माडी चितवन । चितवनको माडीमा नेपालमै पहिलोपटक सोमबार (आज) सालक सम्मेलन हुदैछ ।
बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयको आयोजना तथा डिभिजन वन कार्यालय चितवनकाे संयोजनमा सालक सम्मेलन हुनेछ । प्रथम सालक सम्मेलनको उद्घाटन बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्री भरत केसीले गर्नेछ ।
बागमती प्रदेशका डिभिजन वन कार्यालय प्रमुखहरु, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, जिल्लाका सामुदायिक वनका प्रतिनिधि र संरक्षणकर्मीहरूको सहभागितामा सालक सम्मेलन गर्न लागिएको डिभिजन वन कार्यालय चितवन प्रमुख विष्णुप्रसाद आचार्यले जनाकारी दिए ।
सम्मेलनमा संरक्षित वन्यजन्तु सालकको अहिलेको अवस्था, संरक्षण गर्नुपर्ने कारण, चुनौतीलगायतका विषयमा छलफल गरिने छ । ‘संरक्षणमा हातेमालो गर्ने विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिनिधिहरू, विज्ञसहित २०० भन्दा बढीको सहभागितामा सालक सम्मेलन गर्न लागेका छाैं’ उनले भने । सम्मेलनमा सालकको अहिलेको अवस्था, संरक्षणमा देखिएका चुनौती र भावि कार्यदिशाका विषयमा छलफल गरिने छ ।
छलफलसँगै सालक संरक्षणका लागि माडी घोषणा पत्र जारी गर्दै सम्मेलन सम्पन्न हुने उनले बताए । सालक किसानको साथी भएकाले पनि यसको संरक्षण अपरिहार्य रहेको उनले जानकारी दिए । राष्ट्रिय निकुञ्ज ऐन २०२९ ले संरक्षित वन्यजन्तुका रूपमा सालकलाई राखेको र सालक अहिले लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको पाइन्छ । यसको संरक्षणका लागि सबैको हातेमालो आवश्यक रहेको उनले बताए ।
बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सचिव केदार बरालले भने ‘प्रदेश सरकारले सालकको संरक्षणका लागि नीति तथा कार्यक्रम नै बनाएर काम अघि बढाएको छ ।’ आगामी वर्षदेखि नियमित रूपमा सालक संरक्षणका लागि काम गरिने उनले बताए । केही वर्षपछि सालक हेर्नका लागि बागमती प्रदेश जाउँ भन्ने बनाउनका लागि यो कार्यक्रम महत्वपूर्ण रहेको उनले बताए ।
सामुदायिक वन र सालक संरक्षणमा लागेका सबैलाई एकीकृत गर्न यो कार्यक्रम फलदायी हुने छ । स्थानीय समुदाय, सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिसँग सालकको बासस्थान, खाने कुरा संरक्षणलाई अभियानका रूपमा अघि बढाइने बताइएको छ ।
सालक परिचयः
सालक एक लोपोन्मुख वन्यजन्तु हो। यो जनावर प्राय: नेपाल, भारत, चीन लगायतका दक्षीण एसियाली राष्ट्रहरू तथा अफ्रिकाका उष्ण भू-भागमा पाइन्छ ।
यसको शरीरमा ठुलाठुला कत्लाले ढाकेको हुन्छ। यस बाहेक खबटा मुनि पहेँला जगरजस्ता रौं पनि उम्रेका हुन्छन्। यि रौं कत्लाको बीचबाट बाहिर निस्केको देखिन्छ र रौं धेरै हुँदा सालक सुनौलो पहेँलो रंगको देखिन्छ। यसले पुच्छरको सहायताबात रुखको हाँगामा झुन्डिन सक्छ।
समुद्री सतहदेखि करिब दुई हजार मिटरसम्मको उचाइका वनजङ्गलमा सालक पाइन्छ । अति लजालु, संवेदनशील एवं शान्त वातावरणमा बस्न रुचाउने सालकले मानिसलाई कुनै क्षति गर्दैन । एक बेतमा एउटा मात्र बच्चा जन्माउने सालकको बच्चाको जन्मदर अत्यन्तै कम हुन्छ । यो जनावरले आफुलाई खतरा महसुस भएमा त्यसबाट जोगिन गुँडुल्किएर भकुण्डो जस्तै डल्लो पर्छ। यसरी जोगिन आफ्ना बलिया मांसपेशीको पकडले एकै ठाउँमा टाँसिएर गुँडुल्किरहन सक्छ।
