मकवानपुर । आज (२१ भदौ), आजैबाट चेपाङको न्वागी पर्व सुरु भएको छ । पर्वको अवसरमा बागमती प्रदेशको ३ जिल्ला र गण्डकी प्रदेशको ३ जिल्लाका चेपाङहरु गोरखा जिल्लामा भेला हुँदै छन् ।
यसपटक संयुक्त रुपमा गोरखा जिल्लामा यो पर्व मनाउने तयारी पुरा भएका छ । २१ भदौबाट सुरु हुने यो पर्व २२ गते मुख्य रुपमा मनाइन्छ ।बागमती प्रदेशको मकवानपुर, चितवन र धादिङमा रहेका चेपाङहरु गण्डकी प्रदेशको गोरखा, तनहुँ र लमजुङ जिल्लाका चेपाङले सामुहिक रुपमा पर्व मनाउन लागेका हुन् । गत वर्ष बागमतीका ३ जिल्लाका चेपाङहरुले धादिङ जिल्लाको गजुरी गाउँपालिकामा भेला भएर सयुक्त रुपमा पर्व मनाएका थिए । यसपालि भने २ वटा प्रदेशवासीले एकै थलोमा भेला भएर पर्व मनाउन लागेका हुन् ।
यस पटक गण्डकी प्रदेशको गोरखा जिल्ला, गण्डकी गाउँपालिका ६ मा रहेको तुमनडाँडा माविको प्राङ्गणमा सामुहिक रुपमा न्वागी मनाउन लागिएको हो । सामुहिक पर्व मनाउँदाको सम्पूर्ण खर्च गाउँपालिकाले नै व्यवहोर्ने तयारी भएको चेपाङ अगुवा तथा पूर्व साभासद् गोविन्दराम चेपाङले बताए । सामुहिक पर्व मनाउनको लागि लगभग ८ देखि १० लाख खर्च अनुमान गरिएको थियो । गतवर्ष पनि धादिङको गजुरी गाउँपालिकाले ८ लाख खर्च व्यहोरेको थियो ।
तुमनडाँडा माविको प्राङ्गणमा भेला हुने छन् भने चेपाङ केन्द्रीय समितिले आयोजनाको अन्य पाटो हेर्ने तयारी भएको छ । यहाँ झण्डै १ हजार ५ सयको हाराहारीमा चेपाङहरुको उपस्थिती रहने छ । स्थानीय मगर, गुरुङ समुदायहरुको पनि उपस्थिती हुने बताइएको छ । पर्व मनाउनको लागि भोज र पूजा सामग्रीको जोहो भइसकेको छ । सामुहिक भोजमा मासु भात खाइनेछ । यसको लागि चामल र मासुको लागि राँगो र सुङगुरको तयारी भएको छ । पूजाको लािग फलफूलमा काँक्रो, अमिलो गाभा मकै आदि आदिको तयारी भएको छ ।
सामुहिक पूजामा सहभागी प्राय सबैले ढ्याङग्रो ठोक्ने चेपाङ अगुवा तथा पूर्व साभासद् चेपाङले बताए । उनका अनुसार पूजामा कम्तिमा ७ जना झाक्री (पाण्दे) पुरेतको पनि व्यावस्था हुँदैछ । उनका अनुसार पर्व मनाउनकै लागि ६ वटा जिल्लाबाट कम्तिमा एक हजार जना चेपाङको उपस्थिती रहने छ । चेपाङहरुको राष्ट्रिय पर्व न्वागी (छोनाम) को अवसरमा बागमती प्रदेश सरकारले तीन जिल्लामा भदौ २२ गते सार्वजनिक बिदा दिने गरेको छ । यद्यपि यसवर्ष न्वागीको मुख्य दिन शानिबार परेको छ ।
यो वर्ष नयाँ अन्नबाली, फलफूल पाकेपछि विशेष पूजा गर्दै प्रकृतिलाई चढाएरमात्रै आफूले खाने गरिन्छ । यो चेपाङ समुदायको लागि नयाँ वर्ष पनि हो । केही वर्षयता नेपाल चेपाङ संघको पहलमा २२ भदौलाई छोनाम राष्ट्रिय पर्वको रूपमा मनाउने गरिएको छ । यो दिन चेपा·हरुले घैया धानको चामल, पिँडालु, निबुवा आदि फलफूलले भूमिलाई पूजा गरी पितृलाई खुवाउने गर्दछन् ।
आपसी भातृत्व र मित्रताको पर्वको रुपमा समेत लिइने पर्वमा चेपाङहरुले छरछिमेकी, नाताकुटुम्ब निम्तो गरेर सामूहिक भोज खाने, नाचगान गर्ने र सुखदुःख साट्ने गर्छन् । सांस्कृतिक रूपमा चेपाङ चेपुवामा परेको बताउँदै आएता पनि यो पर्वको विशेष महत्व दिने गरेको मकवानपुरका चेपाङ अगुवा तथा पूर्व साभासद् गोविन्दराम चेपाङले बताए ।
