले कमरेड ओलीलाई कुन चाँही काम गर्न दिएनौं भनेर धेरै पटक सोध्यौं । अहिलेसम्म योचाहिँ काम गर्न नपाएको हो भनेर कसैले पनि बताएन । यो प्रश्न हिजो पनि सोधिएको थियो र आज पनि तपाईंहरूले सोधिरहनुभएको छ । सम्भवत भोलि पनि पत्रकारहरूले यस्त प्रश्न सोध्नुहुन्छ होला । तर यो थाहा भएर कि यसको कुनै उत्तर छैन । पत्रकारले प्रश्न सोधिराख्ने छन् र हामीले उत्तर दिइराख्नेछौं ।
यो विभाजनमा तपाईंको भूमिकाको कुनै अंश छैन त ?
छ । यसको धेरै ठूलो जिम्मा लिन्छु । तर सबैभन्दा धेरै मैले लिन्छु भन्ने होइन । भूमिका ठिक थियो कि गलत भन्ने विषयमा मेरा दाबी छन् । तर यसमा मेरो पनि भूमिका छ यस कुरालाई स्वीकार गर्छु ।
पार्टी विभाजन हुँदा व्यक्तिगत कुराले भएका उदाहरण छन् । तर नेपालका कम्युनिष्टहरू देशीविदेशी शक्तिहरूले भूमिका खेले भन्छन् । अहिले एमालेको विभाजनमा पनि देशीविदेशी शक्तिको भूमिका छ ?
यस विषयमा सधैभरि मलाई लागेको वा दृष्टिकोणमा के छ भने अमेरिकाले अहिले कुनै नीति पारित गर्यो भने के हुनुसक्छ ? नि:सन्देह त्यो चीन, रुस, अरबको तेल, समुद्री सुरक्षासँग सम्बन्धी हुनेछ । चिनियाँहरूले लिए भने पनि नि:सन्देह यही कुराहरूसँग जोडिन्छन् भनेर भन्न सकिन्छ । हाम्रो जस्तो भू–राजनीतिमा कुनै न कुनै हिस्सामा संलग्नता हुन्छ । हेरिरहेको एउटा दर्शकको हिसाबले, एउटालाई एक थोक भन्ने अर्कोलाई अर्को थोक भनेर खेलिरहेको सक्रिय सूचकको हिसाबले, बढी नै प्रभावित पारेर एजेण्डाहरू बाहिरबाट ल्याएको हिसाबले, दुइटालाई विभिन्न एजेण्डामा लडाइँरहेको हिसाबले कुनै न कुनै रुपमा हामीकहाँ प्रभाव छ भन्ने चाहिँ मलाई लाग्छ । त्यसले गर्दा नेपालको कम्युनिष्ट पार्टीको विभाजन यो तहको घटनामा कसैले दर्शक पनि नभई, हेर्दा पनि नहेरेर वा त्यसमा आफ्नो दृष्टिकोण पनि नबनाएर कुनै शक्ति बसेको छ जस्तो लाग्दैन । एकदमै नजोडिएको हिसाबले बसेको जस्तो लाग्दैन । यसमा भूराजनीतिक दबाबहरू छन् । यसको अर्थ हाम्रो राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावित पार्ने शक्तिहरू कुनै न कुनै रुपमा थोरै वा धेरै, सक्रिय वा निक्रिय हिसाबले संलग्न, सहभागी छन् ।
त्यस्ता शक्ति विभाजनको प्रक्रियामा पार्टीभित्रै छिरेका थिए ?
