चितवन। साहित्यकार राजन पौडेलको मुक्तकसङ्ग्रह ‘अनिदो मन’ सार्वजनिक भएको छ । सम्पूर्ण किताब नारायणगढले गैंडाकोटस्थित द नारायणी रिसोर्टमा कार्यक्रम आयोजना गरी कृति सार्वजनिक गरिएको हो ।
गैंडाकोट नगर प्रज्ञाप्रतिष्ठानका उपकुलपति गोविन्दराज विनोदी, मुक्तककारका बुवा देवीप्रसाद पौडेल, प्राध्यापक रमेश प्रभात, सुरेन्द्र अस्तफललगायतले कृति विमोचन गरेका हुन् ।कृतिका बारेमा प्राध्यापक रमेश प्रभात र सुरेन्द्र अस्तफलले समीक्षात्मक टिप्पणी राखेका थिए । त्यसैगरी उदय अधिकारी, बालकृष्ण थपलिया र गोविन्दराज विनोदीले मन्तव्य राखेका थिए ।
कार्यक्रमको दोस्रो सत्रमा स्रस्टा पौडेलसँग पुष्प अधिकारी अञ्जलीले संवाद गरेका थिए । ५० को दशकको अन्त्य र ६० को सुरुवातमा चितवनको साहित्यिक गतिविधिमा सक्रिय रहेका पौडेलसँग अधिकारीले पुराना दिनका सन्दर्भमा रहेर कुराकानी गरेका थिए । सोही क्रममा पौडेलले कृतिमा रहेका मुक्तक वाचन गरेका थिए । पौडेल भरतपुर- ८ गौरीगञ्जका स्थायी बासिन्दा हुन् ।
प्रेमवस्ती मावि भरतपुर-७ बाट २०४७ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेका पौडेल विद्यालयकालबाटै कविता लेखनमा लागेका थिए । पौडेलले पक्लिहवा क्याम्पस रुपन्देहीबाट कृषिमा प्रवीणता प्रमाणपत्र तह पास गरेका छन् । त्यसपछि रामपुर क्याम्पसबाट कृषिमा स्नातक तथा कृषि तथा वनविज्ञान विश्वविद्यालय रामपुरबाट स्नातकोत्तर गरेका छन् । सीटीइभीटी अन्तर्गत दिपायल, धनकुटा र चितवनमा करिब १५ वर्ष जागिर गरेका पौडेल पछिल्लो ४ वर्षदेखि परिवारसहित क्यानडमा छन् ।
नेपाल रहँदा चितवनसहित देशका विभिन्न ठाउँको साहित्यिक गतिविधिमा सक्रिय पौडेलले विशेषगरी मुक्तक, कविता र गजल लेखनमा कलम चलाएका थिए । पौडेलका यसअघि `गजलपथका यात्रीहरू´ र `गजल बिम्ब´ गरी २ वटा संयुक्त गजलसङ्ग्रह तथा `आधारभूत मत्स्यपालन´ र सहलेखनका रूपमा `कार्प, सिद्रा माछा, तरकारीको एकीकृत पालन प्रविधि´ गरी ४ वटा कृति प्रकाशित छन् । ५० को दशकमा पौडेलका सिर्जना रेडियो नेपाल प्रशारण तथा राष्ट्रिय र स्थानीय पत्रपत्रिकामा प्रकाशन हुनेकाे गरेकाे अधिकारी बताउँछन् ।
पौडेलको पाँचौँ कृति अनिदो मन १२६ पृष्ठ र २३० वटा मुक्तक समावेश गरिएका छन् । पुस्तकको मूल्य ४०० रुपैयाँ कायम गरिएकाे छ । मुक्तक संग्रह सार्वजनिक कार्यक्रमलाई गजल मञ्च चितवन अध्यक्ष लेखराम सापकोटाले सहजीकरण गरेका थिए ।
चितवन । नारायणगढ–मुग्लिङ सडकअन्तर्गत इच्छाकामना गाउँपालिका–६ जलबिरेमा रोकिरहेको ट्रकमा बस ठोक्किँदा एक जनाको मृत्यु भएको छ भने चार जना घाइते भएका छन् ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय चितवनका प्रहरी प्रवक्ता डीएसपी श्रीराम भण्डारीका अनुसार शनिबार राति रौतहटको गौरबाट पोखरातर्फ जाँदै गरेको ग१ख ८५२४ नम्बरको बस ना६ख ३२८० नम्बरको ट्रकमा ठोक्किएको थियो । बस टायर पञ्चर भएर रोकिरहेको ट्रकमा बस ठोक्किँदा भारत मोतिहारी जिल्ला चम्पारण बस्ने अन्दाजी ३७ वर्षीय गौरी दासको मृत्यु भएको चितवन प्रहरीले जनाएको छ ।
प्रहरीका अनुसार घाइते हुनेमा ट्रक चालक पर्सा वीरगञ्ज महानगरपालिका–२३ बस्ने ३३ वर्षको हाकिम मिया, बसमा सवार सर्लाही बरहथवा नगरपालिका मिलनचोक बस्ने २५ वर्षीया पूजा गुप्ता, भारत सितामढी जिल्ला रमनगरा बस्ने ३२ वर्षीय अम्बर नाथ कुमार र भारत बिहार राज्य मजापुर जिल्ला बस्ने ३९ वर्षीया रीता गुप्ता रहेका छन् ।
बस चालक नवलपरासी (सुस्तापुर्व) कावासोती नगरपालिका–१४ बस्ने ३९ वर्षीय लक्ष्मण गुरुङलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको छ ।
मकवानपुर । कति वर्ष हुनुभयो ? आँखाको जाँच नियमित गराइरहनु भएको छ ? सचेत बन्नुहोस् सुटुक्कै दृष्टि चोरिएला है ?
