ओशो अर्थात रजनिशले भनेका छन्ः ‘यदि तपाई प्रेममा हुनुहुन्छ भने, प्रेम मै रहनुहोस् । किनभने तपाई एक महान् जिन्दगी बाँचिरहनुभएको छ । प्रेमले नै जिन्दगीलाई महान बनाउने हो ।’
विश्वविख्यात धर्मगुरु एवं महान् दार्शनिकको रुपमा लिइन्छ ओशोलाई । यसो त उनी सर्वाधिक विवादमा आएको व्यक्तिको रुपमा पनि चिनिन्छन् । चाहे जो होस् उनलाई धेरैले भगवान मान्छन् । कसैले महान् बिचारक मान्छन् । कसैले प्रेमको व्यख्याता त कसैले दार्शनिक । व्यक्तिको व्यक्तित्व जस्तो भए पनि असल र ग्रहणयोग्य कुरालाई ग्रहण गर्नुपर्छ, मनन गर्नुपर्न भन्ने चाँही मेरो व्यक्तिगत लय हो । हामी कति बाँच्दछौ, त्यो बाँच्दाको हरेक पलहरु सार्थक बनाउन सकियोस् भन्ने म सोच्दछु । सकिन्छ आफ्नो कारण अरुलाई हित होस्, यदि सकिन्न भने अहित कसैलाई नहोस् ।
डर, त्रास र निराशालाई पन्छाउँदै जीवनमा सत्यलाई स्वीकार गर्दा या सत्यलाई प्रेम गर्दामा मात्रै जीवनको सुरुवात छ । जहाँ डर त्रासको अन्त्य हुन्छ, त्यहाँ हुन्छ जीवनको सुरुवात । सत्य बाहीर खोज्न थाल्यौ भने हामी आफैंमा हराउने छौ । सत्य हामीभित्रै छ, हामी मै छ । मात्रै आत्मसाथ र उजागर हुनु र नहुनुले फरक पार्दछ ।
ओशोकै अर्को भनाइ पनि म मनन गर्दछुः “प्रेम त्यसबेला सच्चा हुन्छ जब एकअर्काको व्यक्तिगत कुरामा दख्खल पुग्दैन, अर्थात् प्रेममा एकअर्काले सम्मान गर्नुपर्छ ।” हामीले जब स्वजन (आफ्नोजन) र पराइजन भनेर विभेद गर्न थाल्दछौ, हो प्रेममा यहीबाट अवरोध सिर्जना हुनथाल्द छ । आशोको कुरालाई गहिरीएर मनन् गर्दै जाँदा लाग्छ साँचै प्रेमले जीवनलाई रमाइलो बनाउँछ । सिङ्गाे जीवनलाई रमाइलोको रुपमा लिन सकियो भने जीवनको वास्तविकता नै त्यही रहन्छ । यसलाई अझै प्रस्ट्याउँः जब हामीले हाम्रो जीवनलाई रमाइलोको रुपमा, एउटा उत्सवको रुपमा ग्रहण गर्दछौ, अन्य अन्य जीवनहरु प्रति पनि स्वतः प्रेम भाव जागेर आउँछ । त्यहाँनेर स्वजन र पराइजन भन्ने भाव जन्मदैन । मानिस र अन्य प्राणीको जीवनमा फरक नै के छ र ? सबै जीवहरुलाई जीवनमा आफ्नो जीवनप्रति उत्तिकै प्रेम हुन्छ र हामी प्रकट गर्न सक्दछौ ।
हामी–हामी बाँचुल्जेल उत्सव मनाऔं, रमौं कसैसँग कुनै प्रकारको प्रतिस्पर्धा आवश्यक छैन । स्वयम् जस्तो छौ एकदम सही छौ । आफूलाई आफ्नो अवस्थामै स्वीकार गर्न सक्यौ भने, अर्को जीवनलाई पनि हामीले त्यही रुपमा स–सम्मान स्वीकार गर्न सक्नेछौ । अर्थात् उसलाई पनि कुनै स्वार्थबिना प्रेम गर्न सक्दछौ । हामीलाई हामीमा बाँधेर राख्ने अन्तिम कडि भनेको प्रेम नै हो । प्रेमलाई जनु साँघुरो रुपमा आफूखुसी व्याख्या विश्लेषण गर्दछौ, त्यो विल्कुल गलत हो । प्रेमको अर्को नाम हो मित्रता । मित्रता शुद्ध प्रेम हो । यो प्रेमको सर्वोच्च रुप हो, जहाँ केही अपेक्षा हुँदैन । कुनै सर्त हुँदैन । जहाँ केवल आनन्द हुन्छ, विश्वास हुन्छ, मिठास हुन्छ ।