गाउँघरमा न्वागीका दिन चेपाङ झाँक्री (पान्दे) हरुले रातभर ढ्याङग्रो ठोकेर पितृ खुसी पार्ने गर्छन् । यो दिन न्वागी फलाक्ने झाँक्रीहरुका अलावा अन्य मानिसहरु भने सांस्कृतिक नाच र गीतहरु प्रस्तुत गर्ने गर्दछन् । यो दिन उनीहरुले कुखुराका बली समेत दिने गर्छन् ।
२१ गते साँझबाट ढ्याङग्रो फलाक्न सुरु गरिन्छ । सामान्यत जनैपूर्णिमाको दिनदेखि पान्देले ढ्याङ्ग्रो फलाक्ने कार्य सुरु हुन्छ । चेपाङ समुदायमा रहेका ७२ गोत्रहरुको भदौ महिनाको विभिन्न तिथिमा ढ्याङ्ग्रो ठोक्ने पूजा सुरु हुन्छ । २१ गते साँझबाट सुरु हुने ढ्याङग्रो ठोक्ने काम भने न्वागी सुरु भएको विशेष सूचक मानिन्छ ।
दिउँसोदेखि विशेष पूजा सुरु हुने र रातभर झाक्री (पान्दे) द्वारा पितृ पुजा रातभरि भोलीपल्ट विहान ‘बारना’ गरेर चाड समापन गरिन्छ । मकवानपुर जिल्लामा मनहरी, राक्सिराङ र कैलाश गाउँपालिकामा मात्रै चेपाङको बसोबास रहेको छ ।
नेपालमा मकवानपुर, धादिङ, चितवनलगायत २६ जिल्लामा चेपाङको बसोवास छ । वि.स २०७८ को जनगणना अनुसार नेपालमा ८४ हजार ३ सय ६४ ले जना चेपाङ छन् । जातिगत हिसाबले जिल्लामा १३ औं स्थानमा चेपाङ जातिको बसोबास रहेको छ । यसैबीच यो पर्वको अवसरमा मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिकाले भने २१ गते पनि सार्वजनिक बिदा दिएको थियो ।
भड्कीलो बन्दै न्वागी
विभिन्न पर्वहरु भड्कीलो र खर्चिलो बन्दै आएको गुनासाहरु एकातिर सुन्ने गरीन्छ भने, अर्कोतिर समयको माग भएको दाबि सुन्ने गरिन्छ । जातीय पर्वको महत्व घरघरमै हुन्छ तर सामुहिक पर्वको नामम विभिन्न स्थानमा भेला भएर पर्व मनाउने परिपाटीको कारण न्वागी पनि सर्वसाधारणको पहुँचबाट बाहिरीदै छ ।
चेपाङ संघ गाउँ कमिटी, जिल्ला कमिटी, प्रदेश कमिटीहरुमा नेतृत्व गरिरहेका अगुवाहरुले नै सामूहिक पर्वलाई प्राथमिकता दिंदै गर्दा न्यून जीवनस्तर बाँचिरहेका चेपाङहरुले भने पर्व मनाउनै समस्या भोग्दै आएको चमेली चेपाङले बताइन् ।
घरघरमै पनि आफ्नो गच्छे अनुसार पर्व मनाउन र पर्वको मर्म बचाइराख्न आफूहरु लागि परेको ३४ वर्षिय रविना प्रजाले बताउँछिन् । “सामूहिक रुपमा मनाउने कार्यक्रममा सबैको सहभागीता संभव छैन, आफ्नो परम्परा त आफूले घरैमा मनाएर बचाउँने हो, हामी घरघर मै क्षमता अनुसार मनाउँछौ” रविनाले भनिन् ।
नेपाल सरकारले सूचीकृत गरेको ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये चेपाङ पनि एक हो । सूचीकृत आदिवासीमध्ये चेपाङ अति सिमान्तकृत समुदायमा पर्छ । चेपाङ राप्ती नदी उत्तर, त्रिशूलीपूर्व उठेको महाभारत पर्वत शृंखला वरिपरिको रैथाने वासिन्दा मानिन्छन् ।
चेपाङ जातिलाई भौगोलिक सिमानाभन्दा सामाजिक तथा सांस्कृतिक सिमानाले बाँधेको छ । भूमिसँग अति निकट सम्बन्ध रहेको चेपाङ जातिभित्र माटोको बनोटको आधारमा उनीहरूको थर, उपथरहरूको वर्गीकरण भएको पाइन्छ ।
जन्मदेखि मृत्युसम्मको संस्कार भूमिसँग सम्बन्धित छ । उनीहरूको मूलथलो गाउँघर, खोलानाला, भीरपहरा आदिको नाम चेपाङ भाषाबाटै राख्छन् । चेपाङ जातिको चिनारी (२०६७) पुस्तकमा उल्लेख भए अनुसार बागमती प्रदेशको चितवन र धादिङको सिमानामा रहेको कान्द्राङगढी र चितवनको उपरदाङगढी चेपाङ वंशको ऐतिहासिक थलो हो ।