जलविन्दु अर्थात ‘सुटुक्क दुष्टि चोर्ने रोग’को नामले चिनिने रोगले सदाको लागि आँखाको ज्योति चोर्न सक्छ । पूर्वानुमान वा अड्कलबाजी गरेर ढुक्क हुन नसकिने ज्योति घातक रोग हो जलबिन्दु । आज १६ मार्च अर्थात जलविबन्दु सप्ताहकाे अन्तिम दिन । हरेका वर्ष मार्चको दोस्रो सातालाई जलविन्दुको रुपमा मनाइन्छ । आखाँको ज्योती गुम्ने ५ कारणहरु मध्येमा चौथो नम्बरका पर्छ जलबिन्दु । मोति बिन्दु, सुगरको कारण ज्योति गुम्न खतरा पहिलो र दोस्रो नम्बरमा छ ।
“जलबन्दिुको चर्चा मोतिबिन्दुको तुलनामा कमै हुन्छ तर, भविष्यमा भयाभव अवस्था आउन सक्ने रोगको रुपमा जलबिन्दुलाई लिन्छन्” हेटौंडा सामुदायिक आँखा अस्पतालका प्रमुख डाक्टर सुनिल थकाली भन्छन् “बिरामीको भोगाई, अनुभुती शेयरीङले पनि सचेतनता बढाउन सकिन्छ, सचेतनाको पाटो अत्यवश्यक छ ।”
उनका अनुसार यो अस्पतालमा औषत दैनिक १० बिरामी जलबिन्दुको उपचारको लागि आउने गर्छन । आँखाको सामान्य नसा सुक्दै जाँदा यो समस्या हुन्छ । बिरामीले शंका नै गर्न नपाई ज्योति गुमिसक्ने खतरा अधिक हुन्छ । “अन्तिम अवस्थामा आउदा उपचार संभावना छैन” अस्पताल प्रमुख थकालीले भने “यही कारण विश्वमा वार्षिक ८० लाख जनसङ्ख्याको आँखाको ज्योती जान्छ ।”
थकालीका अनुसार आँखामा हुने पानीको उत्पादन र विषर्जनको सन्तुलन नमिल्दा यो समस्या हुन्छ । “सन्तुलत नहुँदा आँखाको प्रेसर बढ्छ अनि नसा सुक्छ, नसा सुकेपछि ज्योती गुम्दै जान्छ” थाकालीले भने । ‘दृष्टिको मौन चोर’ रोग पनि भन्ने गरिने जलबिन्दु हुुनुमा खानपानको भने कुनै कारण छैन ।
जलबिन्दुले गर्दा क्षति भइसकेको दृष्टि फर्काउन सकिँदैन तर समयमै नियमित उपचारले जलबिन्दुबाट हुनसक्ने अरु नोक्सानबाट बचाउन सकिने थकाली बताउँछन् । आँखाको प्रेसर कम राख्ने र अप्टिकल नर्वलाई अरु क्षतिग्रस्त हुन नदिनु जलबिन्दु उपचारको प्रमुख उद्देश्य हो।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार जलविन्दु, विश्वभर दृष्टिविहीन गराउने प्रमुख कारणहरु मध्ये दोस्रो समस्या हो । नेपालमा भने आँखाको उपचार सेवा प्रदायक विभिन्न अस्पतालमा हरेक बर्ष करिब २०० जनाको शल्यक्रिया हुने गरेको बताइएको छ।
डा. थकालीका अनुसार जलबिन्दु हुँदा आँखाको भित्री भागको आकार बढ्दै जान्छ र आँखाको नानीमा पानी जस्तो तरल पदार्थ देखा पर्न थाल्छ। कहिलेकाँही आँखाको भित्री भागमा रहेको तरल पदार्थ बढी मात्रामा उत्पादन पनि हुनसक्छ। यस्तो अवस्थामा आँखामा पे्रसर बढ्छ। यसले विस्तारै दृष्टिक्षमतालाई क्षति गर्दै जान्छ ।
नेपालमा ४० वर्ष माथिको उमेर समूहमा प्रत्येक २०० जनामध्ये एक जनालाई जलबिन्दुको समस्या देखिने गरेको छ । त्यस्तै ८० वर्षको उमेरभित्रमा प्रत्येक २०० जनामध्ये ८ जनालाई हुने गर्दछ ।
के हो जलबिन्दु, कसरी हुन्छ उपचार ?
जलबिन्दु जन्मजात नै समेत हुन्छ । यसैगरी बंशाणुगत पनि हुन सक्छ । यसको पूर्ण निदान नभएको तर रोकथाम संभव भएकोले उपचारमा ढीलाइन गर्न नहुने थकालीले बताए । उनका अनुसार सामान्य आँखाको प्रेसर १० देखि २१ मिलिमिटर मर्करी हुनुपर्छ । जलबिन्दु जाँचको लागि आर्थिक रुपमा समेत महङ्गो नभएकोले समयमै आँखाको सुरक्षा गर्न उनको सुझाव छ । जलबिन्दु भएका तेस्रो स्टेजको बिरामीलाई सल्यक्रिया वा लेजर उपचार नै अन्तिम हो । ज्योती गुमिसकेपछि कुनैपनि हालतमा फिर्ता गराउन सकिदैन ।

जलबिन्दुले आँखाको दृष्टि सम्बन्धी स्नायुमा क्षति पु¥याएपछि विस्तारै ज्योती कम हुँदै जान्छ । जलबिन्दुको प्रारम्भिक चरणमा सामान्य लक्षण मात्र देखिने वा कहिलेकाँही कुनै पनि लक्षण नदेखिने पनि हुने डक्टर थकाली बताउँछन् । उनका अनुसार परिवारमा कसैलाई जलविन्दु लागेको भए बंशाणुगतरुपमा पछिल्लो पुस्तामा सर्दै जाने हुनाले परिवारका नयाँ सदस्यहरुमा पनि यसको जोखिम रहन्छ ।
आँखा रोग विशेषज्ञहरुका अनुसार शरीरको जसरी प्रेसर हुन्छ त्यसरी नै आँखाको पनि प्रेसर हुन्छ । आँखाको चाप सामान्यबाट बढेर विस्तारै आँखाको दृष्टि कम हुँदै जाँदा जलबिन्दु हुन्छ । यो समस्या जन्मजात, बाल्यवस्था, वयस्क वा वृद्धवृद्धा सबैमा देखापर्न सक्छ । त्यस्तै धेरै पावर भएको चस्मा लगाउने, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, आँखामा चोटपटक लाग्ने जस्ता कारणले जलबिन्दु हुने सभावना हुने नेत्र रोग विशेषज्ञहरु बताउँछन् ।
मोतिबिन्दु जस्तो विभिन्न भुगोलमा शिविर आयोजना गरी समस्या पहिचान र उपचारको दायरामा ल्याउनको लागि उपकरणको अभाव भएको हेटौंडा सामुदायिक आँखा अस्पतालका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत शुधिर श्रेष्ठले बताए । “समुदाय तहमा पुगेर आँखामा समस्या भए नभएको स्क्रिनिङ (जाँच पडताल) गर्ने उपकरणको अभाव छ” श्रेष्ठले भने । स्थानीय तहहरुसँग सहयोगको लागि अपिल गरिएको उनले बताए ।
जलबिन्दु कसरी थाहा पाउने, लक्षण कस्ता हुन्छ ?
