- न्याय र इमान व्यक्तिको सबैभन्दा प्यारो पक्ष हो । आफू अन्यायमा परेको र आफ्नो इमान गुमेको कुनै पनि सचेत व्यक्तिले सहन सक्दैन । हिंसाले व्यक्तिलाई अन्यायमा पार्दछ र इमान गुमेको आभाष गर्दछ । तर, हिंसा हरेक घर र हरेक कार्यालयहरुमा हुने गरेको अध्ययनहरुले देखाएको छ । हिंसाले व्यक्तिको सिर्जनशिलतालाई पनि मार्दछ । समग्रमा हिंसा व्यक्ति, परिवार र सिङ्गो राष्ट्रको लागि बाधक नै हो । हिंसा विरुद्ध सुन्य सहनशिलता अपनाउँदै लिङ्गको आधारमा हुने सबै प्रकारको हिंसाको विरोध गर्दै हरेक वर्ष हिंसा विरुद्ध अभियान चाल्दै आइएको छ । देश संघीयताको चरणमा प्रवेश गरेपछि जनप्रतिनिधि निर्वाचित भएर आए । न्यायको लागि अदालत नै धाउनु पर्ने बाध्याता टरेको छ । नजिकै न्यायको न्यायोपन दिलाउन प्रतिनिधिहरु लागिपरेका छन् । लैङ्गिक हिंसा विरुद्ध १६ दिने अभियान सकिदै गर्दा हेटौंडा उपमहानगरपालिका उप्रमुख तथा न्यायीक समिति संयोजक मिनाकुमारी लामासँग यसै विषयको पेरीफेरीमा गरिएको कुराकानीको सारः
लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान सकिएको छ, कसरी समिक्षा गर्नुहुन्छ ?
यो अभियान एउटा सन्दर्भ मात्रै हो । हामीले लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको सशक्तिकरणको अभियान सकिएको भनेर बुझ्दैनौ । यो १६ दिन मात्रै अभियानका लागेर हिंसाको न्युनिकरण संभव पनि छैन । यसलाई एउटा उत्सवको रुपमा मात्रै लिएर अलि बढी चर्चापरिचर्चा गर्ने गरिएको मात्रै हो । हामीले यसवर्ष विगतका वर्षहरुमाभन्दा केही फरक गर्ने जमर्को गरेका थियौं । अहिले वडा वडामा गठन भएको महिला जागरण समूहले अभियानमा सचेतना कार्यक्रम गरेको छ ।
गतवर्ष पनि हामीले सचेतनामुलक कार्यक्रमसँगै दीगो रुपमा स्थापित हुने प्रकारको कार्यक्रममा गरेका थियौ यस वर्ष पनि धेरै जसो कार्यक्रम यस्तै गरियो । सबै वडाहरुमा उपमहानगरपालिकाले कानुनी सचेतनासमेतको कार्यक्रमहरु गरेका छौ ।
वडा वडामा हिंसा र ऐन कानूनी व्यवस्थाबारे अन्तरक्रिया, सचेतना कार्यक्रममा गरेका छौ । हामीले अभियानमा मात्रै कार्यक्रमहरु सिमित नरहोस् भनेर नगरमा हिंसा न्यूनीकरणको लागि डोरम्याप बनाएका थियौ । यो डोरम्यापको आधारमा वर्षैभरी कसरी के कस्ता कार्यक्रम गर्ने भन्ने योजना समेत तय भएका थिए, त्यसै अनुसारको बजेटि· र कार्यक्रमहरु भइरहेका छन् ।
ग्रामिण वडास्तरको कार्यक्रमले घरघरको समस्यालाई पहिचान गर्न सहयोग मिलेको छ । म आफैंपनि सहभागि भएर त्याहाँको हिंसा बारेको वस्तुस्थिती बुझ्ने कोसिश गरेको छु । कतिपय कार्यक्रममा आफ्नो व्यवस्तताले पुग्न नसकेपनि स्थानीय जनप्रतिनिधि ज्यूहरु र हाम्रा कर्मचारी ज्यूहरुले कार्यक्रमलाई सफल बनाउनु भएको छ । सचेतना तथा प्रेरणा जगाउने प्रकारका कार्यक्रम भएका छन् ।
अभियानको क्रममा प्रचारप्रसार गरिएको सचेतनाको कुराले आगामी दिनमा हुनसक्ने हिंसात्मक गतिविधिमा कम ल्याउने, हिंसा सहेर नबस्नको लागि जागरुक हुनेसम्मको जग बनेको छ ।
अभियान अन्तरगत हामीले सेतो रिवन क्याम्पियन पनि ग-यौ (क्रस सेतो रिवनले म हिंसा गर्दिन, म हिंसा सहन्न र हिंसा गरेको देखेमा म त्यसको प्रतिकार गर्छु भन्ने अर्थ राख्दछ।) यसै गरी अभियानकै क्रममा लैङ्गिक हिंसा भनेको के हो रु कस्तो कस्तो हिंसा हुनसक्छ,कसरी बच्ने, कानूनी व्यवस्था÷ उपचार के छ भन्नेबारेमा जानकारी भएको छ ।
नेतृत्वमा आएपछि महिलाको आर्थिक स्तर सशक्त बनाउनको के गर्नु भयो ?