त्यो टुङ्गोमा पुग्दिनँ । तर बिहीबारको बैठकमा अध्यक्षले ‘तारुकाघाटमा गोरु लडाइन्छ । गोरु लडे न लडाउने हो । गोरु नै नलडेदेखि अर्कोले लडाउने थिएन’ भनेर भन्दै हुनुहुन्थ्यो । यसको अर्थ हाम्रो अध्यक्षले पनि के स्वीकार गर्नुभएको छ भने, हामी लड्दा अरुले यताउती गरे कि ? उहाँले हिजो निकालेको निष्कर्ष सधैं निकाल्नु पर्दथ्यो भन्ने लाग्छ । हामीले संसद् विघटन, पार्टी विभाजित गर्दा सधैं यही एंगलबाट हेरेर निष्कर्ष निकालेको भए सायद हामी बाँच्ने थियौं भन्ने लाग्छ ।
केही सिनियर नेताहरू विभाजनको प्रक्रियाबाट अलग हुनुभयो अब पुरानो पुस्ताको नेता केपी शर्मा ओली हुनुहुन्छ । अब महाधिवेशनमा अध्यक्ष फेरि पनि ओलीलाई बनाउने हो कि नयाँ पुस्ताबाट केही आउनु हुन्छ ?
महाधिवेशनको मुद्दा अहिलेको प्रमुख बनेको छ । दुई वटा ठूला कम्युनिष्ट पार्टीहरूले गठबन्धन गरेर चुनाव लडेको, त्यसबाट हामीलाई आसाधारण सामर्थ्य प्राप्त भएको, त्यसको जगमा पार्टीलाई एकीकृत गरेको, आजको विश्वमा कम्युनिष्ट पार्टीे ठूलो बर्चश्वका साथ संसद्मा रहेको, त्यसले पाँच वर्षसम्म कसैले हल्लाउन चलाउन नसक्ने सरकार बनाएको ठाँउबाट एकपछि अर्को खस्दै खस्दै गएर अहिले आफ्नो पार्टीको विभाजन अर्थात् २०७५ जेठ २ को एमालेसमेत बचाउन नसकेको यो समग्रतामा हामीले गरेको लायकी त्यसको हामीले लिन सकिने जस र हामीले गरेको घोर नालायकी, दुनियाँअघि हामी लज्जित भएको अवस्था, उपलब्धि र सत्यनासको यो विरोधाभाषको निकट इतिहासमा एमाले छ । यो सन्दर्भमा हामीले संसद् विघटन गरेको, अदालत गएको, आफ्नै अध्यक्षको विरुद्धमा मुद्दा हालेको, राष्ट्रपतिकोमा गएको, संसद्मा अनुपस्थित भएको, अध्यक्षले बैठक नडाकेको, डाकेको बैठकमा पनि आफै अनुपस्थित भएको, एक्लै संसद् विघटन गरेको यो सबै कुरामा मूल्याकंन र त्यसको समूचित समीक्षा र त्यसको आधारमा ठिक बाटो लिने कुराका लागि महाधिवेशन प्राथमिक विषय हो । यसको आधारमा मात्रै आगामी नेतृत्व को हुन्छ त्यसपछिको विषय हो । प्रमुख विषय हाम्रो यो विरोधाभाष नै हो । यस्तो के भयो र किन भयो भन्ने हो ।
यो सबै कुराले गर्दा, म एकदिन भएपनि निलम्बित हुन चाहन्छु । किनभने संसद्मा अनुपस्थित भएको छु । पछिको त संविधान बमोजिम धारा ७६ (५) अनुसार अदालतले भनेको जस्तो स्वतन्त्र मत राख्न पाउने व्यवस्था गरेको थियो । तर त्यसलाई पनि राजनीतिक रुपले कसरी हेर्ने हो । त्यसमा पनि गल्ती भएको रहेछ भने सजाय भोग्न तयार छु । त्यो माग गर्छु । मैले जे गल्ती गरेको छु वा मलाई त्यस्तो लागेको छ । संसद्मा अनुपस्थित हुँदा ह्वीप उल्लंघन गरेकोछु । त्यस अर्थमा एक दिन भएपनि निलम्बित हुन चाहान्छु वा थोरै दिन भएपनि ममाथि कारबाही गरियोस् भन्ने हो । तर यस्तो भन्दा ज–जसको भागमा जतिजति पर्छ त्यो भोग्न सबै तयार हुनुपर्छ । त्यसका लागि ओली तयार हुनुपर्छ, माधवकुमार नेपाल र झलनाथ खनाल तयार हुनुपर्थ्यो । अहिले हामी जो–जो एमालेमा छौं, त्यो तत्परताकासाथ हामी जाऔं, जानु पनि पर्छ ।
सत्ता गुमाएपनि माधवकुमार नेपाल वा तपाईंहरूको कदमले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली अब झन् शक्तिशाली हुनुभयो होइन ?