प्राय मानिसमा यसका कुनै लक्षणहरु नै देखिँदैन । जब यसले आँखाको पुरै नसालाई छोप्छ तबमात्र जलबिन्दु भएको थाहा हुन्छ। त्यस्तो अवस्थामा यसको कुनै उपचार नै हुँदैन ।
यसबाहेक जुन आँखामा जलबिन्दु भएको छ त्यो पाटोको टाउँको दुख्ने, वा पुरै टाउको अत्यधिक दुख्ने, वान्ता आउने, ज्वरो आउने जस्ता लक्षण देखिन्छन् । जलबिन्दु मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन् । एउटा साँघुरो आँखामा हुने जलबिन्दु र अर्को खुला आँखामा हुने जलबिन्दु हुन्छ । साँघुरो आँखामा हुने जलबिन्दु थोरै व्यक्तिलाई मात्र लाग्छ भने खुला आँखामा लाग्ने जलबिन्दु धेरै व्यक्तिमा देखापर्छ ।
विशेष गरी रोग पत्ता लगाउने भनेको ४० वर्ष कटेपछी हरेक ६÷६ महिनामा आफ्नो आँखाको जाँच गराएर नै हो । जलबिन्दुको समयमै पहिचान गरी उपचार सुरु गरेमा पूर्ण निको नहुँदा पनि थप असरबाट जोगाउँन सकिन्छ ।
जलबिन्दुको समस्याबाट बच्नका लागि मुख्य कुरा जनचेतना आवश्यक छ। मानिसमा जनचेतना भयो भने उपचारमा आउँछन्। जलबिन्दु लागेको भए त्यसलाई पूर्णरुपमा निको पार्न नसके पनि रोकथाम गर्न सकिन्छ।
इतिहास यस्तो छ
नेपालमा सन् १९८१ मा पहिलो पटक जलबिन्दुबारे सर्भेक्षण भएको थियो । डक्टर थकालीका अनुसार त्यो बेला दृष्टिविहीन हुने कारणमध्ये ७१ प्रतिशत मोतिबिन्दु र ३ दशमलब २ प्रतिशमात्रै जलबिन्दुको कारण थियो । त्यो बेला नेपालमा नेत्र विशेषज्ञ ७ जना र आँखा अस्पताल एउटा मात्रै थियो ।
सन् २०१० मा गरिएको सर्भेक्षणले मोतिबिन्दुको कारण हुने दृष्टि विहीनको प्रतिशत ६२ दशमलब २ मा आयो भने जलबिन्दुको प्रतिशत बढेर ४ दशमलत ३ मा पुग्यो । जबकी यो बेला नेपालमा १४७ जान नेत्र रोग विशेषज्ञ र २० वटा आँखा अस्पताल थिए ।
अहिले देशभर ४५ वटाभन्दाबढी आँखा अस्पताल र ४५० जनाभन्दाबढी नेत्र राेग विशेषज्ञ छन् । र, अहिले दृष्टि विहीन हुने ५ प्रतिशत कारण जलबिन्दु हुन परगेकाे छ । यो तथ्याङ्कले देखाउँछ, मोतिबिन्दु नियन्त्रणमा आउँदै गर्दा जलबिन्दुको समस्या बढ्दो छ । मान्छेको आयुले पनि जलबिन्दुको संक्रमण बढ्ने डाक्टर थकाली बताउँछन् । “जति बुढौली उमेर भयो, उति यसको संभावना बढी हुन्छ” थकालीले भने “४० वर्ष उमेर कटेपछि अनिवार्य रुपमा आँखामा जलबिन्दुको परिक्षण गराउनु पछ ।” यहि अवस्थालाई मध्येजनर गरी हेटौंडा सामुदायिक आँखा अस्पतालले आधाभूत जाँचमा आँखाको प्रेसर जाँच्ने गरेको उनले बताए ।
विश्वमा सन् २०४० सम्म ११ करोड १८ लाखलाई जलबिन्दु हुने अनुमान गरिएको छ । हाल ९० प्रतिशत पत्ता नलागेको अवस्थामा रहेको छ । एक अर्ब जनसङ्ख्याको आँखा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच बाहिर रहेको बताइएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा १२ मार्चलाई विश्व जलबिन्दु दिवसको रुपमा मनाइन्छ भने मार्चको दोस्रो सातालाई जलबिन्दु सप्ताहको रुपमा मनाइन्छ ।
पहाडकी रानी बन्दिपुर,अनुभव संगाल्न पुग्नै पर्ने ठाँउ
Tags: No Comments
बन्दिपुर (तनहुँ)। तनहुँ जिल्लाको पूरानो सदरमुकाम बन्दिपुर ‘पहाडकी रानी’ उपनामले परिचित छ। परम्परागत नेवारी आर्किटेक्ट जोगाइराखेका घरहरू, स्थानीय स्लेट ढुङ्गाको बाटो, नेवार, मगर, गुरुङ अनि विभिन्न जातजातीको जिउँदो जातीय संग्रहालय हेर्न तथा अध्ययन गर्न बन्दीपुर पुग्नै पर्छ ।
रक क्लाइम्बिङ, प्याराग्लाइडिङ, हाइकिङ लगायत एड्भेञ्चरको मज्जा, मनै लोभ्याउने सूर्योदय र सूर्यास्त अनि फराकिला हिमशृङ्खलाको अवलोकनकाे अद्भुत अनुभव संगाल्न समय मिलाएर पुग्नै पर्ने ठाउँ हो बन्दिपुर । नेवारी शैलीका परम्परागत घरहरू भएको बन्दिपुर बजार करिब २ सय वर्ष पहिले भक्तपुर र कीर्तिपुरबाट आएका नेवारहरूले बसालेको बस्ती रहेकाे नेपाल सरकारकाे सहसचिवबाट अवकाश प्राप्त शिक्षाविद् स्थानीय दिनेश श्रेष्ठ बताउँछन् ।