खास गरेर दामनदेखि पश्चिम त्रिशूलीसम्मका पर्वतको उत्तर र दक्षिण पाटो भिरालो पाखा, जंगल र नदीतिर प्रायःजसो फैलिएर बसेको क्षेत्र हो । इलाम, झापा, मोरङ, सुनसरी, भोजपुर, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिन्धुली, बारा, पर्सा, ललितपुर, काठमाडौं, धादिङ, मकवानपुर, चितवन, गोरखा, लमजुङ, तनहुँ, कास्की, गुल्मी, नवलपरासी, रूपन्देही, दाङ, बाँके र बर्दिया गरी २६ जिल्लामा चेपाङ जातिको बसोबास छ ।
चेपाङ बाहुल्य जिल्लामध्ये सबैभन्दा धेरै चितवनमा छन् यहाँ कुल जनसंख्यामामा चेपाङको संख्या सातौं स्थानमा छ ।
इच्छाकामना, चितवन । नेपाली महिलाहरुको तीज पर्वकाे देश परिवर्तनका निम्ति महत्वपूर्ण भूमिका रहेको बागमती प्रदेशका वन तथा वातवारणमन्त्री कृष्ण सिलवालले बताएका छन् ।
चितवनको इच्छाकामना गाउँपालिकाले कुरिनटारमा आयोजित तीजगीत प्रतियोगितालाई सम्बोन्धन गर्दै उनले यस्तो बताएका हुन् । नेपाली महिलाहरुको महान पर्व तीज सांस्कृतिक पर्व मात्र नभई परिवर्तनसँग जोडिएर आउने पर्व भएकाे उनले बताए । ‘हिजोका दिनमा चेलीहरु माइत आएको बेला आफ्नो दुःख, वेदना तीजको गीतमार्फत पोख्ने सांस्कृतिक चलन रहेको थियाे’ उनले भने ‘समाज परिवर्तन र देश परिवर्तनका लागि जनतालाई जागरुक बनाउन पनि तीजगीतहरु गाइने गरेकोले देश परिवर्तनका निम्ति पनि यो पर्वको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ ।’
तीजगीतकै माध्यमबाट समाजमा राजनैतिक चेतना फैलाउन महिलाहरुले योगदान पुर्याएकोले देशमा परिवर्तन आउन सम्भव भएको उनले बताए । उनले स्थानीय जनताको सकारात्मक परिवर्तनका लागि आफू सदैव लागिरहने प्रतिबद्धता समेत व्यक्त गरे । इच्छाकामना गाउँपालिका मन्त्री सिलवालकाे गृह पालिका समेत हाे ।
- सिम्रन क्षेत्री
हरितालीका तीज नेपालको एक विशेष पर्व हो र विशुद्ध रुपमा नेपाल र उत्तर भारतमा मनाइने महिलाहरुको चाड हो भनिएता पनि तीज भारतमा भन्दा नेपालमै बढि चल्दै आएको र मान्दै आएका छन् भन्न पनि सकिन्छ। यो पर्व नारीहरुले समृद्धि, दाम्पत्य जीवन र पतिको दिर्घायुको कामना गर्ने पर्व हो। यस पर्वले एउटा छुट्टै इतिहास बोकेको छ । नेपाली क्यालेण्डर अनुसार तीज पर्व भाद्र शु्क्ल पक्षको तेस्रो दिन हिन्दु महिलाहरुले भगवान शिवको पूजा अर्चना गरी व्रत बसी नाचगान गरी मनाउने गर्दछन् ।
जुन सामान्यतया अंगे्रजी क्यालेण्डर अनुसार सेप्टेम्वरको सुरु वा अगस्टको अन्त्यमा पर्दछ । मनसुनलाई स्वागत गर्न तीन दिन सम्म यस पर्व मनाउने गरीन्छ भन्ने पनि प्रचलन छ । गणेश चर्तुथी र ऋषि पन्चमी पनि तीजको अंगको रुपमा मानिन्छ । तीज शब्दको शाब्दिक अर्थ वर्षायाममा माटोबाट निस्कने रातो रङको किरा हो । सोहि किराबाट पर्वको नाम रहन गएको हो भन्ने किम्बदन्ति रहेको छ । त्यसै कारण रातो रङ सहित तीज मनाईने गरिन्छ भन्ने जनविश्वास पनि रहेको छ । अन्य चार्डपर्वहरु जस्तै यस तीज पर्वको पछाडी पनि विभिन्न पौराणिक मान्यता तथा सन्दर्भहरु जोडिएको पाइन्छ ।