आजको दिन हामी जहाँ छौ हामीमध्ये कसैलाई पनि कसैले आजको अवस्थासम्म ल्याइदिएको हैन, हामी आ–आफैं आफ्नो सपना पुरा गर्न अहोरात्र खटेका छौ र आजको स्थानमा छौ । यहाँ कोही पनि अरुको सपना पुरा गर्नको लागि लागिर्दैन । सबैलाई आफ्नो भाग्य वा कर्म बनाउनु छ । यसो हो भने किन अनावश्यक प्रतिष्पर्धा गर्ने ? आपसमा प्रेम र सद्भाव प्रकट गरेर हातेमालो गर्न किन सकिन्न र ?
थोरै प्रसंग बदलौ,
२ दिन अघि जुन ५ अर्थात जेठ २२ गते विश्व वातावरण दिवस मनाइयो । बिगतका बर्षहरूमा विरूव रोपेर, बाजागाजा सहित गाउँ तथा बजारमा ¥याली घुमेर प्रचारप्रसार गर्दै यो दिवस मनाइन्थ्यो । स्कुलहरू, कलेजहरू र टोल विकास समूहसम्म वातावरण दिवसमा विशेष कार्यक्रम हुन्थे । तामझाम र रौनक व्यापक हुन्थ्यो । तर अघिल्लो बर्ष र यो बर्ष फरक तरिकाले मनाइयो दिवस । कारण थियो कोरोना महामारी ।
यो बर्ष दिवस मनाउँदै गर्दा बिगतको याद आयो । दिवस विशेषमा ग्रामीण र शहरी क्षेत्रको टोलटोलमा हुने कार्यक्रमले सचेतना अभिवृद्धिमा केही योगदान गरेको पक्कै छ । तर मुल समारोह समितिको ब्यानरमा हुने बाजागाजा र -याली सहितको बजार परिक्रमालगायतको कार्यक्रमको लगानी बालुवामा पानी खन्याए सरह हो । यो किन ? किनकि स्थानीय टोल विकास समूहहरूले बर्षभरी के के गरे त्यो सारा कामको मुल्यांकन एक दिनको -यालीमा संभव पटक्कै छैन । मैले हेटौंडाको सन्दर्भमा यो कुरा उल्लेख गरिरहेको छु ।
विगतमा पनि हामीले कुनै न कुनै शंकटको सामना गरेका नै हौ । त्यो अवस्थामा हामीले कसरी शंकटलाई जितेर आजको पलसम्म आयौ ? र आजको शंकटलाई पनि हामी जित्ने नै छौ भन्ने भाव आफैंभित्र जगाउनु जरुरी छ । अर्थात् आजलाई स्वीकार गर्नुपर्छ, प्रेम गर्नुपर्छ ।
टोल विकास समूहहरूको काम के हो ? टोलको विकास (भौतिक तथा सामाजिक) मा समन्वय गर्ने, टोलमा मर्दा–पर्दा एकअर्कोलाई साथ दिने सामाजिक संस्कारयुक्त सद्भावको विकास गर्ने, सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्ने हो । गाँउटोलमा व्याप्त कुरितिहरूको सुधार गर्दै टोलवासीलाई एउटा घर जसरी एकताबद्ध बनाउनेसम्मको भूमिकामा टोल विकास समूहले योगदान गर्न सक्छ । अनि बर्षभरमा टोल विकास समूहले यस्ता यावत काम गरेका होलान् एकैदिनको मुल्यांकनमा त्यो पनि सडकमा देखिने ¥यालीमा उपस्थित व्यक्तिको आधारमा, पोशाक र प्ले कार्डको आधार कसरी संभव छ ? र अर्को कुरा मुल आयोजक समितिको ब्यानरमा हुने