भक्तपुरे शैलीका चिटिक्क परेका घरहरू बन्दीपुरको मुख्य आकर्षणसँगै ऐतिहासिक सम्पदा हुन् । जसले बन्दीपुरको इतिहास, संस्कृति र परिचय बोकेका छन् । १८ औं र १९ औं शताब्दीमा बन्दिपुर भारत र तिब्बत बीचको मार्गमा एक महत्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र थियो । ब्यापारीहरू कोलकता जाने, काठमाडौं र तिब्बतसँग ब्यापार गर्नका लागि बन्दिपुरको बाटो प्रयोग गर्दथे । यस्तै मोटर यातायातको सुविधा नहुँदा पश्चिम पहाडका तनहुँ, कास्की, लम्जुङ्ग, गोर्खा र मनाङ्गको लागि चितवनतर्फबाट सामान ल्याउने मुख्य व्यापारिक नाका बन्दिपुर रहेकाे बिन्दवासिनी हाेमस्टे संचालन गर्दै आएकी शान्ति कुँबर बताउँछिन् ।

बिन्दबासिनी होमस्टेका सदस्यहरु
वि.सं. २०२५ मा बन्दिपुरबाट तनहुँको सदरमुकाम दमौली सारियो । सदरमुकाम सरेपछि बन्दिपुर सुनसान बन्यो । २०५० सम्म आइपुग्दा सुन्दर बन्दिपुर बजार खण्डहरमा परिणत भएको थियो । त्यतिखेर बन्दीपुर ‘मृत शहर’ भनेर समेत चिनिएको थियो । कतिपयले बन्दीपुरलाई ‘भूत गाउँ’ भनेर समेत सम्बोधन गर्न थालेका कुँवरले बताइन् ।
‘बन्दिपुरबाट काठमाडौं र भक्तपुर फर्केका नेवार समुदायले बन्दिपुरको विकासका लागि पुनः पहल गरे’ कुँबरले भनिन् ‘२०६३ पछि बन्दिपुरलाई पुनः पर्यटकीय गन्तव्यको रुपमा चिनाउने काम भयो ।’ क्रमशः बन्दिपुरलाई पर्यटकीय नगरीको रुपमा परिचित बनाउँदै लगिएकाे उनले जानकारी दिइन् ।
सन् २००५ मा ‘बन्दीपुर इको कल्चरल टुरिजम प्रोजेक्ट’ अन्तर्गत बन्दीपुरको ‘रिनोभेसन’ शुरू गरिएको थियो । त्यसपश्चात पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने उद्देश्यले जीर्ण बनेका घरहरूलाई पूरानै शैलीमा सुन्दर डिजाइन र आकार दिएर सिँगारियो । बजार बीचको बाटो र आसपासका गोरेटाहरूमा बन्दिपुरकै स्लेट ढुङ्गा छापिए । उकालो, ओरालो बाटाहरूमा खुड्किला बनाएर हिँड्न सहज भयो । यसरी मेहनत गरेपछि बन्दिपुर बेहुलीझैं चिटिक्क सिँगारिएकाे छ ।

विहानी दृश्य
बजार बीचमा सवारीसाधन प्रवेशमा रोक लगाइएकाे छ । जसले गर्दा बन्दिपुर बजार शान्त छ । रात्रीकालिन समयमा समेत बन्दिपुरमा रात पर्दैन प्रकाशकाे उज्यालाेले झिलिमिलि देखिन्छ । सवारीसाधन रहित बन्दिपुर बजारको बीच सडकमा हरेक होटल, रेष्टुरेन्ट अगाडि टेबल, कुर्सी राखिएका छन्, जहाँ बसेर बजार क्षेत्रको दृश्यावलोकन गर्दै खानपिन गर्न सकिन्छ । होमस्टे विद्यार्थीमैत्री भएकोले धूम्रपान निषेधित क्षेत्र रहेको छ ।
सांकृतिक सम्पदा र प्राकृतिक मनोरमताको प्रचारप्रसारसंगै बन्दिपुर ‘डेड सिटी’ बाट ‘टुरिजम सिटी’को रुपमा अहिले नेपाल लगायत विश्वभर नै प्रसिद्ध छ । जहाँ वर्षेनी हजारौ बाह्य तथा आन्तरिक पर्यटक आउँने गरेकाे कुँबरकाे भनाई छ । बन्दिपुरलाई आर्थिक तथा सांस्कृतिक रुपमा अगाडि बढाउन युवादेखि वौद्धिक सर्कल समेत प्रयासरत रहेकाे श्रेष्ठ बताउँछन् ।
मगर भाषामा ‘बन’को अर्थ जंगल र ‘डी’को अर्थ पानी हो । जंगलबाट आएको पानी भन्ने अर्थ लाग्ने गरि बन्डिपुर हुँदै पछि बन्दिपुर नामाकरण भएको स्थानीय बताउँछन् । बन्दिपुरमा नेवार समुदायमात्र नभएर मगर, गुरुङ, ब्राह्मण लगायतका जातजातीको बसोबास रहेको छ । यी सबै जातजातीको साँस्कृतिक संग्रहालयकाे रुपमा समेत बन्दिपुरलाई चिनिने गरेकाे श्रेष्ठ बताउँछन् । बन्दिपुरमा लाखे नाँच, डोको नाँच लगायत विभिन्न जात्राहरू, चुड्का, कौरा, सोरठी, मरुनि र झ्याउरे भाकाहरूमा रमाउन पाइन्छ।
२०६८ सालबाट बन्दिपुरमा सामुदायिक होमस्टेहरूको प्रचलन आएकाे पाइन्छ । बन्दिपुर सामुदायिक होमस्टे (साबिकको चन्डेनी पिपलथोक होमस्टे) पहिलाे हाेमस्टे रहेकाे कुँवर बताउँछिन् । उक्त हाेमस्टेले सफलता प्राप्त गरेपछि बजार क्षेत्र र आसपासका गाउँहरूमा होमस्टे स्थापनाको लहरै चलेकाे उनकाे भनाई छ । ‘कोरिखा र धरमपानीको होमस्टेमा गुरुङ संस्कृतिमा रमाउन पाइन्छ’ उनले भनिन् ‘मगर संस्कृति बुझ्न रामकोट जानु पर्छ ।’ विमलनगर, तीनधारा, नारायण टोल, मोहोरिया, टुँडिखेलमा पनि होमस्टे खुलेका छन् ।