विश्वभर आठ जातिका सालक पाइन्छन् । नेपालमा भने संकटग्रस्त कालो सालक र लोपोन्मुख तामे सालक मात्र पाइन्छन् । तर पनि धादिङको थाङसिङ बेसी, काभ्रेको बलथली, काठमाडौंको नागार्जुन साथै रामेछापका केही स्थानमा सेतो सालक पनि पाइने वन्यजन्तुविज्ञ बताउँछन्। २ हजार ५ सय मिटर उचाइको सालको जंगलमा भेटिने सालकको दाँत हुँदैन ।
तर, ६० देखि ७० सेन्टिमिटरसम्म फैलने यसले जिब्रोले धमिरा र कमिलाको प्रायः धमिरा र कमिला खान्छ। राति आहार खोज्न निस्कने सालक माटोकै रंगको भएकाले छुट्टयाउन मुस्किल पर्छ। कतैबाट आक्रमणको चाल पाउँदा डल्लो परेर बस्छ ।
मकवानपुर । चितवनमा नेपालमै पहिलोपटक सालक सम्मेलन हुने भएकाे छ । बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयको आयोजना तथा डिभिजन वन कार्यालय चितवनकाे संयोजनमा २६ माघमा चितवनकाे माडीमा सालक सम्मेलन हुने भएकाे हाे ।
बागमती प्रदेशका डिभिजन वन कार्यालय प्रमुखहरु, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, जिल्लाका सामुदायिक वनका प्रतिनिधि र संरक्षणकर्मीहरूको सक्रियतामा सालक सम्मेलन गर्न लागिएको डिभिजन वन कार्यालय चितवन प्रमुख विष्णुप्रसाद आचार्यले जनाकारी दिए ।
सम्मेलनमा संरक्षित वन्यजन्तु सालकको अहिलेको अवस्था, संरक्षण गर्नुपर्ने कारण, चुनौतीलगायतका विषयमा छलफल गरिने छ । ‘संरक्षणमा हातेमालो गर्ने विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिनिधिहरू, विज्ञसहित २०० भन्दा बढीको सहभागितामा सालक सम्मेलन गर्न लागेका छाैं’ उनले भने ।सम्मेलनमा सालकको अहिलेको अवस्था, संरक्षणमा देखिएका चुनौती र भावि कार्यदिशाका विषयमा छलफल गरिने छ ।
छलफलसँगै सालक संरक्षणका लागि माडी घोषणा पत्र जारी गर्दै सम्मेलन सम्पन्न हुने उनले बताए । सालक किसानको साथी भएकाले पनि यसको संरक्षण अपरिहार्य रहेको उनले जानकारी दिए । राष्ट्रिय निकुञ्ज ऐन २०२९ ले संरक्षित वन्यजन्तुका रूपमा सालकलाई राखेको र सालक अहिले लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको पाइन्छ । यसको संरक्षणका लागि सबैको हातेमालो आवश्यक रहेको उनले बताए ।
बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सचिव केदार बरालले वन्यजन्तु संरक्षण भन्ने बित्तिकै ठूला वन्यजन्तुहरूलाई प्राथमिकता दिइने गरिएको भए पनि साना वन्यजन्तु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको बताए । ‘ठूला वन्यजन्तुकाे संरक्षणमा धेरैको ध्यान जाने गरेकाे छ’ उनले भने ‘प्रदेश सरकारले सालकको संरक्षणका लागि नीति तथा कार्यक्रम नै बनाएर काम अघि बढाएको छ ।’
आगामी वर्षदेखि नियमित रूपमा सालक संरक्षणका लागि काम गरिने उनले बताए । केही वर्षपछि सालक हेर्नका लागि बागमती प्रदेश जाउँ भन्ने बनाउनका लागि यो कार्यक्रम महत्वपूर्ण रहेको बताए । सामुदायिक वन र सालक संरक्षणमा लागेका सबैलाई एकीकृत गर्न यो कार्यक्रम फलदायी हुने छ । स्थानीय समुदाय, सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिसँग सालकको बासस्थान, खाने कुरा संरक्षणलाई अभियानका रूपमा अघि बढाइने उनले जानकारी दिए ।