सामान्यतया कुनै पनि व्यक्ति एक्लो हुँदैन । त्योसँग परम्परा, इतिहास, समाज, समूह, परिवार छ । एमाले पनि त्यस्तै हो । एमालेलाई बाँध्ने विधान छ । कमरेड ओली, माधवकुमार नेपाल रहने वा नरहने भन्ने कुराले होइन । माधवकुमार नेपाल हुनुभएको भएपनि ओलीलाई बाँध्नु हुन्थेन । माधवकुमार नेपालसमेत भएको विधिले ओलीलाई बाँध्थ्यो । नेपालले पनि विधिभन्दा बाहिर भएर ओलीलाई बाँध्न सक्नुहुन्थेन । एमालेमा कमरेड ओलीलाई केही स्वतन्त्रता र सीमा छन् । उहाँले स्वतन्त्रताको उपभोग गर्न पाउनु हुन्न भनेर हामीले जतिसुकै कराए पनि त्यो असफल प्रयत्न हुनेछ । सीमा छैन भने पनि त्यो गल्ती हुनेछ । उहाँले बाँधिनुपर्नेछ, उहाँले त्यो महसुस गर्नुपर्ने हुनेछ । उहाँलाई पार्टीे विधान, परम्पराले बाँध्नेछ । त्यसैले गणतान्त्रिक लोकतान्त्रिक पार्टीमा कोही सर्वेसर्वा हुँदैन । त्यसका पनि सीमा हुन्छन् ।
माधव नेपालको नेतृत्वमा नयाँ दल गठन भइसक्यो । अब यसको भविष्य कस्तो हुन्छ भन्ने लाग्छ ?
यो मैले भन्ने कुरा होइन र अहिले भन्न पनि चाहन्न । केही सम्झनाका सन्दर्भ भने छन् । यसअघि मैले भूराजनीतिक मामिलाको कुरा गरेँ । त्यसमा हामीलाई, कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई अस्थिर बनाउने शक्तिहरू कस्ता कस्ता हुन् र कसरी–कसरी यस्तो हुँदै आएको छ भन्ने पनि मेरो कुरा हो । एउटा झापाली पार्टी, अर्को माओवादी पार्टी दुवै हतियार उठाएर आएका हुन् । दुवैले विभाजित भएर पनि आफूलाई स्थापित गरे । ती दुवै वैकल्पिक व्यवस्थाको कुरा गरेर आएका दलहरू हुन् । खास व्यवस्थाभित्र उस्तै–उस्तै नीति, कार्यनीति लिएका कुनै पनि पार्टी स्थापित भएका छैनन् ।
हामी पनि विभाजित हुँदा जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) र मदन भण्डारी, आफ्नो एउटै इतिहासको कुरा गर्यौं । राप्रपा फुटेर त्यही कुरा गरे । माओवादी फुटेर माओवादको कुरा गरे, कांग्रेस फुटेर लोकतान्त्रिक समाजवादकै कुरा गरे । सबै शतप्रतिशत, अक्षरश: असफल भएर आएको एउटा सन्दर्भ छ । अहिले गठन भएको दल कसरी इतिहास भन्दा फरक रुपमा आउँछ भन्ने विषयको उत्तर नदिइकन नयाँ दल खोल्न हुँदैन भन्ने सुरुदेखिकै मत थियो । त्यस विषयमा छलफल र उत्तर नखोजिकनै दुर्भाग्यपूर्ण रुपमा विभाजित भएका छौं । विभाजनअघि नै खोज्नुपर्ने उत्तर अब कमरेडहरूले खोज्नु हुन्छ र बताइदिनुहुन्छ भन्ने लाग्छ ।
तत्कालै एकता हुने वा चुनावका लागि कार्यगत एकतामा जाने सम्भावना छ ?
