मकवानपुर । बागमतीको मुख्यमन्त्री इन्द्रबहादुर बानियाँको घर र कार्यालयमा सम्पत्ति शुद्धीकरण विभागले छापा मारेकाे छ । मुख्यमन्त्री बानियाँको काठमाडौं र हेटौंडास्थित निर्माण सम्बन्धी कार्यालयमा सोमबार विभागले छापा मारेको हो ।
अवैध सम्पत्ति आर्जन र सम्पत्ति लुकाएको आशंकामा विभागले उनीमाथि सोमबारबाट अनुसन्धान सुरु गरेको हो । कांग्रेसका नेता एवं बागमती प्रदेशका सभापति समेत रहेका बानियाँको काठमाडौंको नक्साल र सुन्धारा तथा हेटौंडा–५, पिप्लेस्थित घर–कार्यालयमा एकैपटक विभागले छापा मारेको प्रहरीले पुष्टि गरेको छ । बानियाँको हेटौंडा–५ स्थित पिपलेको घरमा विभागका चारजना कर्मचारी र तीनजना प्रहरी पुगेको स्रोतको भनाइ छ । सम्पत्ति शुद्धीकरण विभागले जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरलाई आवश्यक सुरक्षा प्रबन्ध मिलाउन आइतबार नै आग्रह गरेको थियो । प्रहरीले सादा पोशाकमा समेत आवश्यक जनशक्ति परिचालन गरेको थियो ।
उनी ‘क’ वर्गको निर्माण व्यवसायी हुन् । उनको बानियाँ निर्माण सेवा कम्पनी रहेको छ । हेटौंडास्थित निवासमा विभागको टोलीले करिब दुई घण्टा बिताएको स्रोतले जनायो । स्रोतका अनुसार मध्यान्ह करिब १२ बजे पुगेको टोली करिब २ बजेसम्म रहेको थियो । प्रहरी स्रोतका अनुसार उनको छोरा सेयरको ठूलो कारोबारी समेत हुन् । सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी अनुसन्धानका क्रममा विभागको टोलीले बानियाँको घर तथा उनकै स्वामित्वमा रहेको निर्माण कम्पनी कार्यालयमा छापा मारेपछि विभिन्न प्रतिक्रिया आउन थालेका छन् ।
विभागले छापा मारेपछि मिडियामा कुनै प्रतिक्रिया नदिएका बानियाँले दिउँसो भने प्रेस विज्ञप्तिमार्फत आफ्नो धारणा सार्वजनिक गरेका छन् । अनुसन्धानमा संलग्न प्रहरीका अनुसार सम्पत्ति शुद्धीकरण सम्बन्धी उजुरीका आधारमा विभागले अनुसन्धान गरेको हो । विभागको टोलीले मुख्यमन्त्री बानियाँको घर तथा निर्माण कम्पनीको कार्यालयबाट केही कागजात अनुसन्धानका लागि लगेको छ, तर के कस्ता कागजातको लगिएको भन्ने विवरण खुलाइएको छैन ।
मुख्यमन्त्रीले जनाए आपत्ति
यसैबीच आफ्नो निजी घर र कार्यालयमा छापा मारिएको प्रति बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री इन्द्रबहादुर बानियाँले प्रेस विज्ञप्तिमार्फत आपत्ति जनाएका छन् । आफू मुख्यमन्त्री भएदेखि नै सुशासन, पारदर्शिता र भ्रष्टाचारमुक्त समाज निर्माणलाई प्राथमिकतामा राखेको जिकिर गर्दै बानियाँले सोही अनुसार आफूले बागमती प्रदेश सरकारको सार्वजनिक कार्य सञ्चालनमा खर्च कटौतीका साथै आर्थिक मितव्ययिताका लागि निरन्तर काम गर्दै आएको जनाएका छन् ।
“तीन तहको सरकार समन्वय, सहअस्तित्व र सहकार्यका आधारमा चलेको हुन्छ” मुख्यमन्त्री बानियाँले विज्ञप्तिमा भनेका छन्, “संघीय सरकारले गर्ने सकारात्मक कार्यमा प्रदेश सरकारको नेतृत्वकर्ताको रूपमा मुख्यमन्त्रीको सधैँ साथ रहन्छ ।” राज्यको जुनसुकै तहले सुशासनको पक्षमा गर्ने हरेक कार्यमा आफू सहयोग गर्न तत्पर रहेको पनि मुख्यमन्त्री बानियाँले विज्ञप्तिमा उल्लेख गरेका छन् ।
राजनीतिक र व्यावसायिक जीवनका बारेमा गर्ने छानबिनलाई आफूले सकारात्मक रूपमा लिएको उनले बताएका छन् । उनले संवैधानिक र कानुनी दायरामा रहेर गरिने हरेक अनुसन्धानमा आफ्नो पूर्ण समर्थन र सहयोग रहने प्रतिबद्धतासमेत जनाएका छन् । “सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले गरेको छापामारीबाट बागमती प्रदेशवासी एवं मेरा शुभेच्छुक र शुभचिन्तकलाई भ्रमित र चिन्तित नहुनु अनुरोध गर्दछु” बानियाँले भनेका छन् ।