शिव पुराण अनुसार, तीज पर्व हिमाल पुत्रि पार्वतीको प्रसङ्ग सँग जोडिएको छ । परापुर्वकालमा हिमालय पुत्रि पार्वतीले भगवान शिवलाई पतिदेवको रुपमा प्राप्त गर्न सकुँ भनि घोर तपस्यामा तल्लिन भइन् तर उनको यो तपस्या पुरा हुन सकेन । तपस्या सफल हुन नसकेपछि । जगतका पालनकर्ता भगवान विष्णुलाई आफ्नो तपस्यामा केहि कमिकमजोरी भएर होकि ! अथवा पूजा विधि नजानेर होकि ! कसरी तपस्या गर्नाले सफल भइन्छ भन्ने कुरा थाहा पाउनका लागि उनले भगवान विष्णुको प्राथना गरीन् । भगवान विष्णुलाई, शिवलाई प्राप्त गर्न के कस्तो व्रत, उपसना, पुजा विधिका सम्बन्धमा बताइदिनका लागि विन्ति चढाइन् ।
त्यसपछि भगवान विष्णुले पार्वतीलाई सम्पूर्ण पूजा विधि बारे जानकारी दिए । हरिले दिएको तालिका अनुसार गर्ने पूजा भएका कारण पनि यस पर्वलाई हरि तालिका तीज भनिएको हो भन्ने कथन रहेको छ । त्यस्तै, श्रीमद्भागवत महापुराणको प्रसङ्ग अनुसार भाद्र कृष्ण अष्टमीको दिन श्री कृष्णको जन्म भएको थियो । श्री कृष्णको जन्म भएको एघारौँ दिन नामाकरणको दिन गोकुलका गोपिनिहरुले बाजागाजा सहित नाचगान गरी खुशियाली साटासाट गरेर उत्सव मनाए । यसकारण पनि तीजमा महिलाहरु नाचगान गरी खुशियाली साटासाट गरेको सन्दर्भमा तीजमा महिलाहरुले नाचगान गर्ने पर्वको थालनी भएको प्रचलन पनि रहेको छ ।
त्यस्तै गरी, राजा हिमालयले आफ्नी छोरी पार्वतीको कन्यादान श्री विष्णु सँग गरीदिने वचन पार्वतीलाई मन नपरे पछि आफुले मन पराएको वर पाउन जङ्गलमा गएर शिवजीको तपस्या गर्न थालिन । पार्वतीले तपस्या गरेको एक सय वर्ष पुरा भइसक्दा पनि आफुले चाहेको फल नपाउँदा एक दिन उनले शिवलिङ्गको स्थापना गरिन पानी पनि नपिइकन निराहर व्रत बसिन् । यसरी पार्वतीको कठोर व्रतको कारण शिवजी प्रकट भई चिताएको कुरा पुगोस् भनि आर्शिवाद दिएपछि शिव पार्वतीको विवाह हुन पुग्यो । त्यो दिन भाद्र शुक्ल तृतीयाको दिन थियो । यसै तिथी देखी हिन्दु नारीहरुले यस दिनलाई उत्सवको रुपमा मनाउन थालेको पाइन्छ भन्ने कथन रहेको छ ।
यस पर्वमा विवाह गरेर पराइ घर गएका छोरीचेलीहरुलाई माईत ल्याइने प्रचलन रहेको छ । यस हरितालीका तीजमा महिलाहरुले पराइ घरको विभिन्न जिम्मेवारी तनावको साथसाथै दुःख र पिडालाई बिर्सने र एक आपसमा दुःख सुःख साटासाट गर्ने, मिठा मिठा परीकारहरु खाने तथा नाचगान गर्ने गरिन्छ । पुराना भाका र शैलीका गीतहरु गाउने ति गीतका भाकाहरुको माध्यमबाटै मनको वह पोख्ने तथा समाजमा घटेका घटनाहरुलाई गीतको माध्यमबाट प्रकट गर्ने गरीन्छ । महिलाहरु स्वतन्त्र भएर रमाउन पाउने अवसरको रुपमा पनि यस पर्वलाई लिइन्छ । शिव पार्वतीको पूजा अर्चना गर्ने, श्रिङ्गार गर्ने, दर खाने जस्ता कृयाकलापहरु यस पर्वमा समावेश छन् । अनदिको लट्ट, तिलको छोप हालिएको करेलाको अचारलाइ यस पर्वको विषेश परीकारको रुपमा लिइन्छ ।
धार्मिक महत्व अनुसार, हरितालिका तीज भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइन्छ । द्वितिया तिथिका राति दर खाइ्रन्छ । तीजका दिन अर्थात तृतीयाको विहान जलाशयमा गई स्नान गरी शुद्ध भई पानी पनि नपिइ निराहर भएर व्रत बस्ने प्रचलन रहेको छ । महिलाहरु शिव मन्दिर तथा ठूलो चौरमा भेला भई नाचगान गर्ने गर्दछन् । साँझमा शिवको पूजा गरी कन्यालाई टिका लगाई फलाहर गर्दछन् । भोलिपल्ट चौथीका दिन गणेश चतु्र्थी गरी व्रतको पालना गरेर खाना खाइन्छ ।