सम्भावना छ भन्नुको अर्थ असम्भव छ भनेको पनि हो । त्यसमाथि राजनीतिमा असम्भव भन्ने कुरा केही पनि छैन भन्ने थेगो नै चलेको छ । हामी जुन रुपमा जाँदैछौं त्यसमा एमालेले स्वयं के गर्दछौं भन्ने कुरामा भरपर्छ । अहिलेको हाम्रो आन्दोलनलाई निर्णायक रुपमा प्रभावित पार्ने शक्तिको रुपमा कमरेड माधवकुमार नेपालको पार्टी होइन । यति भन्नका लागि लाज मान्नुपर्दैन । त्यो पार्टीको निर्णयले आजको वामपन्थी आन्दोलनलाई निर्देशित गर्दैन । एमालेका नीतिहरूले अहिलेको वाम आन्दोलनलाई प्रभावित पार्नेछ । एमालेले राम्रो गर्नसक्यो त्यसले प्रभावित गर्नसक्ने छ । एमालेले रचनात्मक प्रभाव पार्न सकेनौं भने नकारात्मक असर पार्नेछ । त्यो प्रभावले स्वयं हामी सकिनेछौं । त्यसपछि हामीपछिको पालो कुरेर बसेको व्यक्ति हुनेछ । आगामी दिनमा स्वयं एमालेको आन्तरिक जीवनको विषयमा उठेका तमाम प्रश्नहरू छन् । एमालेको आन्तरिक प्रणाली बिग्रेको छ । एमालेको संस्थागत प्रणाली भत्केर सत्यनास भएको छ । त्यसैले एमालेको पुनर्निर्माणका लागि लागेका जोसुकै व्यक्तिका लागि अब ‘एमालेको पुनरोदय’ अब हाम्रो नारा हुन्छ र बनाउनुपर्छ । हामी भीरबाट तल खसेका छौ । धन्न मरेनौं, नराम्रोसँग थला परेका छौं । अलिकति अंगभंग भएको छ । यसलाई समेत हामीले उपचार गरेर तङिग्रएर जानुपर्नेछ । राष्ट्रिय राजनीतिमा एमालेको भूमिका अहिले पनि छ । तर यसको गौरव, पहिचान, इतिहासमा गरेको काम, प्राप्त गरेको इज्जत प्रतिष्ठा त्यो मान र वैभवलाई फर्काउनु पर्नेछ ।
यो कसरी हुन्छ ?
पहिलो, संस्थागत काम ध्वस्त भएको छ । त्यसलाई पुन:स्थापित गर्नुपर्छ । संस्थागत विषयपछि यसको राम्रो विषय स्कुलिङ थियो । पछिल्लो समयमा त्यो प्रशासनिक प्रशिक्षण प्रतिष्ठानमा खरदारको गाइड पढाएको जस्तो भएको थियो । तर त्यसमा जेभएपनि माथि भएको निर्णय तल्लो कमिटीहरूसम्म पुग्ने हुन्थ्यो । कार्यशैलीमा जनपक्षीयता असाध्य राम्रो थियो । यी धेरै कुरा खल्बलिएका छन् । यसलाई पुन: स्थापित गर्नुपर्नेछ । यो सबै गर्नका लागि एउटा देशमा जसरी नागरिक सबै बराबर हुन्छन्, त्यसैगरी पार्टीमा तिमी, म र अर्को सबै बराबर हौं भन्ने हुनुपर्छ । आजको सभ्य, लोकतान्त्रिक पार्टीमा सबै बराबर भन्ने आधारमा छलफल गर्नुपर्छ । त्यो लोकतान्त्रिक छलफलको प्रणालीलाई पुन:स्थापित गर्नुपर्छ । यति गर्न सक्यौ भने अन्य कुरा हाम्रो लागि निकै सजिलो विषय हो । एमाले त्यहाँबाट सुरु गर्न सक्यो भने, एमाले संस्थागत प्रणालीमा फर्कियो भन्ने प्रमाणित गर्न सकियो भने बाँकी कुरा सजिलो हुनेछ । इकान्तिपुरबाट साभार