वाचा कसम टुटी जान्छन् प्रेमकाे सुगन्ध रहिरहन्छ
कयौं साथ छुटी जान्छन् प्रेमकाे सुगन्ध रहिरहन्छ
कहिले काहीँ नसोचेकाे भइदिन्छ हाम्रो जिन्दगीमा
आफ्नैहरुले लुटी जान्छन् प्रेमकाे सुगन्ध रहिरहन्छ
नेपालकाे नवलपरासी जिल्लामा रहेर साहित्य कर्ममा रमाउँदै आउनु भएका व्यक्ति निर्दोष जीवन । उहाँसंग व्यक्तिगत रुपमा मेरो चिनजान सामान्य छ । सामान्य यस अर्थमा कि खासै लामो समय संगत छैन । एक पटक बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौंडामा चितवनका गजलकार अविरत सुमनसँग एक दिनको दिउँसो १५-२० मिनेटको चिया गफ भएको छ भने चितवनको सम्पूर्ण किताब नारायणगढमा एक विहानको त्यस्तै १०-१५ मिनेट गफ भएका छन् ।
सामाजिक संजालमा जोडिएको केही समयपछि यी दुई भेट अप्रत्याशीत भएका हुन् । त्यो बाहेक हाम्रो सशरीर भेट तथा औपचारिक अनौपचारिक कुराकानी हुन पाएको छैन । उहाँले उक्त मुक्तक सङ्ग्रहको विमोचन हुने समय निमन्त्रणा दिएर पनि पुग्न नसकेको म पुस्तक प्राप्त हुँदा उतै भएको अनुभूति गरिरहे ।
साहित्यलाई माया गर्ने मैले पुस्तक पढेपछि केही न केही लेख्छु । समिक्षाको पाटो अलग हो, एउटा पाठकको रुपमा पुस्तक पढ्दा विधागत रुपमा जे जे पाए सरसर्ती लेख्ने जमर्को रहन्छ । मेराे लागि माया गरेर प्रेमकाे सुगन्ध पठाइ दिनु भएकाे थियाे सम्पूर्ण किताबका लेखराम सापकाेटा र सुमन घिमेरेकाे साथमा । त्यही मायाले प्राप्त गरेकाे प्रेमकाे सुगन्ध अध्ययन गर्दा केही लेख्न मन लाग्याे । पुस्तक प्राप्तीकाे केही समय पछी पाठककाे आँखाबाट पढ्दा जस्ताे बुझियाे त्यसैकाे आधारमा साहित्यलाई माया गर्ने साहित्यप्रेमी भएकाे नाताले आफ्नाे विचार व्यक्त मात्र गर्न खाेजेकाे छु ।
कुनै समय शम्भु गिरी ‘अभागी’ नामले चितवनबाट साहित्यमा पढिएको र सुनिएको नाम निर्दोष जीवन भएको भन्ने थाहा पाउन उहाँको प्रेमको सुगन्धको दोस्रो सस्करण हात पार्नु परेको छ । गीत गायन र संगीत प्रति पनि आवद्ध जीवनकाे प्रेमकाे सुगन्ध दशौं कृति हाे जुन संग्रहमा पनि आएकाे छ ।
प्रेमकाे सुगन्धमा जम्मा एक सय पृष्ठ छ । भूमिका समेत अन्य गरे केही थपिएका छन् पृष्ठ । एक सय पृष्ठभित्र दुई सय मुक्तक सजिएका छन् । गजल मञ्च चितवनले प्रकाशन गरेकाे तथा सम्पूर्ण किताब नारायणगढ वितरक रहेकाे संग्रहका भूमिकाले यसकाे वजन बढाएको छ ।
मुक्तक साहित्यको एउटा अत्यन्तै लोकप्रिय र मर्मस्पर्शी विधा हो।
’मुक्तक’ शब्द संस्कृतको ‘मुक्त’ धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ ‘स्वतन्त्र’ भन्ने हुन्छ। साहित्यको विधाहरु मध्ये मुक्तक कविताको उप विधा हो । मुक्त छोटो रुपमा आफ्नै संरचनामा रचना गरिन्छ जुन आफैमा पूर्ण हुन्छ ।
नेपाली साहित्यमा लेखिने मुक्तकहरू चार हरफमा लेखिन्छ
* पहिलो र दोस्रो हरफ: विषयवस्तुको उठान र पृष्ठभूमि तयार गर्छन्। यी दुई हरफमा ‘अन्त्यानुप्रास’ मिलेको हुन्छ।
* तेस्रो हरफ: यो हरफ स्वतन्त्र हुन्छ र यसले चौथो हरफमा आउने मुख्य प्रहारका लागि आधार तयार गर्छ।
* चौथो हरफ: यो सबैभन्दा शक्तिशाली हरफ हो, जसले सिङ्गो मुक्तकको अर्थ वा सन्देशलाई झट्का दिने गरी प्रस्ट पार्छ। यसमा पनि पहिलो र दोस्रो हरफकै अनुप्रास दोहोरिन्छ।
* आकारमा सानो: थोरै शब्दमा धेरै कुरा भनिएको हुन्छ।
* स्वतन्त्रता: एउटा मुक्तकले एउटा पूर्ण विचार व्यक्त गर्छ।
* तीक्ष्ण प्रहार: यसले पाठकको मनमा सिधै र गहिरो प्रभाव पार्छ।
* गेयात्मकता: मुक्तकमा लय मिलाएर गाउन वा वाचन गर्न सकिने गेयात्मकता हुन्छ
नेपाली साहित्यमा मोतीराम भट्टलाई आधुनिक मुक्तकका प्रवर्तक मानिन्छ। अचेल सामाजिक सञ्जाल र साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा मुक्तक निकै रुचाइने विधा बनेको छ।