तीजको तेस्रो दिन पञ्चमिका दिन व्रतालु महिलाहरुले ३६५ वटा दत्तुनले दाँत माजेर माटोलेपन गरी स्नान गर्छन् । वैज्ञानिक खोज अनु्सार पनि दत्तुनलाई औषधिको रुपमा प्रयोग गरीन्छ । यस कारण पनि परापुर्वकाल देखि दत्तुनलाई हाम्रो जीवनमा समावेश गरेको पाइन्छ । परम्पारिक महत्व हिमालय पुत्रि पार्वतीबाट सुरु भएको तीजको परम्परा निकै पुरानो छ । हरितालीका तीजको व्रत सकिए पछि मनाइने पञ्चमीको परम्परागत महत्व भने फरक रहेको छ ।
चाहे विवाहित हुन् या अविवाहित हुन् सम्पुर्ण हिन्दु नारीले यो दिन आफ्ना लागी मनाउछन् । यो दिनलाई महिलाको रजस्वलासँग जोडेर हेर्ने परम्परा रहेको छ । युवतीहरु प्रथम रजस्वला पछि मात्र पञ्चमि पूजामा साविक ह्ुन्छन् भने विवाहित तथा प्रौढ एवम् महिलाहरु र रजस्वलाका वखत छुन नहुने चिज वा देविदेवतालाई भुलवस छोइएको भएपनि दत्तुन टोकेपछि सम्पूर्ण पाप पखालिने कुरामा विश्वास गर्छन । पञ्चमीको दिन ऋषिमुनी वशिष्ठ, कश्यप, विश्वामित्र, जमदग्नि, अत्रि गौतम र भारद्वाज ऋषिको पूजा गरी हलोले नजोतेको अन्नको भात र एक सुइरो भएर उम्रने कर्कलोको तरकारी तथा एकदलिए अन्न मात्र खाइन्छ । यस दिन श्रीमानले पकाएको भोजन खाए आपसी आत्मियता तथा सद्भाव बढ्ने विश्वास रहेको छ । तीज पर्वको परम्परागत महत्व सम्बन्धसँग जोडिएर आएको छ । सम्बन्ध सुधार गर्ने, यसलाई अझ प्रगाढ बनाउने तथा आपसमा भएका मनमुटावलाई प्रेममा बदल्ने पर्वको रुपमा मानिन्छ । अहिले पनि यसको आस्था र महत्व उत्तिकै रहेको छ ।
यस पर्वको सामाजिक महत्व पनि रहेको छ । नेपाल कृषिप्रधान मुलुक भएका कारण बालीनाली रोपीसकेपछि तीज फुर्सदको समयमा मनाईने पर्व हो । यस पर्वलाई आपसी प्रेम वढाउने पर्वको रुपमा पनि लिइन्छ । यो धार्मिक तथा र्सास्कृतिक महत्व वोकेको तीज पर्वले घर भित्र चुलोमा मात्रै रुमल्लीने महिलाहरुलाई बाहिर निस्कन प्रेरित गर्ने र आफ्नो दुःख सुःख अरु समक्ष पोख्न पाउने भएकाले पनि यस पर्वलाई नेपाली हिन्दु नारीहरुले धुमधामका साथ मनाउने गर्दछन् ।
यस पर्वले महिलाहरुको दुःख, वेदनाको पोकाहरुलाई फुकाउने वातावरण सिर्जना गरीदिन्छ । वालिनाली लगाईसकेपछि फुर्सदको समयमा बाबु दाजुभाई गएर छोरी चेलीलाई भेट्ने, माईती लिएर फर्कने चलन छ । जसलेगर्दा माईती र चेलीको आपसी संम्बन्धलाइ अझै बलियो बनाउन यस पर्वले ठूलो भुमिका खेल्दछ । विवाह भएर टाढा पुगेका दिदीवहिनीबिच भेट गराएर दुःख सुःख साटासाट अवसर पनि यस पर्वले जुराइदिन्छ ।
त्यस्तै, तीजमा प्रयोग हुने गहना र पहिरनको पनि आफ्नै महत्व रहेको छ । तीजका दिन महिलाले लगाउने रातो सारी सुःख समृद्धि एवम् साहसको प्रतिक मानिन्छ भने रातो रङले महिलालाई एक किसिमको शक्ति प्रदान गर्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ । पोतेले शान्ति र आनन्द प्राप्त गर्छ भने रातो टिका सौभाग्यको प्रतिक हो भन्ने जनविश्वास रहेको छ ।