कार्यक्रमका प्रमुख तथा बिशिष्ट अतिथिको हातबाट रोपिएको बिरुवा हुर्केको मैले देख्न पाएको छैन । अघिल्लो बर्ष बिरुवा रोपिएको निशाना समेत हुन्न पछिल्लो बर्ष दिवस मनाउँदै गर्दा । बरू गाँउटोलमा बयबृद्ध आमाबुवाले रोपेको बिरुवा झाङ्गिएका छन् । टोल विकास समूहहरूको समृद्ध त्यो हो बरू । यो भन्दा हामीले टोलटोलमा आपसी भातृत्व र मित्रताको बिजारोपण गर्नुपर्ने थ्यो । सामाजिक सद्भावका विचारधारा रोपण गर्नुपर्ने थ्यो । त्यो प्रेमको वृक्षलाई रोप्नु पर्ने थ्यो, जसले आजको विषम परिस्थितीमा हामी एक हौं, भन्दै निस्वार्थ रुपमा आपसमा प्रेम प्रकट गर्दै एकअर्कोको ज्यान बचाउन लागिरेका हुने थियौ । यहाँनेर चुकेका छौ हामी । अब सुरु गरौं ।
हाल हामी महामारीको शंकटपुर्ण घडीमा छौ । म प्रेमको कुरा गर्दै थिए । यसैमा मैले जोड्न चाहेको कुरो प्रेम हो । आपसी प्रेम, आपसी भातृत्व, आपसी सद्भाव आपसी मेलमिलाप । हामीमा जुन प्रेमभाव छ, यो प्रेमभावलाई आपसमा संयमपुर्ण वातावरण दिएर, संरक्षण र सुरक्षा प्रदान गर्दै हामी समाज र संसारलाई प्रेममय बनाउन सक्दछौ । यो सामाजिक विकासको मुख्य पाटो हो, जहाँ गहिरा गहिरा खडलहरु छन्, समतल बनाउनु छ ।
सिङ्गो समाज शंकटको सामना गरिरहेको बेला धेरै पर जानु पर्दैन, हाम्रो टोलटोलभित्र मात्रै प्रेमभाव जगाउन सकियो भने धेरै भरथेग हुन्छ आपसमा । परिवारको सदस्य बिरामी पर्दा हामी कतिधेरै हतोत्साही हुनपुग्छौ तर त्यही टोलको वल्लोपल्लो घरमा बिरामी पर्दा हामी थाहै पाउँदैनौ किन ? किनकी आपसी प्रेमको अभाव यही छ । मैले माथि पनि प्रकट गरे, ओशोको विचारधारा किः “प्रेममा एकअर्काले सम्मान गर्नुपर्छ ।” हो हामीले रहदा बस्दा समाजका सदस्यहरुलाई कत्तिको प्रेम गरेका छौ, कत्तिको सम्मान गरेका छौ भन्ने सवाल यहाँ मुख्य हुन आउँछ । तँछाड मँछाड र अनावश्यक टिकाटिप्पणी प्रतिस्पर्धाले हामीलाई हामीबाटै अलग्याउँछ । र आजको आवश्यकता अलग्याइमा हैन एकतामा छ । प्रेममा छ । लेख तयार गर्दागर्दा ओशोको विचारधाराहरु उल्लेख गरिरहेको छु, किनकी आजको समयमा यि विचार धारा बढी नै मनन योग्य छन् भन्ने लाग्छ । “दुखमा ध्यान दिनुभयो भने सधै दुख रहन्छ, सुखमा ध्यान दिन सुरु गर्नुहोस् । खासमा तपाई जे कुरामा ध्यान दिनुहुन्छ, त्यही कुरा सक्रिय हुन्छ” यो पनि उनै दार्शनिकको भनाइ हो ।