नेपाली मुक्तक साहित्यमा ‘निर्दोष जीवन’ एक परिचित नाम हो। उहाँको पछिल्लो कृति ‘प्रेमको सुगन्ध’ ले पाठकको मनमा एउटा छुट्टै छाप छोड्न सफल देखिन्छ। प्रकाशन भएकाे एक महिना भित्रै दोस्राे संस्करण प्रकाशन हुनुले समेत यसलाई पुष्टी गरेकाे छ । नामजस्तै पुस्तकभित्रका प्रत्येक मुक्तकले प्रेमको एउटा नयाँ र पवित्र सुगन्ध छरेका छन्।
यस सङ्ग्रहमा प्रेमलाई अतिरञ्जित नगरी निकै स्वाभाविक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। प्रेममा हुने मिलनको खुसी, बिछोडको पीडा र समर्पणको भावलाई लेखकले चार लाइनको कसिलो घेराभित्र जीवन्त पारेका छन्। केवल रोमान्टिक प्रेम मात्र नभएर, जीवनका भोगाइ र सानातिना खुसीलाई पनि मुक्तकको विषय बनाइनु यस पुस्तकको सबल पक्ष हो। संग्रहमा प्रेम मात्रै अटाएका छैन विकृति विसंगती देश प्रेम लगायत पनि समेटिएका छन् ।
विदेशभन्दा प्यारो लाग्छ आफ्नै सुन्दर देश
झनै प्यारो लाग्छ मलाई आफ्नै भाषा भेष
विदेशीकाे संस्कृति त भो भो चाहिँदैन
नेपालीकाे संस्कृति नै लाग्छ मलाई बेस
मुक्तक विधामा ‘मार’ को ठुलो महत्त्व हुन्छ। ‘प्रेमको सुगन्ध’ का अधिकांश मुक्तकहरूमा चौथो हरफमा पुग्दा पाठकले एउटा मीठो झट्का वा गहिरो अर्थ प्राप्त गर्छन्। अनुप्रास र लय विधानमा लेखकको पकड राम्रो देखिन्छ, जसले गर्दा यी मुक्तकहरू वाचन योग्य र कर्णप्रिय बनेका छन्। तर केही मुक्तक लेख्न सिक्दा सिक्दै गरेकाे अवस्थाकाे जस्तो समेत पाइन्छ । प्रेमका सुरुका अवस्था र अन्त्य अवस्था सम्मका मुक्तकले प्रेममय भएकाे छ संग्रह ।
आवाज विहिन प्रेमकाे गहिराई नाप्न सकिदैन् । त्यसकाे अनुभूति गर्न सकिन्छ । प्रेम भोगाई सँगै समर्पण पीडा स्मृतिकाे मौन स्वीकृत समेत भएकाे संग्रहकाे अध्ययनबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । त्यसैले प्रेमकाे सुगन्ध कृति मात्रै हाेइन अनुभूति पनि हाे । सरल भाषा र सहज बुझाइ तथा गहन भाव समेटिएकाे ‘प्रेमको सुगन्ध’ प्रेमको खोजीमा रहेका र जीवनलाई सूक्ष्म रूपले बुझ्न चाहने पाठकका लागि एउटा उत्कृष्ट सङ्ग्रह हो। कतिपय ठाउँमा भावहरू दोहोरिए जस्तो लागे पनि यसको सरलता र इमानदारीले ती कमजोरीहरूलाई ओझेलमा पारिदिन्छ।
सङ्ग्रहमा प्रेमिल मुक्तकहरू यथेष्ट छन् । सामाजिक विषयवस्तुका मुक्तक पनि छन् । जीवनले आफ्नो पुस्तकमा प्रेमको विषयमा खुलेर लेखेका छन् । प्रेमलाई हृदयदेखि मनन गर्न र जीवनमा लागू गर्न सकियो भने साँच्चै जीवनमा प्रेमको सुगन्ध रहिरहने छ । ‘प्रेम सहनशील हुन्छ र दयालु हुन्छ । प्रेमले डाह गर्दैन, न शेखी गर्छ । प्रेम हठी हुँदैन, न ढीट हुन्छ । प्रेमले आफ्नै कुरामा जिद्दी गर्दैन, झर्को मान्दैन, खराबीको हिसाब राख्दैन प्रेम खराबीमा प्रसन्न हुँदैन, तर ठीक कुरामा रमाउँछ । प्रेमले सबै कुरा सहन्छ, सबै कुराको पत्यार गर्छ, सबै कुरामा आशा राख्छ, सबै कुरामा स्थिर रहन्छ । प्रेमको कहिल्यै अन्त्य हुँदैन ।’
अन्त कतै यति सुन्दर जून पाइँदैन
खबरदार उनकाे नजिक हुन पाँइदैन
ए दुनियाँ आँखा तरि कति मरिहत्ते गर्छस्
दाग लाग्छ अप्सरालाई छुन् पाइदैन्
साहित्य लेखनसँगसँगै गायन र संगीतमा रुचि राख्ने निर्दोषले गीत र मुक्तकबाट साहित्य लेखन सुरु गरेका हुन् । उहाँकाे ‘आशीर्वाद’ (गजल, मुक्तक र हाइकूसङ्ग्रह) पहिलो कृति हो । ‘नयाँ जीवन’ ‘प्रार्थना’ ‘मैयाँ’ ‘कोर्राको चोट’ ‘फस्ट लभ’ ‘प्रिय साथी’ ‘मेरो गीत’ र ‘नोष्टाल्जिया’ गरी ९ वटा कृति प्रकाशित भैसकेका छन् भने नेपाली मुक्तक साहित्यलाई अगाडि बढाउन यो कृतिले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ भन्ने विश्वास लिएकाे छु।