सालक परिचयः
सालक एक लोपोन्मुख वन्यजन्तु हो। यो जनावर प्राय नेपाल, भारत, चीन लगायतका दक्षीण एसियाली राष्ट्रहरू तथा अफ्रिकाका उष्ण भू-भागमा पाइन्छ। यसको शरीरमा ठुलाठुला कत्लाले ढाकको हुन्छ। यस बाहेक खबटा मुनि पहेँला जगरजस्ता रौं पनि उम्रेका हुन्छन्। यि रौं कत्लाको बीचबाट बाहिर निस्केको देखिन्छ र रौं धेरै हुँदा सालक सुनौलो पहेँलो रंगको देखिन्छ। यसले पुच्छरको सहायताबात रुखको हाँगामा झुन्डिन सक्छ।
समुद्री सतहदेखि करिब दुई हजार मिटरसम्मको उचाइका वनजङ्गलमा सालक पाइन्छ । अति लजालु, संवेदनशील एवं शान्त वातावरणमा बस्न रुचाउने सालकले मानिसलाई कुनै क्षति गर्दैन । एक बेतमा एउटा मात्र बच्चा जन्माउने सालकको बच्चाको जन्मदर अत्यन्तै कम हुन्छ । यो जनावरले आफुलाई खतरा महसुस भएमा त्यसबाट जोगिन गुँडुल्किएर भकुण्डो जस्तै डल्लो पर्छ। यसरी जोगिन आफ्ना बलिया मांसपेशीको पकडले एकै ठाउँमा टाँसिएर गुँडुल्किरहन सक्छ।
विश्वभर आठ जातिका सालक पाइन्छन् । नेपालमा भने संकटग्रस्त कालो सालक र लोपोन्मुख तामे सालक मात्र पाइन्छन् । तर पनि धादिङको थाङसिङ बेसी, काभ्रेको बलथली, काठमाडौंको नागार्जुन साथै रामेछापका केही स्थानमा सेतो सालक पनि पाइने वन्यजन्तुविज्ञ बताउँछन्। २ हजार ५ सय मिटर उचाइको सालको जंगलमा भेटिने सालकको दाँत हुँदैन । तर, ६० देखि ७० सेन्टिमिटरसम्म फैलने यसले जिब्रोले धमिरा र कमिलाको प्रायः धमिरा र कमिला खान्छ। राति आहार खोज्न निस्कने सालक माटोकै रंगको भएकाले छुट्टयाउन मुस्किल पर्छ। कतैबाट आक्रमणको चाल पाउँदा डल्लो परेर बस्छ ।
बासस्थानः
सालक मध्य पहाडी क्षेर्त्रको ओसिलो भेकमा पाइन्छ। नेपालमा यिनीहरू चुरे पहाडको छेउँछाउँमा भेटिन्छन्। महाभारत पर्वत र यस श्रृङ्खलाका भित्री खोंचहरू मकवानपुर, धादिङ, काभ्रेपलाञ्चोक,गोर्खा, रामेछाप, संखुवासभा र सिन्धुली आदि जिल्लाका पारिला भीरहरू, नदी किनार र बेसीहरूमा पनि पाइएका छन्। धादिङको केवलपुर थानसिङबीचको बेँसीमा, काभ्रेको बलथलीमा र सिन्धुलीको नाकाझोजीमा करीब दुई फिट लामा सालक पाइएकाे छ । त्यस्तै काठमाडौैंको नागार्जुन क्षेत्रमा पनि सेता सालक पाइएका छन् ।
आहाराः
सालकले मुख्य रूपमा धमिरा खान मन पराउँछ। तर यसले कमीला लगायत साना कीराहरू पनि खान्छ । खास गरेर धमिरालाई नियन्त्रण गर्न सक्ने जीव हो सालक । सालक धमिराको शत्रु हो । यौटा सालकले वर्षमा ७ करोडभन्दा बढी धमिरा र कीरा कमिला खान्छ । सालकले किसानहरूको बालीनाली नोक्सान गर्ने कीरा, कमिला र धमिरा खान्छ ।
हामीलाई नोक्सान गर्न सक्ने कीरा धमिरालाई प्राकृतिक तरिकाले नियन्त्रणमा लिने हुँदा सालक मानव समुदायका लागि हितकारी जीव हो । तर केही वर्षयता यो जीव संकटमा छ । आकारमा न्याउरी मुसोजस्तो देखिने सालकका शरीरभर बाक्ला र कडा कत्ला हुन्छ । रातिमा मात्रै चर्न निस्कने हुनाले यसलाई कमैले देख्ने गरेका छन् । राष्ट्रियनिकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐनले सालकलाई संरक्षित वन्यजन्तुको सूचीमा राखेको छ ।