हामी अहिले पीडाको घडीमा छौ, अभाव र शंकट हाम्रोलागि सत्रु बनेका छन् । तर हामीले यसमा हतोत्साही हुने निशारा बढाउने, विरक्तिने गर्दैमा त यो समस्या टर्नेवाला छैन । यहाँ पनि हामीले प्रेमभाव फैलाउँदै संयमता, सद्भाव तथा सुरक्षणलाई त्याग्नु हुदैन, सुनौलो बिहानी पक्कै आउने छ । हामीले विगतलाई फर्केर बारम्बार हेर्नुपर्छ, ताकि हामीलाई आगत र वर्तमानमा बल विगतले प्रदान गर्ने छ । विगतको पीडालाई संझिदा पनि आफसेआफ प्रेम र निर्धकता बढेर आउँछ । विगतमा पनि हामीले कुनै न कुनै शंकटको सामना गरेका नै हौ । त्यो अवस्थामा हामीले कसरी शंकटलाई जितेर आजको पलसम्म आयौ ? र आजको शंकटलाई पनि हामी जित्ने नै छौ भन्ने भाव आफैंभित्र जगाउनु जरुरी छ । अर्थात् आजलाई स्वीकार गर्नुपर्छ, प्रेम गर्नुपर्छ ।
जीवनलाई प्रेम गर्दा अधिक खुसी रहन सकिन्छ । जब जीवनलाई हामीले भित्रैदेखि गहिरीएर प्रेम गर्दछौ हामीमा एकदमै प्रशन्नता सिर्जना हुन्छ । प्रसन्नताले शंकट सामनाको संभावनाहरु एकाएक बढाइदिन्छ । हामीमा सबैखाले परिस्थिती सामना गर्न सामथ्य छ । हामीले विकराल समस्याहरु कसरी एक भएर सामना गर्यौ ? जस्तो कि हामीले विनाशकारी भुकम्पको शंकट सामना गर्यौ । बाढी पहिरोको शंकट सामना गर्यौ । कोरोना महामारीकै अधिल्लो लहर सामना ग-यौ । त्यो पलको याद गर्दा पनि आजको शंकट सामना गर्ने बल र बुद्धिमता बढेर आउँछ ।
सत्यलाई स्वीकार गरौं, सतर्क बनौ तर बिल्कुलै नआत्तिऔं । हामी आपसमा एक भएर नै महामारीको सामना गर्न सक्नेछौ । विगतको शंकटहरु सामन गरेजस्तै । बस् आपसी भातृत्व, आपसी सदभाव, आपसी प्रेमको वृक्षलाई विशाल बनाऔं, त्यै प्रेमको विशाल वृक्षले मात्रै हामीलाई भोलीको दिनमा अपेक्षाकृत शितलता प्रदान गर्न सक्ने छ । सर्भे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयः सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःख भाग्भवेत्
आफैंलाई प्रेम गरौं, समयलाई प्रेम गरौं, हरेक पल समयले हामीलाई केही न केही सिकाइरहेको हुन्छ । केही न केही नयाँ ‘आइडिया अर्थात भिजन’ दिइरहेको हुन्छ । बस् हामीले प्रेम पूर्वक स्वीकार गरेउ वा गरेनौ भन्ने सवाल हो ।
जीवनको हरेर पल अनुभुति गर्दै जाँदा हामीले जीवनका हरेक आयामहरु फरक फरक स्वादमा पाउने छौ । गुलियो, अमिलो, टर्रो, तितो, अँध्यारो, उज्यालो, मिरमिरे, झिसमिसे, उकाली ओराली, भञ्याङहरु, घुम्ति तथा मोडहरु, जाडो गर्मि, आनन्दीत र पीडादायी पलहरु यावत् ।
यि सबै जीवनका विविधता हुन् । सबैलाई अनुभव गरौं प्रेम गरौ र पो हामी सपनाको शिखरमा पुग्नेछौ । प्रेमको विशाल वृक्षको शितलता महसुस गर्ने छौ । जीवनको यि सत्यतालाई अनुभव गर्नबाट पछिहट्दा हुने सफलता छैन । यि आयामलाई प्रेम गरेर अगाडि बढ्दा नै धेरै सिकाइहरु छन् । यिनै आयामहरुले जीवनको पथमा परिपक्क बनाउँदै लैजाने छ जीवनलाई । डर, त्रास र निराशालाई पन्छाउँदै जीवनमा सत्यलाई स्वीकार गर्दा या सत्यलाई प्रेम गर्दामा मात्रै जीवनको सुरुवात छ । जहाँ डर त्रासको अन्त्य हुन्छ, त्यहाँ हुन्छ जीवनको सुरुवात । सत्य बाहीर खोज्न थाल्यौ भने हामी आफैंमा हराउने छौ । सत्य हामीभित्रै छ, हामी मै छ । मात्रै आत्मसाथ र उजागर हुनु र नहुनुले फरक पार्दछ।