अन्त्यमा गीत गजल मुक्तक हाइकु कथा उपन्यास लगातयकाे विधामा कलम दौडाउँदै आउनु भएका लेखकलाई कृतिगत सफलताका साथै निरन्तर साहित्यिक सृजनाकाे शुभकामना ।
मकवानपुर । सिस्नुपानी नेपाल मकवानपुरले विद्यार्थीबिच हास्यव्यङ्ग्य प्रतियोगिता गरेकाे छ । शनिबार हेटौंडामा सिस्नुपानीकाे स्थापना दिवसमा आयोजित प्रतियोगितामा नवोदय शिशु सदन प्रथम भएकाे छ ।
मकवानपुर जिल्लाभित्रका कक्षा १२ सम्मका विद्यार्थीहरूबिचको हास्यव्यङ्ग्य प्रहसन प्रतियोगितामा नवोदय शिशु सदन प्रथम भएको हो । नवोदयले प्रथम हुँदै १५ हजार रुपैयाँ राशी पुरस्कार प्राप्त गर्यो । प्रतियोगितामा जनप्रिय मावि दोस्रो हुँदा १० हजार राशीकाे पुरस्कार प्राप्त गरेकाे हाे । यस्तै ७ हजार राशिसहित बुद्ध माविले तृतीय पुरस्कार तथा ४ हजार राशिसहित शारदा माविले प्रोत्साहन पुरस्कार प्राप्त गरेको छ ।
हास्यव्यङ्ग्यका विविध प्रस्तुति र प्रतियोगिता गर्दै आएको सिस्नुपानीले नवपुस्ताको कलाकार पहिचान गर्दै आगामी कार्यक्रमहरूमा नवपुस्तालाई समावेश गर्ने र हास्यव्यङ्ग्य कलाकारिताप्रति रूची जगाउने उद्देश्यका लागि सो कार्यक्रम आयोजना गरिएको अध्यक्ष संप्रस पौडेलले बताए ।
सिस्रुपानी नेपाल मकवानपुरको आयोजना र हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको प्रवर्धनमा आयोजित प्रतियोगितामा मकवानपुर जिल्लाभित्र अध्ययनरत कक्षा १२ सम्मका विद्यार्थीहरू सहभागी भएका थिए । सहभागी विद्यार्थीहरूलाई २ चरणमा छनोट गरिएको, अङ्क निर्धारण गर्दा विषयवस्तु, हास्य र व्यङ्ग्यका विधि तथा शैली, अभिनय, समय व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रमा विशेष ध्यान दिइएको निर्णायक मण्डलका संयोजक उज्ज्वल शर्मा भण्डारीले बताए ।
प्रतियोगितामा सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक तथा प्रशासनिक वेथितिलगायतका समसामयिक विषयहरूमाथि विद्यार्थीहरूले हास्यव्यङ्ग्य प्रस्तुति दिएका थिए ।
हास्यव्यङ्ग्य स्रष्टा लुइटेल र न्यौपाने सम्मानित
कार्यक्रममा सिस्नुपानी नेपालका संस्थापक उपाध्यक्ष तथा फित्कौली अनलाइनका प्रधान सम्पादक नरनाथ लुइँटेललाई २५ हजार रूपैयाँ राशीको गणेश पौडेल हास्यव्यङ्ग्य सम्मान २०८२ बाट सम्मान गरिएको छ ।
युवा हास्यव्यङ्ग्यकार सीता न्यौपानेलाई संस्थाले २० हजार राशिको आरसी रिजाल हास्यव्यङ्ग्य सम्मान २०८२ बाट सम्मान गरेको छ । उनले महिला सशक्तिकरणका साथसाथै युवाहरूमा अध्ययनको आवश्यकता रहेको विषयवस्तु राख्दै हास्यव्यङ्ग्य प्रस्तुत गरेकी थिइन् ।
मकवानपुर । जिल्लास्तरीय शिक्षक भलिबलको उपाधि हेटौंडा–५ स्थित जीएस निकेतनले हात पारेकाे छ । मकवानपुरगढी–५ स्थित शारदा माध्यमिक विद्यालयलाई पाखा लगाउँदै छैठौं संस्करणकाे उपाधी जीएसले जितेको हो ।
शनिबार हेटौंडा ४ स्थित हुप्रचौरकाे काेर्टमा भएको प्रतियोगिताको फाइनलमा खेलमा जीएस निकेतन (ज्ञानदीप शिक्षा निकेतन) ले ३–२ को सेटमा उपाधि कब्जा गरेको हो । फाइनल खेलको पहिलो सेट २५–१८ ले शारदाले जितेकाे थयो भने दोस्रो र तेस्रो सेट क्रमशः २४–२६ र १९–२५ ले जीसले आफ्नो पक्षमा पारेकाे थियो ।२५–१६ ले चौथो सेट जित्दै शारदा मावि पाँचौं सेटकाे लागि दबाब दिएकाे भए पनि जीएसले १५-८ ले पराजीत गर्दै उपाधी रक्षा गरेकाे हाे ।
प्रतियोगिताका उपाधि विजेता जीएस निकेतनले नगद २५ हजार रुपैयाँसहित शिल्ड, मेडल र ट्रफी प्राप्त गर्दा उपविजेता शारदा माविले १५ हजार रुपैयाँसहित शिल्ड, मेडल र ट्रफीमा चित्त बुझायो । गत वर्ष भएको पाँचौं संस्करणमा जीएसलाई हराएर शारदाले उपाधि जितेको थियो ।