तर, आजभोली समय बित्दै जाँदा यि पवित्र पर्वहरु आधुनिकिकरणको नाउमा होटलमा भेला भएर एक महिना देखी पार्टी आयोजना गरी मदिरा सेवन गर्ने, नाचगान गर्ने एउटा नराम्रो विकृती भित्रिएको छ । त्यस्तैगरी आजभोली उत्श्रीङ्खल गीत गाउने तथा श्रीङ्गारको नाममा गरगहना प्रदर्शन गर्ने र नाचगानको नाममा अङ्ग प्रदर्शन गर्ने जस्ता भड्िकलो शैली अपनाएर दर खाने जस्ता विकृितले हाम्रो संस्कार र संस्कृतिका मुल्य मान्यतालाई घटाउदै गएको साथै लज्जित बनाउदै लगेको छ ।
साथै सामाजलाई दुषित बनाउँदै गएको हुनाले यस्ता नराम्रा विकृतिलाई हटाई हाम्रो रितिरिवाज, चाडपर्व, संस्कार संस्कृती सभ्यतालाई स्वच्छ बनाउन नितान्त आवश्यक छ । यधपि, अहिले हिन्दु महिलाहरुले मान्ने तीज अन्य समुदाय तथा अन्य जातीले पनि मनाउन थालेका छन् । यो हाम्रो लागि राम्रो पक्ष हो तर हिजोआज तिज केहि भड्किलो हँुदै गएको छ । तीजको रमझममा पनि आजभोली पश्चिमेली शैली भित्रीन पुगेको कारण तिज केहि उत्ताउलो हुनथालेको छ ।
यसलाई हामिले वेलैमा सुधार गर्नुपर्दछ र हाम्रो संस्कृतिलाई जोगाउन हामी सबैले आफ्नो – आफ्नो तर्फवाट हामीले सकेको सक्दो पहल गर्नुपर्छ । धार्मिक सांस्कृतिक, सामाजिक, वैज्ञानिक महत्व भएका यि चाडपर्वको रहस्य बुझेर सबैले सत्य तथा समानुचित ढङ्गले यिनको पालना गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो किनकी हाम्रा मूल्यमान्यता, संस्कार र संकृतिले हाम्रो देशलाई चिनाउँछ र हामीलाई चिनाउँछ ।
मकवानपुर । बिहीबारबाट नेपाली महिलाहरुकाे महान पर्व हरितालिका तीज पर्व सुरु भएकाे छ । तीज आज हिन्दु महिलाहरुले दर खाएर मनाउँदैछन् । माइतीले चेलबेटीलाई बोलाई दर खुवाउने परम्परा छ ।
विभिन्न मीठा परिकारका साथ दर खाइँदैछ । दर खाने दिनकाे भाेली पल्ट बस्ने तीजकाे व्रतका दुःख भुलाउन दिदी बहिनीलाई दर खुवाउने गरिन्छ । दर खाने दिनदेखि हरितालिका तीज सुरु हुन्छ । टाढाका चेलीबेटी यस दिन माइतीघर वा आफन्तकहाँ खिर, गुँद, हलुवा, ढकनी, घिउ, दही, दूध, मिठाइ, फलफूललगायतका मिठा परिकारलाई दरको रुपमा खाने गर्दछन् । दरका रुपमा विशेषगरी दुधबाट बनेका शुद्ध परिकार खाइन्छ ।
दर खाएको भोलिपल्ट निराहार ब्रत बस्ने भएकाले त्यसको आडका लागि अघिल्लो साँझ पौष्टिक भएको खानेकुरा खाने चलन रहेको छ । हरितालिका तीजका बेला पानीसमेत नखाई ब्रत बस्ने र धेरै नाचगान गरिने हुनाले शक्ति आवश्यक हुन्छ । दरखाने समय र स्थान भने ठाउँ अनुसार फरक फरक रहेको छ । कतै साँझमा अन्य चीज नखाई दर खाने प्रचलन छ भने कतिपय स्थानमा पहिला खाना खाएर मध्य रातमा दर खाने गरिन्छ । पहिला पहिला तीजकाे अवसरमा दर खाने दिनमा मात्रै दर खाने परम्परा रहेकोमा आजभोलि एक महिना अघिदेखि नै दर खाने गरेकाे पाइन्छ ।
आज दर खाएपछि औपचारिक रुपमा सुरु हुने तीज पर्व ऋषि पञ्चमीसम्म मनाइन्छ । तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत, चौँथीका दिन, गणेशको पूजा र पञ्चमीका दिन स्नान गरी अरुन्धती सहित सप्तऋषिको पूजा गरी तीज समापन हुनेछ ।