हिंसाको प्रमुख कारण आर्थिक कमजोरी नै हो । घर परिवार चलाउन आर्थिक समस्या हुँदा कुनै न कुनै रुपमा त्यहाँ हिंसा उत्पन्न हुने रहेछ । यसैले हामीले व्यक्तिको आर्थिक हैसियत माथि उकास्नको लागि पहल ग¥यौ । यस अन्तरगत अहिले ३९० जना महिला उद्यमीहरु तयार गरेका छौ । आर्थिक रुपमा आत्मर्निभर बनाउने सुरुवाती कार्यक्रम हो यो ।
उहाँहरुलाई आर्थिक रुपमान्तरणमा लैजानको लागि हामीले पहल गरेका हौ । हिंसापछि घरवार विहीन महिलाहरुलाई व्यवस्थापन गर्न हेटौंडा–११ मा घर बनाएका छौं । उद्यमी महिलालाई उहाँहरुको उत्पादन संकलन केन्द्र बनाइसकेका छौ । विक्रि केन्द्रको ठाउँ पहिचान भइ बजेटिङ पनि भैसकेको छ ।
न्यायीक समितिको संयोजक पनि हुनुहुन्छ,स्थानीय सरकारले नजिकै न्यायको न्यायोपन दिलाउँन सक्यो भन्ने लाग्छ ?
जो जो हाम्रो सेवामा जोडिनु भएको छ उहाँहरुको मुहारको हाँसो देख्दा हामीले नजिकै न्यायको न्यायोपना दिन सकेका छौं भन्ने लागेको छ । हिंसा भएको भन्ने उजुरी आएपछि हामीले सबैलाई सम्बोधन गरेका छौ । कसैको घरै थिएन घर बनाएका छौ, आर्थिक कारण हिंसा भएकाहरुलाई सिपसँग जोडेर आर्थिक रुपमा स्वावलम्वि बनाएका छौ । कसैलाई रोजगारसँग जोडेका छौ । कसैलाई मानोचामल भराएका छौ । कतिलाई अंशबण्डा समेत दिलाएका छौ । ४ वटासम्म मुद्दा परेका महिलालाई पनि हामीले उचित व्यवस्थापन गरेको उदाहरण छ । जो जो हामीसँग जोडिनु भएको छ, हामीले निराश बनाएका छौनौ ।
निर्वाचित जनप्रतिनिधि भएर झण्डै पाँच वर्ष बिताइसक्नु भयो, हिंसा न्यूनिकरणको लागि कस्तो नीतिगत सुधार आवश्यक छ ?
अब विगतको भन्दा अवस्था सहज छ, हिंसाको उजुरी र न्यायको संस्कार बनेको छ । हिंसा सहेर बस्नाले थप हिंसा हुने, पीडकलाई बल पुग्ने संस्कार पहिले थियो भने अब, सहेर हैन, प्रतिकार गरेर हिंसा न्यूनिकरण हुन्छ भन्ने धारण र तथा संस्कारको विकास भएको छ ।
नगरको वडा÷वडा र टोल टोलमा न्यायको लागि तालिम प्राप्त मेलमिलाप समिति छ। जनप्रतिनिधिहरु हुनुहुन्छ। हिंसाको उजुरी हुने बितिकै न्याय पाइन्छ। परम्परागत गलत अभ्यासहरु अब फेरिदों छ । तर, विगतको भन्दा केही चुनौति अझै छ । त्यसैले नीति र रणनीति भन्दा पनि आम बुझाइलाई फराकिलो बनाउनु नै मुख्य कुरा हो । घरलाइ नै हिंसा मुक्त बनाउनु पर्छ, अनि सबैतिर विस्तारै हामीले सोचेजस्तो बन्न सक्छ ।
महिल हिंसाको मात्रै उजुरी आउँछ की ?
हैन, पछिल्लो समय पुरुषहरु पनि हिंसामा परेको उजुरी आउन थालेको छ । तर सहजै उजुरी आउँदैन । वैदेशिक रोजगारको क्रममा पुरुषहरु पनि हिंसामा पर्नुभएको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको न्यायिक समितिलाई हेर्ने हो भने हिंसाको दर बढ्नु भन्दा पनि बाहिरीने क्रम बढेको हो । अब हिंसा सहेर, आफ्नो भाग्यलाई दोष दिएर बस्ने पुस्ता छैनन् । हिंसाको प्रतिकार गर्दा मात्रै हिंसाको उपचार पाइन्छ भन्ने जमात बनेको छ । विस्तारै हिंसा गर्ने हुन्न भन्ने जमातको सिर्जना गर्नु हाम्रो अभियान हो ।
फरक पुस्ता बिच पनि हिंसा छ ?