सालक लोप हुने कारणः
साइटिसले यसको व्यापार व्यवसायलाई दण्डनीय बनाएको छ । तर केही वर्षअघिसम्म मासुका लागि मारिने सालक पछिल्लो समय कत्लाका लागि विदेश चोरी निकासी हुने गरेको छ । तस्करी गर्नेहरूले सालकको पिछा गर्दै यसलाई मारेर छाला र कत्ला बेच्छन् । यसले गर्दा सालकको संख्या घट्दै गएको छ । आईयूसीएनले सालकलाई जोखिमपूर्ण र लोपोन्मुखजीवको सूचीमा राखेको छ । यसको संरक्षणमा चेतना जगाउन हरेक वर्ष सालक दिवस पनि मनाइन्छ ।
संरक्षित जनावर सालक प्रकृति र मान्छे दुबैको मित्र जनावर हो । यसले बाली नास्ने कमिला धमिरा खाने गर्दछ । सालकलाई हानी पुय्राउनु वा बेचबिखन गर्नु अपराध हो । १५ वर्ष जेल र १० लाख सम्म जरिवाना हुन सक्छ । लोप हुने अवस्थामा पुगेको सालक संरक्षणमा सबैले सकेको सहयोग गर्नुपर्ने सरोकारवाला बताउँछन् ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशसभा सदस्य भारती पाठकले स्थानीय तहमा स्थानीय वन ऐन प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेकाे बताएकी छिन् । प्राकृतिक स्रोतमा महिला अधिकार सञ्जाल नेपाल (WRRN) को संयोजनमा खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO) नेपालको आयोजनामा हेटौंडामा भएकाे अन्तरक्रिया कार्यक्रममा पाठकले उक्त कुरा बताइकी हुन् ।
‘वन, वातावरण र जलवायु परिवर्तन अहिले विकासको केन्द्रिय एजेन्डा बनेको छ’ उनले भनिन् ‘प्रदेशसभाको विषयगत समितिमा यी विषयमा नीतिगत छलफल भइरहेको छ। नीति बनाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन, स्थानीय तहसम्म पुर्याएर कार्यान्वयन गराउन सकिए प्रतिफल देखिन्छ ।’ महिला जनप्रतिनिधिहरूको सक्रिय सहभागिताले दिगो वन व्यवस्थापन र जलवायु अनुकूलनकार्यक्रम सफल हुने उनले बताइन् ।
कार्यक्रममा ईन्द्रसरोवर गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष उमा लामाले आफ्नो पालिकाले हरेक वर्ष वन, वातावरण र जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी कार्यक्रमका लागि बजेट विनियोजन गर्दै आएको बताइन् । ‘अन्तरक्रियाले जलवायु परिवर्तनका असरकाे जानकारी प्राप्त हुने भएकाेले स्थानीय आवश्यकताअनुसार कार्यक्रम बनाउन मद्दत पुगेको छ उनले भनिन् ।’ जलवायु परिवर्तनका असर हामीले दैनिक जीवनमै भोगिरहेका छौँ, त्यसैले स्थानीय सरकारको योजना पनि त्यसअनुसार नै हुनु पर्ने उनकाे भनाई थियाे ।
मनहरी गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष सिता पुलामीले मनहरी गाउँपालिकाले आम्दानीसँग जोडिएको सामुदायिक वन व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गरिरहेको जानकारी दिइन् । पालिकाको सक्रियता, उपभोक्ता समूहको सहभागिता र उद्यममुखी वन व्यवस्थापनका कारण पछिल्ला वर्षमा वन क्षेत्रमा आगलागीसमेत नभएको उनले दावी गरिन् । ‘वनलाई संरक्षण मात्र होइन, आम्दानी र रोजगारीसँग जोड्दा समुदाय स्वयं वनको संरक्षणमा जुट्छ’ उनले भनिन् ‘आगामी दिनमा थप दिगो वन व्यवस्थापनसम्बन्धी नीति तथा कार्यक्रम ल्याउन यो कार्यक्रमले मार्गदर्शन गरेको छ ।’