शनिबार बिहान भएकाे सेमीफाइनल खेलमा राक्सिराङको सूर्योदय माविलाई पराजित गर्दै शारदा मावि फाइनल प्रवेश गरेको थियो । यसैगरी जीएसले पनि राक्सिराङकै प्रजा जागृति माध्यमिक विद्यालयलाई पराजित गर्दै फाइनल प्रवेश थियो । सेमिफाइनलमा पराजित दुवै विद्यालयले सान्त्वना स्वरुप ५–५ हजार रुपैयाँ पुरस्कार प्राप्त गरे । यसैगरी प्रतियोगितामा व्यक्तिगत विधातर्फ सर्वोत्कृष्ट खेलाडी जीएसका अमृत मिश्र भए । उनले ३ हजार रुपैयाँ प्राप्त गरे । यसैगरी उत्कृष्ट सेटर जीएसकै विनोद श्रेष्ठ र उत्कृष्ट स्पाइकर शारदा माविका आशिष घलान घोषित हुँदै जनही २–२ हजार रुपैयाँसहित ट्रफी प्राप्त गरे ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिका ४ नम्बर वडा कार्यालयको आयोजना तथा शैक्षिक गुणस्तर सुधार समिति हेटौंडा–४ को व्यवस्थापन जिल्लास्तरीय शिक्षक भलिबल प्रतियोगिता भएको हो ।
यो वर्ष पनि हामी अघिल्लो वर्ष जस्तै मे दिवस, २०२६ मनाउँदैछौं । हामी श्रमिकहरुले गरेका योगदानहरुको कदर, अधिकारहरुको पक्षमा पैरवी तथा बलिदानहरुको स्मरण गर्ने दिनको रुपमा मे दिवस मनाउने गर्दछौं । यो अवसरमा नेपालको लोकतन्त्रिक तथा ट्रेड युनियन आन्दोलनमा सहादत प्राप्त गर्नु हुने सहीदहरु प्रति श्रध्दाञ्जली अर्पण गर्दछौं,। सामाजिक न्यायको लागि संघर्षरत स्वदेश तथा विदेशमा कृयाशिल सम्पूर्ण श्रमिकहरुलाई शुभकामना व्यक्त गर्दछौं ।
यो वर्षको मे दिवसमा जिफन्टले “कामको अधिकार, श्रमको सम्मान, सीपको अभिवृद्धिः प्रविधिसँग प्रगति, श्रमिकसँग समृद्धि !“ नाराको साथ आज मुलुक भरी र प्रवासमा समेत कार्यक्रमहरु आयोजना गरेकोछ ।
आजको यस महत्वपूर्ण अवसरमा, हामीले विगतका दिनहरूमा गरेका संघर्ष, उपलब्धि र कमीकमजोरीहरूको इमानदार समिक्षा गर्न आवश्यक छ। श्रमिक वर्गको हक–अधिकार सुनिश्चित गर्न हामीले गरेका आन्दोलन, पहल र कार्यक्रमहरूले केही सकारात्मक परिवर्तन ल्याए पनि अझै धेरै चुनौतीहरू हाम्रो अगाडि उभिएका छन्।
यी अनुभवहरूबाट सिक्दै, अब हामीले अझ व्यवस्थित, सशक्त र परिणाममुखी कार्यक्रमहरू अगाडि बढाउनु पर्ने आवश्यकता छ। आगामी दिनहरूमा श्रमिकको सम्मानजनक जीवन, सामाजिक सुरक्षा, न्यायपूर्ण पारिश्रमिक र सुरक्षित कार्यस्थल सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यका साथ नयाँ रणनीति, सशक्त अभियान र एकीकृत आन्दोलनलाई अघि बढाउने हाम्रो प्रतिबद्धतालाई आज यहाँबाट पुनः दृढता सहित संकल्प गरौं।”
विगतका दिनहरूमा गरेका संघर्ष, उपलब्धिः
- संगठनको आवधिक बैठक, भेला अधिवेशनहरु नियमित संचालन भइ रहेका छन ।
- संगठनको कार्यालय व्यबस्थापन नियमित छ ।
- यो अवधीमा हामीले दुइवटा उद्योग (गोर्खा लाहारी) र एन्टारटिक बिस्कुट) मा भएको आधिकारिक युनियनको निर्वाचन सानदार जित्यौं ।
- युनिलिभरमा भएको आधिकारिक युनियनको निर्वाचनमा निर्बिरोध निर्वाचित भयौं ।
- यसै अवधीमा लक्ष्मी टेक्नो प्लास्टमा आधिकारिकता सहित युनियन दर्ता भयो ।
- सबै प्रतिष्ठानहरुमा नियमित सामुहिक सौदावाजीहरु सम्पन्न भएका छन् ।
- अनौपचारिक क्षेत्रमा क्युपेक – नेपालको पहलमा यस बर्ष ३० लाख भन्दा माथि पारिश्रमिक दिलाएर श्रमिकहरुको उद्धार गरिएकोछ ।
- फास्ट ट्रयाकमा दुर्घटनामा परि निधन भएका सिन्धुपाल्चोक जिल्ला पञ्चपोखरी थाङपाल – ५ निवासी श्रमिक अर्जुन थिंगको परिवारलाई ३७ लाख क्षतिपुर्ति दिलाउन सफल ।
- भिमफेदी गाउँपालिकाद्वारा यस बर्ष ५० जना स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरु समेत १०० जना अनौपचारिक श्रमिकहरुलाई योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा मा सुचिकृत ।