दशैंको फूलपातीका दिन खड्गदेवीको शोभा यात्रा, नव वर्षको दिन बिस्केट जात्रासँगै पुतलीको बिहे, साउन महिनामा सिद्धगुफामा बोलबमको मेला, रामनवमीमा पातलेद्वार गुफामा मेला, त्यसैगरि कात्तिकको हरेक सोमबार गरिने थानीमाईको पूजा, ठूलो एकादशीमा तिनधारा महादेवको पूजा बन्दिपुरका विशेष तिथीहरू हुन् ।
नेपाल सरकारको कृषि अनुसन्धान केन्द्र (बाख्रा), प्रदेशस्तरको व्यवसायिक किट विकास केन्द्र (मौरी, च्याउ, रेशम खेती), निजी स्तरबाट सञ्चालित कालिज तथा गाई फार्म, याम्पा फाँटको तरकारी खेती बन्दिपुरको कृषि पर्यटनका मुख्य आधार रहेका छन् ।

टुडिखेल
मणि मुकुन्देश्वरी गढी, चन्द्रकोट गढी र हुस्लाङकोट गढीले बन्दिपुरको ऐतिहासलाई बोकेका छन् । बाइसे, चौबिसे राजाका पालामा तनहुँको केन्द्र तनहुँसुर भएपनि त्यसपछाडिको गढीको रूपमा मणि मुकुन्देश्वरी गढीलाई लिइन्छ । बन्दिपुरमा सेन राजाहरूले पनि शासन गरेका थिए । मणि मुकुन्द सेन दरबारको भग्नावशेषहरू बन्दिपुर माथि थुम्कामा अझै पनि रहेको छ । त्यस थुम्कामा जानका लागि पछिल्लो समय मणि मुकुन्द सेन पदमार्ग नै निर्माण गरिँदैछ । जसलाई ‘मिनी ग्रेट वाल’ नामले समेत चिनिने कुँबर बताउँछिन् ।
पृथ्वी राजमार्गसँगै टाँसिएको विमलनगर चुनपहराको रकक्लाइम्बिङ, भिमकाय शिद्धगुफाको अवलोकन सँगसँगै पातलेद्वार लगायतका गुफाहरूको अवलोकन, भञ्ज्याङ चौतारा नजिकैबाट फराकिला हिमशृङ्खला हेर्दै सुखौरा फाँटमा झर्ने प्याराग्लाइडिङ, रामकोटदेखि बन्दिपुर बजार हुँदै कोरिखा पुग्ने अफरोड साइक्लिङ रुट, मस्यार्ङ्दी र सेती नदीको र्याफ्टिङले बन्दिपुरलाई साहसिक पर्यटन हबका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ ।
फराकिला हिमशृङ्खलाहरूको अवलोकन, बादल उठेर बनेको ताल (ह्वाइट लेक) टुडिखेल तथा थानीमाई मन्दिर माथिबाट देखिने सूर्योदय, सुनौला किरण छर्ने मनमोहक सूर्यास्त, बजार नजिकैको रानीवन अनि जंगल भित्र सुनाखरी लगायत जंगली फूलहरूको माधुर्य हेर्दा बन्दिपुर प्रकृतिको उत्कृष्ट सिर्जना भएको भान हुन्छ ।
थानीमाईको डाँडाबाट देखिने बन्दिपुर बजार र आसपासको ‘बर्ड आई भ्यु’, आसपासका गाउँमा जाँदाको अफरोड ड्राइभिङ, चैत वैशाखमा जाँदा भेटिने काफल र ऐंसेलु, होमस्टेको ब्रेकफास्टमा चाख्न पाइने कोदोको रोटी मानसपटलमा घुमिरहने बन्दिपुरका याद बन्न पुग्ने हाेटल संघ बन्दिपुरका अध्यक्ष सगीता प्रधान बताउँछिन् ।
हरिया वनजंगल, हाइकिङ रुटमा भेटिने मृग लगायतका जंगली जनावर तथा चराचुरुङ्गी, शान्त र सितल बाताबरण, बन्दिपुरेको न्यानो आत्मियता अनि पर्यटक देखेर मुस्कुराउने फराकिला हिम शृङ्खलाले बन्दिपुरको महत्व अझ बढाएको छ । बिमलनगरबाट शिद्द्गुफा हुँदै बन्दिपुर, डुम्रेबाट पुरानो बन्दिपुरे उकाली हुँदै बन्दिपुर, बन्दिपुर बजारबाट मणि मुकुन्देश्वरी गढी एकदिने हाइकिङका लागि उपयुक्त रुटहरू हुन् । त्यस्तै चन्द्रकोट गढी, हुस्लाङ कोट, रामकोट र बन्दिपुर बजारबाट दक्षिण तर्फका विभिन्न गाउँहरूमा हाइकिङ जान सकिन्छ ।
टुँडिखेल बन्दिपुर बजारको पश्चिममा रहेको थुम्को हो । राणाहरूले शाषन लिएपछि यो ठाउँलाई पश्चिम ३ नम्बर बाहिनी अड्डा (ब्यारेक) बनाएका थिए । सोही थुम्कालाई पछि चौर बनाइएको हो । यहाँ वर, पिपलको ५ वटा रुख भएको पन्चवृक्ष चौतारा रहेको छ । पहिले टुँडिखेलभित्र गाडी जान्थ्यो । स्थानीयले टुँडिखेलमा सिँडी बनाएपछि भने गाडीहरू जान पाएनन् ।