बकैया गाउँपालिकाकी कार्यपालिका सदस्य लक्ष्मी माझीले जलवायु परिवर्तन, वन संरक्षण र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनका विषयमा आफ्नो बुझाइ थप स्पष्ट भएको बताइन् । महिला, आदिवासी जनजाति र सीमान्तकृत समुदायको अधिकार सुनिश्चित गर्दै अघि बढेमा मात्र दिगो विकास सम्भव हुने उनकाे भनाइ थियाे ।
प्राकृतिक स्रोतमा महिला अधिकार सञ्जालकी अध्यक्ष आरती पाठकको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रममा सहभागीहरुले स्थानीय तहमा वन, वातावरण र प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापनलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। कार्यक्रममा सहभागी महिला नेतृत्वले वन संरक्षण, जलवायु परिवर्तन अनुकूलन र स्थानीय जीविकोपार्जनलाई एकआपसमा जोडेर नीति तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने प्रतिबद्धता जनाए ।
स्थानीय तहका महिला तथा पुरुष जनप्रतिनिधि, सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका प्रतिनिधि, नवयुवा, नागरिक समाज तथा सरोकारवाला निकायका प्रतिनिधिहरूको उपस्थिति रहेको कार्यक्रममा वन वातावरण संरक्षणलाई महिला सशक्तीकरण, स्थानीय समृद्धि र जलवायु सहनशील विकाससँग जोडेर अघि बढाउनुपर्नेमा सहभागीहरूबीच सहमति जुटेको थियो।
सहभागीहरूले वन र वातावरण संरक्षणलाई केवल संरक्षणको दायरामा सीमित नराखी नीति, बजेट र कार्यान्वयनको स्पष्ट खाकासहित अघि बढाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। स्थानीय तहमा महिला नेतृत्वको सक्रियताले दिगो वन व्यवस्थापन र जलवायु परिवर्तनको चुनौती सामना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने सहभागीहरूको भनाई थियो।
आकर्षक गन्तव्यमा डङ्गुर फोहोर
Tags: No Comments
मकवानपुर । मकवानपुरगढी गाउँपालिका ४ को मनकामना मन्दिरतिर उकाली लाग्नेहरूलाई पहिला सुन्दर हरियाली, चरीको चिरबिर, चिसो हावाले स्पर्श गर्छ । तर त्यो अनुभूति धेरैबेर टिक्दैन किनकि केही मोड पार गर्नासाथ भेटिन्छ, प्लास्टिकका खोल, पानीका बोतल, बियरका सिसा, र मनभरिको निराशा।
हेटौंडा शहर नजिकैको यो लोकप्रिय गन्तव्य दिनदिनै आकर्षणले होइन, फोहोरले चिनिन थालेको छ । यात्रुको भीड जति बढ्छ, फोहोरको थुप्रो त्यति नै बाक्लिँदै जान्छ। पहिले वनको सुगन्ध आउने ठाउँमा अहिले दुर्गन्धले दिक्दारी थप्छ । मनकामना मन्दिरको चहलपहल, बिहानपख योग गर्ने, चिया पिउँदै सूर्यदय हेर्नेहरूको भीड अझै पनि यहाँ उपस्थित हुछन्। तर ती सबैको अनुभूति बिगार्ने मुख्य तत्व एउटै छ अव्यवस्थित फोहोर।
गन्तव्य आकर्षक छ, तर उंभो लाग्ने बाटोमा थुप्रिएका फोहोरले यात्रुको मनमग्नतालाई विथोल्ने गर्छ । प्रकृतिको मधुरतामा मानवीय गतिविधिले थुप्रेको फोहोर वाधक बनेको छ। हाइकिङ गर्नेहरु, मर्निङ वाक गर्नेहरु, ड्राइ पिकनिकमा आउने समूहले प्याकिङ गरेको प्लाष्टिक, पानीका बोटल, वियरका सिसाहरु तथा कार्टुनहरु फाल्ने गरेको कारण बाटो र प्रतिक्षलयमा फोहोरको डङ्गुर थुप्रिएको छ । जसले गर्दा बाटो मात्रै हैन वातारण दुर्गन्धित भएको छ । वन्यजन्तुको स्वास्थ्य र वातावरणीय स्वच्छतामा असर परेको छ ।