कार्यक्षेत्रमा रहेका समस्याहरु :
१) स्थायी मजदुरहरुलाई बिभिन्न बहानामा दुख दिने, नसिहत दिने ,जगेडामा राख्ने, निस्कासन गर्ने जस्ता काम गर्दै श्रमिक आपुर्ति कर्ताहरुबाट करारका मजदुर राखेर मुख्य काम गराउने समस्या बिकराल हुदै छ ।
२) बिदेशी बिशेष गरेर भारतिय मजदुरहरुलाई बिना श्रम संझौता काम मा लगाएर नेपाली श्रम शक्तिलाई कामबाट बञ्चीत गराइएको छ ।
३) अहिले पनि कतिपय प्रतिष्ठानहरु सामाजिक सुरक्षा कोषमा सुचिकरण भएकोे छैन ।
४) सामाजिक सुरक्षा कोषमा सुचिकरण भएर योगदान सुरु गरेका प्रतिष्ठानहरुले योगदान रकम कोषमा जम्मा नगरेका कारण पाउनुपर्ने सुबिधामा समस्या परेकोछ ।
४) कानुनमा नभएको रोजगारिको परिभाषा लगाउने, बिना संझौता काममा लगाउने, न्युनतम पारिश्रमिक भन्दा थोरै पारिश्रमिक उपलव्ध गराउने, व्यबस्थापन समूहको लाइक र डिस लाइकमा बिना कारण श्रमिकलाई दुख दिएर आतंक सृजना गर्ने, युनियन माथी गिद्धे नजर लगाएर युनियन कर्मीहरु माथी अनाहक दुख दिने जस्ता कारण आज श्रम क्षेत्र दिनानुदिन अन्योल ग्रस्त बन्दै गइरहेको छ ।
५) आपुर्ती श्रमिकलाई नियमित काममा लगाउने र नियमित श्रमिकलाई भिआरएसको प्रलोभनमा अवकाश गराउने अथवा अनिवार्य अवकाशका कारण निबृत्त हुदै जाने कारण कारखानामा युनियन आन्दोलन कमजोर बन्दै गइरहेकोछ ।
६) ईन्टर्नशिपका श्रमिकहरुको बाक्लो एवम आक्रामक उपस्थितीका कारण श्रम आन्दोलनले अकल्पनिय क्षती व्यहोनु पर्ने परिस्थिती सिर्जना हुदै गरेकोछ ।
५) श्रम कानुन कार्यान्वयनको जिम्मा लिएर बसेको सरकारी निकाय श्रम कार्यालय व्यबस्थापकको हुण्डीमा रमाइदिनाले आज न्याय मर्ने अवस्थामा पुगेको छ ।
६) हेटौंडा सिमेन्ट, नोबेल प्रिन्ट, नोबेल प्याकेजिङका श्रमिकहरुको लामो समय देखिको पारिश्रमिक रोकिएको छ ।
७) हेटौंडा सिमेन्ट उद्योगका अवकाश प्राप्त कर्मचारीहरुले लामो समय देखि उपदान लगायतका सुबिधाहरु प्राप्त गर्न सकेका छैनन ।
८) अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकहरुलाई भिमफेदी गाउँपालिका बाहेकका कुनै पनि स्थानिय निकायले योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा मा सुचिकृत गरेका छैनन ।
यहि वर्ष भाद्र २३ गते नवयुवाहरुद्वारा आव्हान गरिएको आन्दोलन र त्यसपछि देशव्यापी रुपमा घटेका हिंशा, तोडफोड आगजनीका घटनाहरुलाई आधार बनाएर संसद र सरकार विघटन गरिएको थियो । त्यसपछि गठित अन्तरिम सरकारद्वारा फाल्गुन २१ गते गरिएको निर्वाचनमा रा स्व पा ले वहुमत प्राप्त गरी सरकार गठन गरेको छ । यी घटनाहरु र त्यसले श्रम क्षेत्रमा परेका असरहरुको गम्भीरतापूर्वक विश्लेषण गर्दै जिफन्टले प्रतिकृया जनाएको छ । यो नव निर्वाचित लोकपृयतावादी तथा दक्षिणपन्थी अवसरवादी सरकारले संविधान र कानुन प्रदत्त ट्रेड युनियन अधिकार र संरचनाहरुलाई संकुचित गर्ने प्रयत्न गरिरहेकोछ । हामी सबैलाई थाहा छ, नेपालले आइएलओको पक्ष राष्ट्रको हैसियतले अभिसन्धी (९८) अनुमोदन गरेकोछ, जस अन्तर्गत श्रमिकलाई संगठनमा आवध्द भए वापत भेदभावबाट संरक्षण र सामूहिक सौदावाजीको अधिकार सुनिश्चित गरेकोछ । यी अधिकारहरुलाई नेपालको संविधानको धारा ३४ले मौलिक हकको रुपमा सूचिबध्द गर्दै आवश्यक कानुनहरुद्वारा व्यवस्थित गरेकोछ ।
यो वर्षको मे दिवस मार्फत नेपाली श्रमिक आन्दोलनले आर्जन गरेका उपलव्धीहरुको जगेर्ना गर्न र बदलिएको राजनीतिक तथा आर्थिक सामाजिक परिवेशमा आफ्ना लक्ष्यहरु हासिल गर्न अझ सशक्त भएर अगाडी बढनु आवश्यक छ । नेपाली श्रम संसारको आजको सन्दर्भमा गतिशिल एवम् सशक्त आन्दोलनको विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता अझ बढ्दो छ । यस परिवेशलाई मध्यनजर गरी यो वर्ष हामी निम्न बमोजिम अघि बढ्नेछौं ।