हो छ, अहिलेको पुस्ताहरु बढीजसो केही न केहीमा व्यस्त रहने हुँदा घरमा रहने ज्येष्ठ नागरिकहरुलाई बढी हिंसा हुने गरेको छ । उहाँहरुको हेरचाहमा समय दिन नचाहने, नभ्याएपछि जेष्ठ नागरिक वृद्धा आश्रम पुगेका छन् । जसको कारण उहाँहरुलाई मानसिक पीडा बढी हुने
गरेको छ । आफ्नो पारिवारीक वातावरणमा नातिनातिनासंगै खेल्दै बस्न पाउने उहाँहरुको अधिकार पनि हो तर, पुस्ता अन्तरको कारण उहाँहरुको मनोभावलाई नबुझेको कारण समस्या हुने गरेको छ। पुस्तान्तरणको कारण उब्जेको हिंसा अहिलेको चुनौति हो ।
के गर्दा हिंसामुक्त आदर्श समाज बन्नसक्ला ?
सबैभन्दा पहिले त आफूले आत्माबल दरिलो बनाउने, म जे गरिराखेको छु ठिक गरिराखेको छु, म सही छु भनेर दरिलो मन बनाउने, आफ्नो यात्रामा लागि रहने । आफ्नो आत्माबल नै सबैभन्दा पहिलो अश्र हो । त्यसपछि महिला मात्रै हैन पुरुषलाई पनि हिंसाको विरुद्धमा जानकारी जगाउनु पर्छ । हिंसात्मक घटनामा संलग्न पुरुषहरु पनि त्यो घटनापछि जीवनभर पछुताउनु पर्छ । उसलाई कानूनले समाउँछ, जेल जान्छ । कानूनले सजायँ भोगाउँछ । त्यसपछि उसको आश्रित हाँसीखुसी परिवारको विजोक हुन्छ ।
पालनपोषणमा आश्रित श्रीमति बालबच्चा होलान् । अविवाहित भए झन् धेरै भविष्या बाँकी होला, आमाबुबा आफन्तहरुलाई पनि उस्तै पीडा हुन्छ । यसकारण पनि हिंसामा जो संलग्न हुन्छ, उमाथि पनि त्यसपछि मानसिक तथा शारिरीक समेत हिंसा हुन्छ । यो पाटो बुझेर परिवारले हिंसा नगर्नेको लागि समयमै सचेत गराउनु पर्छ । छोरीलाई साँझ कहाँ गएर ढीलो आइस् भन्ने प्रश्न गर्नेले छोरालाई पनि प्रश्नगरोस् ।
छोरीमाथि सुरक्षा खोज्नेले छोराले पनि अरुलाई असुरक्षित गरायो कि भनेर सोच्ने गरोस् । छोरी बलात्कृत होली भनेर डराउनेले छोराले कसैको छोरीलाई बलात्कार गरेर आउला भन्ने डर पनि राखोस् अनि न्यूनिकरण संभाव छ ।
अन्तमा हिंसा न्यूनिकरणको लागि केही सन्देश ?
सबैभन्दा पहिले हिंसामा जो पर्नुभएको छ उहाँहरुलाई भन्न चाहन्छुः ‘तपाईहरु निराश नहुनुहोस्, आत्मबल उच्च राखेर न्यायको लागि भिड्नु होस, तपाईले नै आत्मबल कमजोर बनाउनु भयो भने हिंसा गर्नेले आफूले जितेको आभाष गर्ने छ, तपाईले जित्नु भए पो उसले हार्छ र फेरी फेरी हिंसा गर्दैन, अरुले पनि त्यै देखेर हिंसा गर्ने आँट गर्दैनन् । उसले तपाई हिंसाबाट उठ्न नसकोस भन्ने चाहन्छ, तपाई पछिहट्नु भयो भने उसको चाहाना पुरा हुन्छ, तपाई दरिलो भएर उठ्नोस् हेटौंडा उपमहानगरपालिका न्यायीक समिति तपाईको घरदैलोमा छ भन्ने चाहन्छु । वडाको मेलमिलाप कर्यकर्तासँग जोडिए तपाई हामीसँग जोडिन सकिन्छ । जसले हिंसा गरेको देख्नुहुन्छ, प्रतिकार गर्ने र न्यायको लागि सहयोग गर्न अनुरोध गर्दछु ।
(लैङ्गिक हिंसा विरुद्व १६ दिने अभियान विशेषाङ्क सहीखबर साप्ताहिककाे प्रिन्ट संस्करणबाट साभार)