मनकामना क्षेत्रबाट हेटौंडातर्फ मजदुरी गर्न झर्नेहरुले साँझ फर्कदा वियरलगायतको पेय पदार्थ बोकेर उभो लाग्ने र प्रतिक्षालयमा बसेर खाने रमाइलो गर्ने त्यसपछि फोहोर त्यही छाड्ने गर्नाले पनि फोहो बढेको स्थानीय कमल घिमिरेको भनाइ छ । “बाटोमा फालिएका फोहोरले नाकै थुनेर उकालो चढ्नु पर्ने भैसक्यो, पर्यटनकलाई कसरी स्वागत गर्छ यस्तो बाटोले” हेटौंडाबाट नियमित मर्निङ् वाकमा जाने वसन्त थापाले भने ।
पर्यटकीय गन्तव्यमा फोहोर थपिदै गएको प्रति स्थानीय सरकार, स्थानीय सामुदायिक वन, स्थानीय टोल विकास संस्था सबै जानकारी छन् तर फोहोरको दीगो व्यवस्थापनतर्फ भने सबै तै चुप मै चुप छन् । “सम्बन्धित सबैले एक अर्कोको मुख ताकेर फोहोरको व्यवस्थापन नभएको हो” हेटौंडाबाट नियमित मर्निङ वाक जाने पुष्पकल दाहालले भने ।
वनक्षेत्रमा भइरहेको यो प्रदुषणबारे पिप्ले पोखरा सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिले पनि हालसम्म कुनै कार्य नगरेको अध्यक्ष रामहरि चौलागाईले स्वीकार गरे । रोकथामको लागि स्थानीय टोल विकास समूह र वन समिति मार्फत सयुक्त पहल गर्ने अध्यक्ष चौलागाई बताउँछन् । “वन सबैको साझा सम्पत्ति हो, सबैले अपनत्व र जिम्मेवारी लिएर सफा राख्नु पर्छ भन्ने सचेतना जगाउन सकिएको छैन अब हामी पहल गर्छौ” अध्यक्ष चौलागाईले भने ।
यता डिभिजन वन कार्यालय हेटौंडाका वन तथा जैविक विविधता शाखाका वन अधिकृत वसन्तराज गौतम फोहोरको डङ्गुरमा रहेका सिसाले वन्यजन्तुको खुट्टा काट्ने डर बढेको बताउँछन् । “वन्यजन्तुको प्रजनन स्वास्थ्यमा समेत असर पर्न सक्छ, यसलाई निगरानी गर्नको लागि उपमहानगर र मकवानपुरगढी गाउँपालिकासँग समन्वय गर्नु आवश्यक छ, अब पहल गर्छाैं” गौतमले भने “वन ऐन अन्तरगत कारवाही गर्ने तर्फ हाम्रो ध्यानाकर्षण भएको छ ।” यसको लागि समन्वयकारी भूमिका आफूहरुले गर्ने र सबैभन्दा जिम्मेवार स्थानीय तहलाई बनाउने कोशिश गरिने गौतमले बताए ।
वन संरक्षण तथा वातावारणीय स्वाच्छताको पाटोलाई समेत ध्यानमा राखेर आगामी कार्ययोजना बनाउन प्रयास गर्ने उनले बताए । “फोहोरले पर्यटकीय क्षेत्रको शोभामा बाधा पुगेको छ, सरकारी सम्पत्तिको संरक्षणबारे सचेतना जगाउने कार्यक्रम गर्नु पर्ने आवश्यकता बुझेका छौ, तर बजेटको व्यवस्थापन गर्न सकिएको छैन” उनले भने ।
वनमा थुपे्रको फोहोरले पैदलयात्रीलाई मात्रै हैन वन्यजन्तुलाई पनि प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ । “वातावरण त यसै पनि दुर्गन्धित भयो नै, वन्यजन्तु, माटोलगायतमा समेत असर परिरहेको छ” प्रातकालिन हिडाइमा भेटिएका हेटौंडाका यातायात व्यवसायी हरि राउतले भने ।