अन्तमा हामी यो महामारीको पलमा सबैले सबैलाई प्रेम गरौं । सत्यलाई स्वीकार गरौं, सतर्क बनौ तर बिल्कुलै नआत्तिऔं । हामी आपसमा एक भएर नै महामारीको सामना गर्न सक्नेछौ । विगतको शंकटहरु सामन गरेजस्तै । बस् आपसी भातृत्व, आपसी सदभाव, आपसी प्रेमको वृक्षलाई विशाल बनाऔं, त्यै प्रेमको विशाल वृक्षले मात्रै हामीलाई भोलीको दिनमा अपेक्षाकृत शितलता प्रदान गर्न सक्ने छ । सर्भे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयः सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःख भाग्भवेत् (“सबै सुखी होउन,सबै रोगमुक्त रहुन, सबै मनुज मंगलकार्यको साक्षी बनुन्, रिस राग त्याग गरून, कसैलाई पनि दुःख नहोस“) अस्तु ।
महिला पत्रकारःसुरक्षा र चुनाैति
Tags: No Comments
पृष्ठभूमि
नेपालमा पत्रकार महिलाको उपस्थिती वि.सं २००८ बाट देखिन्छ । वि. स. २००८ मा प्रकाशित ‘महिला’ मासिक पत्रिकाको सम्पादन महिलाबाट भयो र नेपालको पत्रकारितामा महिला सहभागिता जन्मियो भन्ने इतिहास छ । जसमा सम्पादक हुनुहुन्थ्यो सहाना प्रधान र कामाक्षा देवी । यहिबाट प्रष्ट हुन्छ की नेपाली सञ्चार क्षेत्रमा महिला सहभागिताको इतिहास लामो छैन । विसं २०७८ सम्म आइपुग्दा पत्रकारितामा महिला सहभागिता बढ्दै गए पनि त्यो सन्तोषजनक भने छैन, र चुनौतिको चुलीमा छन् महिला पत्रकारहरु ।
नेपाल पत्रकार महासंघको तथ्याङ् अनुसार हाल देशभर कार्यरत १३ हजार २ सय जना पत्रकार छन् जसमा महिला पत्रकार १९ प्रतिशत अर्थात २ हजार ५ सयको हाराहारीमा छन् छ । यसमध्ये झण्डै ३ सय ५० जना महिला पत्रकार बागमती प्रदेशमा कार्यरत छन् । संचारिका समूहले सन २०१६ मा गरेको सर्भेक्षण अनुसार नेपालभरीका ९०७ सञ्चारगृहमा गरेको अध्ययनले राजधानीका बिभिन्न मिडियामा २१ प्रतिशत महिला पत्रकार कार्यरत छन् । यसैगरी मोफसलमा २६.७ प्रतिशत महिला पत्रकारको संख्या छ ।
महिला पत्रकार र संचारकर्मी मध्ये धेरैजसो रेडियोमा कार्यरत रहेको अध्ययनले देखाएको छ । समूहको प्रतिवेदन अनुसार, महिला पत्रकारहरु रेडियोमा ४७.८ प्रतिशत, छापामाध्यम (पत्रपत्रिका) मा ४०.५ प्रतिशत, टिभीमा १० प्रतिशत र अनलाइनमा १.७ प्रतिशत कार्यरत रहेको पाइयो पछिल्लो समय अलनाइनमा आवद्ध महिला पत्रकारको संङख्या बढेको छ ।