आधुनिक समाजमा तीजको महत्वलाई जुन रूपले व्याख्या गरिए पनि यो एक पौराणिक कालदेखि चलिआएको परम्परा हो । तीजमा महिलाहरूलाई मीठा मीठा भोजनका परिकारहरू खुवाइन्छ, नयाँ लुगा कपडा दिइन्छ । तीजमा विवाहित महिलाहरू आफ्नो श्रीमान्को दीर्घायुको कामना गर्दै व्रत बसी नाचगान र मनोरञ्जन गर्छन् भने अविवाहित महिलाहरु सुयोग्य वरको आशा राखी व्रत बस्छन् । तीजको व्रत अन्य व्रत भन्दा फरक ढंगले लिइने गरेको पाइन्छ ।
पछिल्लो समय दर खाने परम्परागत शैलीमा परिवर्तन आउन थालेको छ । तीजको अघिल्लो दिन खाइने दर अहिले काम गर्ने ठाउँ, साथी, नातागोता वा सङ्घसंस्था सबै ठाउँमा सम्मानपूर्वक दर खुवाइने गरिएको छ । दर तीजको व्रत बस्ने पहिलो दिन खाने भएपछि पछिल्लो समय महिना दिन अघि देखि नै खान थालिएको देखिन्छ ।
दर खाँदा बढी चिल्लो, पिरो र मसलायुक्त खाना खानु हुँदैन । अघिल्लो दिन मसलायुक्त र चिल्लो खाने तर भोलिपल्ट केही नखाँदा पेटको समस्या देखिनुका साथै शरीरमा ग्लुकोजको मात्रा कम भएर बिरामी हुने खतरा रहन्छ । दर व्रतको एक दिनअघि खाइने भएकाले त्यो खानेकुरा भोलिपल्ट व्रत बस्न सजिलो हुने खालको हुनुपर्छ । पाचन प्रक्रियामा असर नगर्ने हुनुपर्छ । त्यसैले दरमा क्यालोरी, चिल्लो र मसला कम भएको खानेकुरा समावेश गर्नुपर्छ । साथै फाइबर र प्रोटिनयुक्त खानेकुरा जस्तो तरकारी, फलफूल, सम्पूर्ण अन्न हुनुपर्छ ।
पछिल्लो समय महिलामा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, थाइराइड लगायत समस्या पनि देखिएकाले तीजको दरका नाममा जथाभाबी रूपमा अत्यधिक खानेकुरा खानु हुँदैन । दर खानु भन्दा पहिला आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाबारे सचेत हुनुपर्छ । यस्तै बढी क्यालोरी खाएको खानेकुरा खाँदा वजन बढ्ने समस्या हुन्छ । पोषणका लागि दरमा दुग्ध खाद्य पदार्थ खानु राम्रो मानिन्छ । दूध, दही, मखन, घिउ जस्ता खानेकुराले शरीरलाई लामो समय शक्ति दिने भएकाले यसबाट बनेका खानेकुरा सन्तुलित रूपमा खानुपर्छ । यसका साथै फलफूल तथा अन्नबाट बनेका परिकार खानुपर्छ । मधुमेह, रक्तचाप, ग्यास्ट्रिकका समस्या भएका बिरामीले दर खाँदा खानाको सन्तुलनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
दरको नाममा मादक पदार्थ सेवन गर्नु स्वास्थ्यको लागि हानिकारक हो । दर कार्यक्रममा मदिराजस्ता हानिकारक कुरा प्रयोगलाई निरुत्साहित गरिनुपर्छ । यस्तै मौसम वर्षातको भएकाले यो मौसममा बजारका खानेकुरा तथा सागसब्जी अस्वस्थ पनि हुन सक्छ । राम्रोसँग पखालिएको र पकाइएको खानेकुरा मात्र खानुपर्छ । घरमै बनाइएको ताजा र पोषिलो खाना खानुपर्छ । बासी, सडेका, ढुसी परेका खानेकुराबाट टाढा रहनुपर्छ । दरका लागि बनाइएको खानेकुरा नसिद्धिएर पछिका लागि राखेर खाँदा स्वास्थ्य समस्या हुन सक्ने भएकोले ताजा र स्वच्छ खानेकुरा मात्र खानुपर्छ । रमझम गरी रमाइलो गर्ने तीजमा बिरामी परेर हुने बिजोगबाट बच्न खानेकुराको स्वच्छतामा ध्यान दिनैपर्छ ।