टुँडिखेलबाट हिमालय पर्वत, मर्स्याङ्दी नदीको नागबेली रुप र आसपासका उपत्यकाको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । टुँडिखेलबाट गोर्खा दरबार, लिगलिगकोटको दरबार, लमजुङको राइनासकोट, फराकिला हिमशृंखलाहरू देख्न सकिन्छ । पैदल यात्रा गर्दै बन्दिपुरको डाँडाकाँडा हेर्ने र शितल हावा खाँदै थकाइ मार्न टुँडिखेल चर्चित रहेकाे प्रधान बताउँछिन् । राणा शाषन विरुद्ध २००७ माघ १ मा बन्दिपुरमा भएको आन्दोलनमा ६ जना सहीद भएका थिए । सहीदहरू सम्झनामा उनीहरूको शव दह गरेकै स्थानमा अहिले सहीद स्मारक पार्क बनाइएको छ ।

पुरानो काठे घर
बन्दिपुर बजार प्रवेश गर्ने बित्तिकै पूरानो दरबार जस्तै एउटा घर देखिन्छ । चन्द्रगोपाल प्रधानले वि.सं. १९८५ मा ३२ हजार चाँदीको मोरु खर्च गरेर उक्त घर बनाकाे स्थानीय जानकारहरु बताउँछन् । तत्कालीन समयमा दरबार जस्तो घर बनाएका कारण राणाहरूले चन्द्रगोपाललाई पक्राउ गरि ३ सय ५ चाँदीको मोरु जरिवाना तिराएका थिए । राणाहरूको अवरोधका कारण घरको नौ तला बनाउने योजना रोकियो । सात तला निर्माण भएको उक्त घरको तल्लो दुई तला पुरेर हाल पाँच तला कायम गरिएको छ ।
बन्दिपुर बजारको शिरमा छ सुन्दर रानीबन । अनि रानीबनको काखैमा छ बौद्ध गुम्बा । बन्दिपुरका गणेश बहादुर गुरुङको अग्रसरतामा र नेतृत्वमा बिक्रम सम्बत २०६० सालमा गुम्बा निर्माण भएको हो। गुम्बाले धार्मिक पर्यटनमा टेवा पुर्याएको छ । तनहुँमा अन्यत्र गुम्बा नहुँदा यो गुम्बा निर्माण गरिएको गुरुङ बताउँछन् । गुम्बामा शाक्यमुनि बुद्धका मूर्ति राखिएको छ । साथै विभिन्न मुलुकहरूबाट ल्याइएका बौद्ध धर्मग्रन्थका पुस्तक राखिएको छ ।
धारापानी महादेव, बसाहा थान, सेराटारको सन्तानेश्वर महादेव, झप्रीको मुलपानी महादेव, ऐतिहासिक खड्गदेवी मन्दिर, गुरुन्चे डाँडाको थानीमाई, नाहालाको भुत्याइ बराह मन्दिर, पवित्रा स्कुल नजिकैको भुकभुके बराह, बजार क्षेत्रको बिन्द्यबासिनी, महालक्ष्मी स्थान, गणेश थान र महादेव मन्दिर, चामुण्डा देवी, तिनधाराको राधाकृष्ण मन्दिर र महादेव मन्दिर, बन्दिपुरका महत्त्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्य हुन् ।
बन्दिपुर बजारमा कोशेली घर छ, जहाँ खासगरी बन्दिपुरका कृषि उपज किन्न पाइन्छ । कोरीखा, धरमपानी र रामकोट गाउँ जाँदा रैथाने उत्पादन र स्थानीय गाई भैंसीको घ्यु कोशेली ल्याउन सकिन्छ । पछिल्लो समय बनेका होटलहरूले परम्परागत नेवारी आर्किटेक्टलाई प्राथमिकता दिएका छन् । जसले बन्दिपुरको मौलिक शोभामात्रै बढाएको छैन, पर्यटकहरूलाई पनि लोभ्याएको छ । यसैगरी परम्परागत ढुंगेधारले डाेकाेमा गाग्रो वा गाग्री तथा पानी बाेक्न मिल्ने अन्य भाडाकुडा राखेर नाम्लाेले बाेकेर पानी लिन वा लुगा धुन जाने हाम्राे अग्रज पुस्ताकाे दैनिकीकाे झझल्काे दिलाउँछ ।
पर्यटक स्ट्याण्डर्डका होटलदेखि सुविधासम्पन्न समेत गरी ७० बढी होटलहरू बन्दिपुरमा रहेका छन् ।ती हाेटलले एकै पटक एक हजार जनालाई सेवा दिन सकिने हाेटल संघ बन्दिपुर अध्यक्ष प्रधान बताउँछिन् । काेभिडकाे समयले थला परेकाे वन्दिपुरकाे हाेटल व्यवसायले अहिले लय समातेकाे उनले बताइन् । बन्दिपुरका प्रायः हाेटल पारिवारिक सदस्य आफैले संचालन गरि स्वरोजगारकाे माध्यम बनेका तथा केही होटलले अन्य जनशक्तिलाई समेत रोजगार दिएकाे प्रधानले बताइन् । आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटनकाे राम्राे सम्भावना रहेकाे बन्दिपुरमा विदेशी पर्यटकहरु हप्तौ बसी अध्ययन अवलाेकन गर्ने गरेका उनले बताइन् । आन्तरिक पर्यटककाे लागि बसाइ लम्ब्याउन सकिने भए पनि हाल त्यस खालकाे प्याकेजकाे व्यवस्था नगरिएकाे तर सोच रहेकाे प्रधानकाे भनाई छ ।
बिन्दबासिनी होमस्टेका अध्यक्ष कुँवर बन्दिपुरमा आउने पाहुनालाई पारिवारिक वातावरणमा स्वागत सत्कार गरिने गरेकाे बताउँछिन् । ‘होमस्टेमा बास बस्नको लागि आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको लागि बन्दिपुरको इतिहास, सास्कृतिक पक्ष र प्राकृतिक पक्षको जानकारी गराएर मात्रै बसाई ब्यबस्थापन गर्दै आएका छौ’ उनले भनिन् ।
किन त ?