नेपालको श्रमिक आन्दोलनले आठ दशक लामो संघर्षमार्फत मजदुरका आधारभूत अधिकार, संगठन स्वतन्त्रता, न्यूनतम पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा र सम्मानजनक कामका सवालमा ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गरेको छ । तर विश्व अर्थतन्त्र, प्रविधि, उत्पादन प्रणाली र श्रम बजार तीव्र रूपमा बदलिएको वर्तमान युगमा ट्रेड युनियन आन्दोलनले पनि आफूलाई रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
अबको प्रश्न केवल तलब वृद्धि मात्र होइन; अबको प्रश्न दक्षता, डिजिटल रूपान्तरण, उत्पादनशीलता, सामाजिक सुरक्षा, नयाँ रोजगारी, राष्ट्रिय उद्योग संरक्षण र समावेशी समृद्धि हो ।
आम श्रमिक, कर्मचारी, शिक्षक, बैंककर्मी, स्वास्थ्यकर्मी, युवा फ्रि लान्सर, प्रवासी श्रमिकका परिवार लगायत सबैलाई समेट्ने आधुनिक श्रम एजेन्डा युनियन आन्दोलनको एजेन्डा बनाउनुपर्दछ ।
यस सन्दर्भमा नेपाल ट्रेड युनियन महासंघ (जिफन्ट) बाट यो वर्ष निम्न बमोजिम गरिनेछ
१. ट्रेड युनियन आन्दोलनलाई गति दिनको लागि जिफन्टले जनताको बहुदलीय जनवाद, उत्पादक शक्तिको विकास, प्रविधिमैत्री श्रमिक आन्दोलन, राष्ट्रिय समृद्धि र श्रमिक हित सहितको एकतालाई वैचारिक आधारको रुपमा लिएकोछ ।
२. जिफन्टले नेपाली ट्रेड युनियन आन्दोलनले वर्तमान अवस्थामा सामना गर्नु पर्ने चुनौतीहरू मध्ये स्वचालन र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) श्रमको अनौपचारिकीकरण, बसाइँसराइ, बढ्दो महंगी र ज्याला स्थिरता, ट्रेड युनियन सान्दर्भिकताको अध्ययन र विश्लेषण गर्नु जरुरी ठानेको छ ।
३. यसको आधारमा जिफन्टले निम्न प्रमुख नीतिगत प्रस्तावहरु अघि सारेकोछ ।
क. सम्मानजनक पारिश्रमिकः पारिश्रमिक निर्धारण जीवनयापन लागतसँग जोडिएको सूत्रका आधारमा गर्ने । पारिश्रमिक पुनरावलोकन संयन्त्र नियमित गर्ने ।
ख. सर्वकालिक सामाजिक सुरक्षाः सबै प्रकृतिका काममा संलग्न श्रमिक–अस्थायी/करार/आउटसेर्स तथा गिग श्रमिकलाई समेत समेटी सामाजिक सुरक्षा कोषमा आबद्ध गर्ने ।
ग. पारिश्रमिक सहित इन्टर्नशिप र तालिम (अपरेन्टेशीप) युवा शोषणको अन्त्य र सिक्दै कमाउने मोडेल लागू गर्ने ।
घ. सीप क्रान्ति : कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, फिनटेक र हरित रोजगारीसम्बन्धी तालिम आयोजना गर्ने ।
ङ. श्रमिक उद्योग सहकार्यः सामाजिक सम्वाद मार्फत् समस्या समाधान गर्ने । संवाद– सहकार्य – र सहअस्तित्वको फर्मुलामा उत्पादकत्व वृध्दि गर्ने । श्रम विवाद समाधानमा हड्ताललाई अन्तिम विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्ने ।
च. महिला श्रमिक सशक्तीकरणः समान कामको समान पारिश्रमिकः शून्य दुरुत्साहन/उत्पीडन नीति र शिशु स्याहार सहयोगको व्यवस्था गर्ने ।
छ. आप्रवासी श्रमिक संरक्षणः विदेश गएका श्रमिकका परिवारको सुरक्षा र पुनः एकीकरणका लागि रोजगारी अवसर सिर्जनामा जोड दिने ।
ज. अनौपचारिक क्षेत्रको संगठनः यातायात, निर्माण, घरेलु/घर आधारित श्रम र सडक व्यापार, राईडर सहितको गिग क्षेत्रलाई संगठित गर्ने जोड दिने ।
झ. स्वास्थ्य र मानसिक सुरक्षाः कार्यस्थल परामर्श सेवा र दुर्घटना सुरक्षा व्यवस्था गर्ने ।
ञ. रिमोट वर्क (दूरस्थ काम) अधिकारः डिजिटल कार्यसमय नियमावली र गोपनीयता मापदण्ड निर्धारणका लागि पहल गर्ने ।
ट. सहकारी उद्यम मोडेलः श्रमिक सहकारी उद्योग प्रवद्र्धन गर्ने ।