सञ्चारसँग सम्बन्धित संघ संस्थामा समेत महिलाको सहभागिता कम छ । महिलालाई दिने जिम्मेवारी, कार्यस्थलको वातावरण, शारीरिक र पेशागत सुरक्षाका कारणले पनि पत्रकारितामा महिला सहभागितालाई प्रभाव पारेको छ । सरकारले निर्धारण गरेको न्यूनतम पारिश्रमिक पूर्ण रुपमा कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन यस कारण पनि पत्रकारिता क्षेत्रमा आर्थिक पक्ष सबल छैन । जसको कारण स्थापित महिला पत्रकारहरु पनि दिनदिनै यसको विकल्प खोजिरहेका छन् ।
सञ्चारिका समूहको अध्ययनले नेपालका सञ्चारमाध्यममा २५ प्रतिशत महिला सहभागिता रहेको देखाउँछ । तर निर्णयक पदमा निकै निराशाजनक छ ।
समाजले महिलालाई सञ्चार संस्थाको सम्पादक तहमा देख्न चाहेको छ तर, त्यो हुन सकेको छैन । आमसञ्चार नीति कार्यान्वयन हुन नसक्नुको कारण महिला बढी समस्या छन् ।
सुरक्षाको सवाल
महिला पत्रकारको सुरक्षाको सवालमा कुरा गर्नु पर्दा मुख्यतः पेशागत सुरक्षा र व्यक्तिगत(भौतिक) सुरक्षाको पाटोलाई नियाल्नु पर्ने हुन् । महिला पत्रकारहरु आफ्नो पेशामा व्यक्तिगत रुपले कत्तिको सुरक्षित महसुस गरिरहेका छन् ? र अहिले लागिरहेको पेशमा नै सुरक्षित भविष्य कत्तिको देखिरहेका छन् भन्ने प्रमुख सवाल हो ।
पेशागत सुरक्षा
पत्रकारीता गरिरहदां महिला पत्रकारहरले आफ्नो भविष्य कत्तिको उज्यालो देखेको छ भन्ने सवाल पेशागत सुरक्षाको सवाल हो । जुन आज पनि निधक्कले अपनाउन सकिएको छैन ।
पत्रकारीता गरिरहंदा पलपलमा विकाल्पको खोजि गरिरहेका हुन्छौ हामी धेरैजसो महिला पत्रकारहरु ।
अधिकाँश सञ्चार गृहमा लैङ्गिक नीति नभएका कारण सञ्चारमा महिलालाई टिक्न गार्हो छ ।
नेपालको संविधानले ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता सुनिश्चित गरेको छ । यही प्रावधान मुताबिक सरकारी कामकाजमा लोकसेवा आयोगले आरक्षण कोटाबाट भए पनि महिलाले पूर्तिको अवसर पाएका छन् । तर, समान सहभागिता र समावेशिताको वकालत गर्ने त्यै सञ्चारमाध्यमले ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता सुनिश्चित गर्न तर्फ वास्तै गरेको पाइन्न । वकालत र बहसको त कुरौ छोडौ ।
पितृसतात्मक सोचका कारण महिलालाई नेतृत्व तहमा पुग्न पनि दिइँदैन । यसका लागि सोंच मै परिवर्तन जरुरी छ ।
समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सञ्चारमा महिला सहभागिता हुनु आवश्यक छ । यसका लागि राज्यले बलियो नीति बनाउनु र कार्यान्वयनमा ल्याउनु आवश्यक छ । कुनै पनि कुरा लिपीबद्ध नभएसम्म ब्यवहारिक रुपमा लागु गरिने परिपाटी व्यवहारमा देखिदैन । त्यसैले पनि पहिलो प्रथमिकता नीति बन्नु पर्छ भन्नेमा हो ।
पत्रकारहरुको सुरक्षाको दायित्व राज्यको हो । त्यसका लागि विशेष नीति निर्माण गर्न आवश्यक छ । सञ्चारसम्बन्धी हरेक नीति निर्माण तहमै महिलाको प्रतिनिधित्व हुनुपर्छ । यो पनि हुन सकिरहेको छैन ।