बन्दिपुरकाे ऐतिहासिक सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक पक्षकाे सामान्य जानकारी गराउँदा पाहुनाहरुले आफ्नाे समय अनुसार बन्दिपुरकाे घुम्नै पर्ने स्थानकाे छनौट गर्न सजिलाेकाे लागि भन्छिन् कुँबर ।
पारिवारिक वातावरणमा घुलमिल हुँदै घरमै बसेकाे अनुभव दिलाउन होमस्टेमा आबद्ध सबै घरका सदस्यबाट स्वागत तथा बिदाई गर्ने गरिएकाे छ । हाेमस्टेमा पाहुनाहरु १-२ दिन भन्दा बढी बस्दैनन तर बिदेशीहरु बन्दिपुरको ईतिहास सस्कृती अध्ययनको लागि अलि समय बस्ने गरेकाे उनकाे अनुभव छ । विशेष गरी विद्यार्थीहरुकाे समूह र भ्रमणमा आउने टाेलीहरुकाे राेजाइमा हाेमस्टे पर्ने गरेकाे उनी बताउँछिन् । हाेमस्टेमा खाना र बसाईमा प्याकेजमा केही सहुलियत त छ तर आन्तरिक र बाह्य पर्यटकको लागि बसाई लम्ब्याउने गरि विशेष प्याकेज ल्याउने नसिकएकाे उनी स्वीकार्छिन ।
गण्डकी प्रदेश सरकारले सरकारी कर्मचारीलाई भ्रमण तथा कार्यक्रममा जादाँ उपलब्ध भएसम्म हाेमस्टेमै बस्नु पर्ने नियम बनाएकाेमा खुशी हुँदै कुँवरले भनिन् यस्ताे कार्यमा सवै पक्षबाट सहयोग हुनु पर्छ । स्वराेजगारकाे लागि हाेमस्टे उपयुक्त भएकाे अवलाेकनकर्ताहरुकाे बुझाइ रहेकाे छ । बन्दिपुर गाउँपालिका भित्र १२ वडा हाेमस्टे दर्ता रहेकाे तथा बन्दिपुर बजार क्षेत्रमा ४ वटा हाेमस्टे रहेकाे कुँवरले जानकारी दिए । ती हाेमस्टेकाे क्षमता २ हजार रहेकाे उनी बताउँछिन् । तर बन्दिपुर बजार क्षेत्रमा रहेका हाेमस्टेकाे क्षमता भने १ हजार रहेकाे छ ।
बागमती प्रदेशकाे राजधानी मकवानपुरकाे हेटौडाबाट १ सय ३६ किलोमीटर, सघीय राजधानी काठमाडौंबाट १ सय ३५ किलोमीटर तथा गण्डकी प्रदेशकाे राजधानी कास्कीकाे पोखराबाट ६६ किलोमीटर यात्रा गरेपछी तनहुँको डुम्रे बजार पुगिन्छ । डुम्रेबाट ८ किलोमीटर नागबेली उकालो सडक पार गरेपछि बन्दिपुर बजार पुग्न सकिन्छ । सार्वजनिक यातायातबाट जाँदा भने डुम्रेबजारबाट सवारी साधन परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ । डुम्रेबाट बस, जिप वा ट्याक्सीमा बन्दिपुर जान सकिन्छ ।
बन्दिपुरका मुख्य मुख्य स्थान दुईदेखि तीन दिनमा घुम्म सकिन्छ भने सबै क्षेत्रकाे भ्रमण गर्ने हाे भने भने एक हप्ताकाे समय छुट्ट्याउनुपर्ने कुँवर बताउँछिन् ।
मन्त्रालयले बजेट विनियोजन गर्न नसक्ने अडान राखेपछि सरकार थप दबाबमा परेको थियो । अन्ततः गत फागुन १७ गते बसेको सर्वदलीय बैठकले संसदीय समिति निर्माण गरेर प्रतिवेदनसहित संसदबाट पारित गर्ने र कार्यान्वयनका लागि निर्देशन दिने सहमति भयो । सोही अनुसार १७ गते नै समिति गठन भए ३० गतेको बैठकले प्रतिवेदन समेत पारित गरको हो ।
उक्त प्रतिवेदन अनुसार संसदले दिएको निर्देशन कार्यान्वयनको सवाल अहिले जोडदार रुपमा उठेको छ । कानुनी मान्यता पाएको प्रतिवेदन कार्यान्वयन गर्न सरकारमाथि चर्को दबाब छ भने राजनीतिक रुपमा सत्ता समीकरण फेरबदलपछि तत्कालीन प्रमुख प्रतिपक्ष दल एमाले सरकार पक्ष बनेको छ । जसका कारण सरकार माथि सो विषय कार्यान्वयनका लागि अर्को चुनौती थपिएको छ ।
यता आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयले यसअघि सो विषयमा रकम विनियोजन गर्न मानेको थिएन । राजनीतिक सहमति अनुसार बजेट किताबमा समावेश नभएका शीर्षकमा बजेट दिन नसक्ने मन्त्रालयको भनाइ थियो ।
अनुदान र राजस्व उठ्न सकेको छैन : प्रवक्ता रिमाल
आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयका प्रवक्ता उपसचिव लक्ष्मी कुमार रिमालका अनुसार संसदको निर्देशनलाई सरकारले कार्यान्वयन गर्नुपर्ने बताए । संसदले पारित गरेका प्रतिवेदनहरुलाई कानुनी मान्यता हुने भएकाले कार्यान्वयन गर्नु सरकारको दायित्व भएको उनको भनाइ छ ।
बजेट कार्यक्रमको विषयमा संसदले गरेको प्रक्रियाका आधारमा कार्यान्वयन अघि बढ्ने रिमालले बताए । बजेट कार्यक्रमको सन्दर्भमा गठित समितिको प्रतिवेदनको प्रक्रिया अनुसार हुने हुँदा मन्त्रालयमा सो विषयको परिपत्र आएपछि मात्र प्रक्रिया निर्धारण हुने उनले प्रस्ट पारे ।
‘राजनीतिक रुपमा सहमति भएर आएका योजनाहरुमा आर्थिक वर्षको बिचमा रकमान्तर गर्न कानुनी आधार नरहेकाले यसअघि काम गर्न सकिएको थिएन,’ उनले भने, ‘अहिले संसदले कुन रुपमा पारित गरेको हो वा निर्देशन गरेको हो, त्यसले कार्यान्वयनको आधार तयार गर्छ । पारित भएका प्रतिवेदनको परिपत्रका आधारमा मन्त्रालयले कार्यान्वयनको पाटोका विषयमा अघि बढ्नेछ ।’
पहिलो चरणमा संसदबाट पारित प्रतिवेदन कार्यान्वयनको काम विषयगत मन्त्रालयले गर्नेछन् भने दोस्रो चरणको भूमिका आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयको रहने उनले बताए । विषयगत मन्त्रालयले समितिको प्रतिवेदनको निर्देशन अनुसार बजेट विनियोजन सिस्टममा कार्यक्रमहरु प्रविष्ट गरेपछि आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयले अन्य विषय गर्ने उनको भनाइ छ ।