यहाँ थुप्रेको फोहोरले पानीको स्रोतमा समेत असर परेको छ । यसै वनको खोल्सामा रहेको पानीको मुलबाट संकलन गरिएको मनकामना खानेपानी उपभोक्ता समिति मार्फत वितरण गरिएको पानीमा गत भदौमा हैजाको किटाणु देखा परेको थियो । यहाँबाट वितरण गरिएको पानी हेटौंडा ५ सिंचाइ टोलका झण्डै ५० घरले उपभोग गर्छन । “पानीमा हैजाका किटाणु भेटिएपछि उमालेर वा अन्य विधिबाट शुद्धिकरण गरेर पिउनको लागि उपभोक्तालाई हामीले सार्वजनिक रुपमा सूचना जारी ग¥यौ, फोहोरको कारण धेरै समस्या भएको छ” उपभोक्ता समिति अध्यक्ष कृष्ण प्रसाद देवकोटाले भने ।
फोहोर व्यवस्थापनको लागि एक वर्ष अघि स्थानीय अभियन्ता रविन्द्र गौतमको समूहले बाटो छेउमा फोहोर राख्नको लागि टिनको व्यवस्था गरेको थिए । तर हाल ति डष्टविनहरु नै छैनन् । बाटोको सरसफाइको लागि सचेतनामूलक बोर्डहरु पनि राखेको छ, तर बोर्डभएको मुन्तिर फोहोरका डङ्गुर छन् ।
जम्मा भएका फोहोरलाई व्यवस्थापन गर्नको लागि मकवानपुरगढी गाउँपालिका वडा ४ ले पनि केही योजना बनाएको छैन । स्थानीयलाई सेचेत गराएर मात्रै वनक्षेत्र र बाटोको फोहोर कम हुने देखिदैन, पैदलयात्री कहाँबाट आउँछन् फोहार फाल्छन्, हाम्रो निगरानी र नियन्त्रणभन्दा बाहिर भएकोले हामी पनि तनावमै छौ” वडा ४ का अध्यक्ष अजुर्न प्रसाद तिमल्सिनाले भने ।फोहोरको दीगो व्यवस्थापनको लागि केही कार्ययोजना हाल नबनेको उनले पनि स्वीकारे ।
फोहोर दीगो व्यवस्थापनको योजना नभएपछि हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले समय समयमा आफ्नो सफाइकर्मीहरु मार्फत फोहोर संकलन गरेर उपमहानगरको फोहोर डम्पिङसम्म लैजाने गरी आगामी दिनमा काम गर्ने महाशाखा प्रबन्धक जगन्नाथ सापकोटाले बताए ।
किसानको आम्दानीको थलो
पर्यटकीय गन्तव्य मनकामना, स्थानीय किसानको आम्दानीको थलो पनि हो । मन्दिरको आसपासमा पूजा सामग्रीका पसलहरु मात्रै हैन विहानीका खाजाका परिकारहरुले भरिएका पसलहरु पनि छन् । “ल है चिया, कफि, सेल रोटी, चप के लिनुुहुन्छ” धुँवाले रसिला भएका आँखा मिल्दै ४७ वर्षिया विष्णुमाया पुडासैनीले भनिन् । विहान केही घण्टा यहाँ व्यापार गरेर गाईवस्तुलाई घाँस सोतर गर्न जान्छिन् विष्णुमाया ।
विष्णुमायाकै छाप्रे होटलसँगै छ सरला आचार्यको तरकारी पसल । यहाँ सरलाजस्तै सयौले आफ्नो बारीको तरकारी, फलफूल बेच्छन् । “साँझ बारीबाट संकलन गरेर ल्याउँछु, बाहिर सित पर्ने ठाउँमा राख्छु, विहान झिसमिसेमै यहाँ ल्याउने हो, एक डेढ घण्टामा सबै सकिन्छ” सोममाया लामाले भनिन् । आफूले उब्जाएको साग, सिमीलगायतको तरकारी, भोगटे, हलुवाबेद, बेच्न राखेकी छिन् सोममायाले । पिप्ले पोखरा सामुदायिक वनको काखैमा छ मनकामना पैदल मार्ग । यहाँ पैदल यात्रा गर्नकै लागि हेटौंडाको विभिन्न स्थानबाट यात्रुहरु आउँछन् । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको विभिन्न वडाबाट विशेषगरी दुइपाङ्ग्रे सवारीमा मनकामना पैदल मार्गको फेदीसम्म आइपुग्छन् । सिंचाइ कुनामा सवारी पार्किङपछि तय गर्छन ।
आफ्नो उकालीको पैदल यात्रा । सामुदायिक वनको हरियाली, चराचुरुङीको चिरविर, बाँदर र डेडुहरुको लुकामारी अनि मृग र चित्तलहरुको चरण नियाल्दै उकाली चढ्नुको मज्जा आनन्दमय रहेको बताउँछिन् हेटौंडा ८ कि गंगा लामिछाने ।