ठ. राष्ट्रिय औद्योगिकीकरणः उद्योग बिना श्रमिक भविष्य सुरक्षित हुँदैन । त्यसैले औद्योगिकीकरण अभियानमा जोड दिने ।
४. माथि भनिए जस्तै यथावस्थाको सङ्गठनले यो चुनौती सामना गर्ने ल्याकत राख्दैन । त्यसको लागि निम्न संगठनात्मक सुधार गरिनेछ ।
क. सदस्यता डिजिटलाइजेशनः ई–सदस्यता कार्ड र तथ्यांक प्रणाली तयार गर्ने ।
ख. युवा नेतृत्वः ४० वर्षमुनि नेतृत्व विकासको ठोस योजना बनाउने ।
ग. महिला प्रतिनिधित्वः प्रत्येक तहमा अनिवार्य महिला सहभागिता बढाउने ।
घ. रिसर्च विंगः जिफन्ट–टुपी (ट्रेड युनियन पोलेसी इन्ष्टिच्युट)लाई सुदृढ गर्ने । यस मार्फत श्रम बजार विश्लेषण लगायतका काम गर्ने ।
ङ. कानुनी सहायता शाखाः श्रमिकका लागि आवश्यक कानुनी सहायता उपलब्ध गराउने ।
५. यसका अतिरिक्त विशेष क्षेत्रका लागि क्षेत्रगत विशेष रणनीति लागू गर्नुपर्ने हुन्छ, त्यसका लागि निम्न बमोजिम गरिनेछ ।
बैंकिङ क्षेत्रः पुनःसीप विकास कार्यक्रम र कृत्रिम बुद्धिमत्ता संक्रमण सहमतीको कार्यक्रम ।
शिक्षा क्षेत्रः निजी क्षेत्रका शिक्षक–मर्यादा अभियान सञ्चालन ।
स्वास्थ्य क्षेत्रः सुरक्षित कार्य समयको व्यवस्था गर्ने ।
सूचना प्रविधि क्षेत्रः स्टार्टअप श्रम मापदण्ड तयार गर्ने ।
निर्माण क्षेत्रः ’पहिले सुरक्षा’ कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।
पर्यटन क्षेत्रः मौसमी श्रमिक संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।
६. यसको लागि सरकारसँग निम्न माग र मुद्दाहरु सम्वोधनको लागि गतिविधि गरिनेछ ।
– न्यूनतम तलबको पूर्ण कार्यान्वयन
– सामाजिक सुरक्षा कोषमा शतप्रतिशत श्रमिकको पहुँच स्थापित
– गिग श्रमिकसम्बन्धी कानुन निर्माण
– श्रम अदालत सुदृढीकरण
– सीप विकास कोष स्थापना
– युवा रोजगारी सुनिश्चितता कार्यक्रम संचालन
– शिक्षक पारिश्रमिक नियमावली तयार
– उद्योगमा स्वास्थ्य तथा सुरक्षा मापदण्ड प्रवद्र्धन र स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षा आचारसंहिता निर्माण
– उत्पादकत्व र उद्यमशीलतामार्फत रोजगारी सिर्जना गर्न स्वदेशी उद्योगलाई प्रोत्साहन प्याकेज व्यवस्थाको लागि कार्यक्रम
– वैदेशिक रोजगारीमा जानेका लागि सहजता (सोही दिन श्रम स्वीकृति व्यवस्था र पूर्व–प्रस्थान तालिमका डिजिटल सामग्री उपलब्ध गराउने) माग गर्दै फर्किएका आप्रवासी श्रमिकका लागि रोजगारी प्याकेज तयार गर्ने कार्यक्रम आइएलओ अभिसन्धीहरु सि १८९, सि १५५, सि १९० लगायत अविलम्व अनुमोदनको लागि कार्यक्रम माग गरिनेछ।
७. हाम्रो सन्देश टकराव होइन, साझेदारी होः संवाद– सहकार्य– र सहअस्तित्व
हो । यसको लागि उद्योगी व्यवसायीसँग सामाजिक सम्झौता उत्पादकत्व सहमतीमा हस्ताक्षर गरौं, यस अनुरुप
– उद्योग चलोस्
– रोजगारी बढोस्
– श्रमिक सुरक्षित होऊन्
– नाफाको बितरण न्यायपूर्ण होस्
– वातावरण सुरक्षित र संरक्षित बनोस्
– राष्ट्र समृद्ध बनोस्
८. नयाँ पुस्तालाई आह्वान
ट्रेड युनियन केवल नाराबाजी मात्रै होइन; यो पेशागत उन्नति, कानुनी संरक्षण, सीप विकास, कार्यस्थलमा सम्मान र सामाजिक नेतृत्वको विद्यालय हो। आजका युवा–विद्यार्थी भोलीका श्रमिक हुन्; युनियनका आधार हुन् । सिकौं– सिकाऔं–संगठित होऔं !
निष्कर्षः
– पुरानो युगमा ट्रेड युनियनले शोषण विरुद्ध लड्यो। अब ट्रेड युनियनले रोजगारी सिर्जना, दक्षता निर्माण, सामाजिक सुरक्षा र राष्ट्रिय समृद्धिको नेतृत्व गर्नुपर्छ। यही हाम्रो ट्रेड युनियन आन्दोलनको नयाँ ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो।
“कामको अधिकार, श्रमको सम्मान, सीपको अभिवृद्धि; प्रविधिसँग प्रगति, श्रमिकसँग समृद्धि !”