सञ्चार संस्था महिला–मैत्री नहुँदा विवाहित महिला पेशाबाटै पलायन हुनपरेका छन् । सञ्चारमा महिलाको सम्मानजनक सहभागिताका लागि समान व्यवहार, उचित पारिश्रमिक र महिला–मैत्री वातावरण चाहिन्छ ।
अन्य क्षेत्रमा जस्तै सञ्चार क्षेत्रको नेतृत्व तहमा महिला भएनन् भनेर महिलाहरुले मात्रै आवाज उठाएर परिवर्तन सम्भव छैन । यो सवालमा सञ्चार क्षेत्रका अगुवाहरु सबैले आवाज उठाउने मात्र हैन सोही अनुरुप व्यवहारमै लागू हुने गरी काम गर्न पनि आवश्यक छ ।
सरकारी संचार माध्यममा अन्य सरकारी निकायमा जस्तै महिलाहरुलाई प्रबेश र बढुवामा बिशेष प्राथमिकता दिने उल्लेख भए पनि ब्यवहारमा त्यो छैन ।
सरकारले तय गरेको सकरात्मक बिभेदको नीति अनुसार, प्रबेशमैं अन्य निकायमा झैं सरकारी संचार माध्यममा महिलाको सहभागिता सुनिश्चितताको लागि केही पहल नै गरिएको छैन । जुन जरुरी छ ।
नेतृत्वमा अवसरको कुरा जोड्नु पर्दा नेपाल पत्रकार महासंघले सदस्यताका लागि महिलाहरुलाई बिशेष नीति अबलम्बन गरेको छ । जसअनुसार, पुरुषका लागि साधारण सदस्य हुन ३ बर्ष काम गरेको हुनु पर्छ भनें महिलाका लागि १ बर्ष समय भए सदस्यताको लागि योग्य ठहर्छ । यसैगरी केन्द्रीय पदाधिकारीमा पनि आरक्षणको ब्यवस्था गरेको छ । यसले नेतृत्वको लागि केही आधार बनेको छ, तर त्यो नेतृत्वको पहुँच महिलाको पक्कडमा अझै पनि आउन सकेको छैन ।
व्यक्तिगत (भौतिक) सुरक्षा
महिला पत्रकारहरुको लागि कार्यस्थल कत्तिको सुरक्षित छ भन्ने सवाललाई २०१७ को ‘मि टु’ अभियानले छर्लङ्ग पारेको छ ।
सन् २०१७ मा बिश्वब्यापी रुपमा गरिएको ‘मि टु’ अभियानमा धेरै महिला पत्रकारले कार्यस्थलमा यौन हिंसा भोगेको बताएका थिए । ‘मि टु’ कार्यस्थलमा यौन हिंसाको अवस्था बुझ्नका लागि गरिएको बिश्वब्यापी अभियान थियो । नेपालको सन्दर्भमा पनि कार्यस्थलमा यौन हिंसाको कुरा बेला बेलामा उठ्ने नै गरेको छ ।
नेपाल पत्रकार महासंघले यस प्रकारका हिंसामा घटना दर्ता गर्ने ब्यवस्था गरेको छ । कुनै पनि बेला महिला पत्रकारले आफु माथि भएका घटनालाई टेलिफोन मार्फत दर्ता गर्न सक्ने ब्यवस्था छ । तर परिभाषित र मापन गर्न अफ्ठ्यारो पर्ने खालका घटनाहरु धेरै हुने हुँदा महिला पत्रकारहरुले सिधा उजुरी गर्न सक्ने अवस्था छैन । यौन हिंसाका घटना अदृष्य हुने हुँदा बाहिर ल्याउन सहज छैन ।
महिला पत्रकारहरुले आफूहरुले मापन गर्नै नसक्ने तरिकाका यौन हिंसा भोग्दै आएको समेत बताउने गरेका छन् । पुरुष सहकर्मीले शारीरिक हाउभाउ, महिलाका बिषयमा यौन तथा चरित्रका कुरा गर्ने लगायतका कुरालाई महिला पत्रकारहरुले यौन हिंसाको रुपमा लिएका छन् ।