मनकामना मन्दिरको आसपास हर विहानी निकै चहलपहल हुन्छ, शनिबार भीड अझै बाक्लिन्छ । मन्दिर दर्शन र प्रातकालिन हिडाइमा सहभागी हुनेहरुको रौनकले सानोतिनो मेलाकै आभाष दिन्छ यहाँ । हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न. ५ सिँचाइकुना, वडा ५ राइटोल, वडा २ सामरी पुललगायतबाट मर्निङ वाकको लागि सिँढी र स्ल्याब बाटोको व्यवस्था छ । मकवानपुरगढी ५ धादिङ, भालुखोला, मक्राञ्चुलीबाट पनि सुविधायुक्त बाटो बनेपछि यस मन्दिरमा आउनेहरु बढेका छन् । मन्दिरबाट सूर्यदयको रमणीय दृश्य हेर्न पाइन्छ । गर्मिमा चल्ने चिसो हावाले पैदल यात्रीलाई आराम दिन्छ भने चिसो मौसममा पनि यहाँको मोह घट्दैन ।
विहानीको उषामा मात्रै हैन साँझ पनि यहाँको भीड उस्तै हुन्छ, साँझमा मन्दिरको प्राङ्गणामा बसेर हेटौंडा बजारको झिलिमिलि हेर्न झनै मज्जा हुन्छ । दिउँसो भने वनभोज खानेहरुको चहलपहल हुन्छ ।
पिप्ले पोखरा सामुदायिक वनको हरिया र मनोरम दृश्यमा रमाउनेहरु यहाँ डूइ पिकनिकको लागि आउने गर्छन । उकालीको विभिन्न बिसौनीहरुमा प्रतिक्षालयको व्यवस्था गरिएको छ । थकान बसौनीको लागि उपमहानगरपालिकाले सिमेन्टको बेञ्च व्यवस्था गरेको छ । कतै समथर, कतै उकालो, कतै सिंडी, कतै प्रतिक्षालय, अनि कतै पिकनिककै लागि व्यवस्थित स्टलहरु पानीको धाराहरुको व्यवस्था छ ।
मकवानपुर । आज बिहीबार देशभरकाे साधारणतया बदली रहने छ । बिहान वदली भइ कोशी, मधेस, बागमती र गण्डकी प्रदेशका थोरै स्थानहरूमा मध्यम वर्षासहित हिमपात र बाँकी प्रदेशका एक–दुई स्थानमा हल्का वर्षासहित हिमपातको भइरहेको छ मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ ।
हाल देशमा पश्चिमी वायुको प्रभावका साथै अरब सागरमा बनेको न्यून चापीय प्रणाली तथा बङ्गालको खाडीमा विकसित चक्रवात ‘मोन्था’ को आंशिक प्रभावका कारण वदली भइरहेकाे महाशाखाले जनाएकाे छ । बिहीबार (आज) दिउँसो कोशी, मधेस, बागमती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेश लगायत बाँकी पहाडी भूभागमा अधिकांश बदली रही तराई भूभागमा साधरणतया बदली रहने छ ।
कोशी, मधेस र बागमती प्रदेशका धेरै स्थानहरूमा, गण्डकी, लुम्बिनी प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली भूभागका केही स्थानहरूमा मध्यम वर्षाको सम्भावना रहेको छ । कर्णाली प्रदेश र सुदूरपश्चिम प्रदेशका थोरै स्थानमा हल्का वर्षाको सम्भावना रहेको छ । देशका उच्च पहाडी तथा हिमाली भूभागका केही स्थानहरूमा मध्यम हिमपातको सम्भावना रहेको छ ।
आज राति कोशी, मधेस, बागमती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेश लगायत बाँकी पहाडी भूभागमा अधिकांश बदली रही तराई भूभागमा साधरणतया बदली रहने छ । कोशी, मधेस र बागमती प्रदेशका अधिकांश स्थानहरूमा, गण्डकी प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेशका धेरै स्थानहरूमा मध्यम वर्षा तथा बाँकी पहाडी भूभागका थोरै स्थानहरूमा हल्का वर्षाको सम्भावना रहेको छ ।
कोशी, बागमती, गण्डकी, लुम्बिनी र कर्णाली प्रदेशका उच्च पहाडी तथा हिमाली भूभागका केही स्थानहरूमा तथा बाँकी उच्च पहाडी तथा हिमाली भूभागका थोरै स्थानहरूमा मध्यम हिमपातको सम्भावना रहेको महाशाखाले जनाएकाे छ ।