नियमित औषधी प्रयोग गर्ने महिलाको लागि तीजको निराहार व्रत उपयुक्त हुँदैन । पानी पनि नखाई व्रत बस्दा उनीहरूको ज्यान पनि जान सक्छ । यदि व्रत बस्नै पर्ने अवस्था भए पानी तथा फलफूल धेरै खानुपर्छ र औषधी त छुटाउनै हुँदैन । शरीर कमजोर हुनेहरूले व्रत बस्दा शरीर झन् कमजोर हुनसक्छ । त्यसैले बिरामी भएका महिलाहरूले व्रत नबस्दा ठिक हुन्छ । यस्तै गर्भवती, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, श्वासप्रश्वास तथा फोक्सोको समस्या भएका वा अन्य कुनै दीर्घरोग लागेका महिलाले व्रत बस्नु हुँदैन ।
काठमाडौं । अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्र (इन्सेक) ले बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन, सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोग (तेस्रो संशोधन) विधेयक संघीय संसदबाट पारित भएकाेमा १८ वर्ष अघिदेखि अवरुद्ध नेपालको सङ्क्रमणकालीन न्यायमा आशा पलाएको जनाइएकाे छ ।
१९ भदौ मा विज्ञप्ति प्रकाशन गरी उक्त विधेयक ३० साउन २०८१ मा प्रतिनिधि सभा र ६ भदौ २०८१ मा राष्ट्रिय सभाबाट पारित १३ भदौमा राष्ट्रपतिबाट प्रमाणिकरण भएसँगै १८ वर्ष अघिदेखि अवरुद्ध नेपालको सङ्क्रमणकालीन न्यायको विषयमा आशा पलाएको इन्सेकले जनाइएकाे छ ।
इन्सेकका अध्यक्ष डा. कुन्दन अर्यालद्वारा हस्ताक्षरित विज्ञप्तिमा विगत १८ वर्षदेखि सत्तासीन र प्रतिपक्षको गृहकार्यको अभावमा अलमली रहेकाे सङ्क्रमणकालीन न्याय सम्बन्धी विधेयक पारित भएसँगै सङ्क्रमणकालीन न्याय सफल कार्यान्वयका लागि निरन्तर निगरानी आवश्यक भएको उल्लेख छ ।
न्यायिक प्रकृयाको लामो चरण पार गर्न अझै केही महत्वपूर्ण कार्य सम्पादन गर्न बाँकी रहेको भन्दै विज्ञप्तिमा विधेयक राजनीतिक दलहरूबिच सर्वस्वीकार्य बनाउन भएको समझदारीको पीडक व्यक्ति वा समूहले प्रकृयाको फाइदा नलिओस् भन्नका लागि सरोकार र निगरानीको निरन्तरताको खाँचो औँल्याइएको हो । विज्ञप्तिमा आयोगको गठन वा आयुक्तहरूको चयन, कार्यविधि र सरकारबाट अपेक्षित आर्थिक–प्रशासनिक सहयोगजस्ता विषयहरूमा अबका दिनमा हामी सूक्ष्म तरिकाले अध्ययन र सराेकार रहिरहने जनाइएको छ ।
साथै विज्ञप्तिमा सङ्क्रमणकालीन न्याय निरूपणका सन्दर्भमा सत्य निरूपण आयोगमा रहेका ६३ हजार र बेपत्ता आयोगमा रहेका ३ हजार उजुरीको निरूपण गर्न सर्वस्वीकार्य मानव अधिकार, राष्ट्रिय कानुन, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका विज्ञ व्यक्तिहरू आवश्यक हुनेहुँदा पदाधिकारीको छनौट द्वन्द्वकालको कहाली र पीडा बारेमा चिन्तन गरेका व्यक्तित्वको प्रतिनिधित्व आवश्यक रहेकाे उल्लेख छ ।
विज्ञप्तिमा विगतमा आयोगका पदाधिकारीहरू राजनीतिक दलका निकटताका आधारमा मात्र सिफारिस गरिएकाे, विषयका बारेमा कम जानकार भएका तथा पदीय जिम्मेवारी बहन गर्न नसक्दा आजसम्म सङ्क्रमणकालीन न्याय प्रकृया लम्बिने एउटा उल्लेखनीय कारण आयोगका सदस्य चयनमा देखिएको समस्यालाई समेत औँल्याइएको छ ।
बेपत्ता पारिएका व्यक्तिका परिवारजनले बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको अवस्थाबारे जान्न पाउने अधिकार र हत्या गरिएका व्यक्तिका परिवार वा अङ्गभङ्ग भएका, यौनहिंसामा परेका, विस्थापित बनाइएका मानिसहरूले ‘आफूमाथि किन अपराध भयो’ ? भन्ने जानकारी पाउने अधिकार पनि पीडितलाई भएको विज्ञप्तिमा उल्लेख गरिएकाे छ ।