मन्त्रालयले प्रविष्ट गरेको योजनाहरुमा कानुन बमोजिम अर्थ मन्त्रालयले बजेट व्यवस्था गर्ने रिमालको भनाइ छ । उनका अनुसार संसदीय समितिको उक्त प्रतिवेदनको निर्देशन अनुसार बजेट व्यवस्था गर्न सक्ने स्रोत मन्त्रालयसँग छैन । समितिले तोक अनुसार प्रदेश सरकारको अर्थ विविध र अन्य शिर्षकमा बजेट प्रयाप्त नरहेको उनले बताए ।
‘अर्थ विविध र अन्य शीर्षकमा बजेट छैन । संघीय सरकारबाट आउने समानीकरण अनुदान घटेर आएको छ । प्रदेश सरकारको राजस्व समेत उठ्न सकेको छैन । अर्थ विविध शीर्षकमा प्राप्त हुने समानीकरण अनुदान १ अर्ब ६० करोड घटेर आएको छ । राजस्व उठ्न नसक्दा सो शीर्षकहरुमा बजेट छैन । जसका कारण नयाँ कार्यक्रममा बजेट दिन सक्ने अवस्था रहन्न,’ उनले भने ।
तत्काल कार्यान्वयन गर्न सांसदको माग
बुधबारको प्रदेशसभा बैठकमा सांसदहरुले सो प्रतिवेदनलाई तत्काल कार्यान्वयन गरेर अघि बढ्नुपर्ने माग गरेका छन् । संसद बैठका मार्फत् सांसदहरुले बजेट कार्यक्रमलाई सन्तुलित बनाउन तयार गरिएको सो प्रतिवेदनलाई आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी कार्यान्वयन गर्नुपर्ने उनीहरुले बताए ।
प्रतिवेदनले बजेट कार्यक्रमको व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न र आगामी आर्थिक वर्षको बजेट कार्यक्रम निर्माणका लागि पनि प्रतिवेदनले मार्ग निर्देशन गर्ने उनीहरुले बताएका थिए । प्रतिवेदनले उठाएका विषयहरुलाई सरकारले हुबहु र यथाशीघ्र कार्यान्वयनमा लैजाने विश्वास व्यक्त गर्दै उनीहरुले समानुपातिक रुपमा प्रदेशको विकासमा काम गर्न सकिने भएकाले प्रतिवेदन शीघ्र कार्यान्वयन गर्न जरुरी रहेको बताए ।
समितिका संयोजक समेत रहेका नेपाली कांग्रेस बागमती प्रदेश संसदीय दलका सचेतक गोविन्द लम्सालले प्रतिवेदन मार्फत् प्राप्त निर्देशन सरकारले कार्यान्वयन गर्नुपर्ने बताए । उनले बजेटमा भएको असन्तुलनलाई समाधान गर्न प्रतिवेदनका विषयहरु कार्यान्वयन गर्न सरकारलाई समस्या नहुने उनले बताए ।
सार्वभौम संसदले गरेका निर्णयका विषयमा कुनै पनि अदालतमा मुद्दा मामिला नहुने समितिका सदस्यसमेत रहेका नेकपा एमाले बागमती प्रदेश संसदीय दलका प्रमुख सचेतक मधुसुदन पौडेलले बताए । समितिको प्रतिवेदन मार्फत् आएका निर्देशन कार्यान्वयन गर्न सरकारलाई असहज पर्ने अवस्था नरहेको उनले बताए ।
के छ संसदले पारित गरेको प्रतिवेदनमा ?
सो समतिले कार्ययोजना तयारी गरी सन्दर्भ सामग्री अध्ययन, मन्त्रालयका पदाधिकारी तथा विज्ञहरुसँग अन्तरक्रिया, समितिका बैठक र बैठकका निर्णयहरुका आधारमा अध्ययन बजेटका विषयमा गरेको थियो ।
आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ को बजेट तथा कार्यक्रमको सम्बन्धमा बजेट तथा कार्यक्रम समावेशी नभएको, दलहरुबिच देखिएको असहमतिका कारण प्रदेशसभा बैठक नै प्रभावित भएपछि उक्त समस्या समाधान गर्न समिति बनाएर काम थालिएको थियो ।
दलहरु बिच बढ्दै गएको असमझदारी हटाएर प्रदेशको सन्तुलित विकास गर्ने बजेट तथा कार्यक्रमको संविधान तथा प्रचलित कानुन अनुसार कार्यान्वयन गर्न सो समिति प्रतिवेदन मार्फत सरकारलाई निर्देशन दिएको थियो ।
समितिले गत असार १८ गते प्रदेशसभामा प्रतिनिधित्व गर्ने राजनीतिक दल तथा सरकार पक्षबिच भएको सहमति पत्र, असार २० गतेको प्रदेश मन्त्रिपरिषद्को बैठकबाट भएका निर्णयहरु, मुख्यमन्त्री तथा आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रीको प्रतिवद्धता, असार ३१ मा मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयले आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयलाई लेखेको पत्र, कात्तिक १५ को अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको सुझाव पत्रको अध्ययन गरेर प्रतिवेदन तयार गरेको थियो ।
समितिले सो विषयमा फागुन २३ गते पूर्व कानुन सचिव चिरञ्जीवी खनाल र योजना तथा बजेट सम्बन्धमा अर्थ मन्त्रालयमा काम गरेका डा. डिल्ली अर्यालसँग विज्ञका रुपमा छलफल गरी सुझाव लिएको थियो भने फागुन २७ मा मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालय र आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयका प्रतिनिधिसँग राय परामर्श लिएको थियो ।
समितिले दलहरुका आयोजना समावेश गर्ने सहमति अनुसारको आयोजनाहरु तत्काल कार्यान्वयनमा लैजान सिफारिस गरिएको भने प्रदेशसभा बैठकबाट निर्णयसहित सरकारलाई निर्देशन दिएको छ ।
सहमति अनुसारको आयोजना सम्बन्धित विषयगत मन्त्रालय तथा निकायले बजेट सूचना प्रणालीमा प्रविष्टि गर्ने र आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयले सोका लागि आवश्यक सहजीकरण र समन्वय गर्ने, सो आयोजनामा अर्थ विविध वा अन्य उपयुक्त शीर्षक अन्तर्गतको पुँजीगततर्फ विनियोजित रकमबाट रकमान्तर गरी व्यवस्था गर्ने, आयोजनाहरुको नियमानुसार कार्यान्वयन गर्ने, चैतको पहिलो हप्ताभित्र कार्यान्वयन सुरु गर्न सरकारलाई निर्देशन दिइएको छ । गणेश दुलाल/राताेपाटी