भूगोलका हिसाबले दुर्गम क्षेत्रका जिल्लामा पत्रकारिता गर्ने महिलाको पीडा अन्य क्षेत्रको तुलनामा बढी छ । दुर्गम क्षेत्रमा समाचार संलनका लागि जानु पर्दा पैदल हिँडेर जानुपर्ने बाध्यता छ । दुई–तीन दिन बास बस्नुपर्दा महिलाले सुरक्षा चुनौतीको सामना गर्नुपर्छ ।
कार्यरत मिडिया हाउसमा महिला मैत्री वातावरण नहुने, महिला मैत्री भौतिक संरचना (आराम कक्ष, स्तनपान कक्ष) नहुने जस्ता समस्याको कारण पनि महिला पत्रकारहरुले सुरक्षानुभुति गर्न सकेका छैनन् । बिहान बेलुका जतिबेला पनि काममा दौडिनु पर्ने हुदा घर र कामबीचको दुरीमा आफूलाई अन्य पुरुषहरुले जत्तिकै निधक्कले हिड्ने वातावरण अभैm सबैतिर छैन । कुनै पुरुष पत्रकारको सहयोग लिएर फिल्डमा पुग्दा सामाजिक हेराइ सकारात्मक नहुने गरेको तितो पीडाहरु धेरै महिला पत्रकारले भोग्ने गरेका छन् ।
बेलुका अबेरसम्म काम गर्ने महिलालाई सवारी साधनको ब्यवस्था भएन भनें यात्रा जोखिमपूर्ण हुन्छ । अहिले पनि राति १० बजे महिला खुला सडक र गल्लीमा एक्लै निर्धक्क हिँड्न सक्ने अवस्था छैन ।
जति महिलाहरु पत्रकारितामा टिकेका छन तिनले श्रंखलाबद्ध रुपमै तनाव र अनेक दुख/हिंसाहरु भोगेका छन् । बिवाह भएपछि घर परिवारमा सीमित हुँदा धेरै महिलाहरुले यो क्षेत्र छोडेका छन् । जतिले घर परिवार धान्दै पत्रकारितामा आफ्नो करियर अघि बढाइ रहेका छन तिनको निरन्तरताको कथा निकै कठिन प्रकारको छ । अझ आमा पत्रकारहरुका झनै सुन्न र सुनाउन गाह्रो हुने पीडाहरु छन् ।
यावद समस्याको बाबजुत पत्रकारीतामा महिलाका लागि चुनौती र अवसर दुबै छ । चुनौती पार गर्दै यो क्षेत्रमा निरन्तर खटेर काम गर्नेहरु सफल भएका छन् । महिलाको सवाल उठाउन होस् वा सामावेशी समाजको विकासको लागि निरन्तर वकालत गर्न होस् महिला पत्रकारको उपस्थिती अनिवार्य छ ।
अन्तमा महिला पत्रकारको सुरक्षाको सवालमा कुरा गर्दा, परिवार, समाज र राज्यको दायित्वसँगै व्यक्ति स्वयमको पनि महत्वपूर्ण भूमिका छ । आफूले रुचाएर आत्मासात गरेको क्षेत्रमा आफू रमाउनको लागि आफैंले निरन्तर संघर्ष गर्न भने छाड्नु हुन्छ । भलै संघर्ष वा चुनौति धेरथोर होलान् तर सबै क्षेत्रमा चुनौति त पक्कै छन् भनेर आफैंलाई दरिलो र हिम्मतवाल बनाउँदै कर्ममा जुटिरहने हो भने महिला पत्रकारको लागि भोलीको दिन सुनौला पक्कै छन् । नेतृत्व भन्ने कुरा अरुले तयार गरेर हुदैन आफै अघि बढ्नु पर्ने हुन्छ ।
त्यसैले महिला स्वयंको पनि यसमा ठुलो भूमिका हुन्छ । मिडयामा भएका महिला स्वयंको रुची, नेतृत्वमा पुग्नका लागि गर्नु पर्ने मेहेनत, निरन्तरता, लगनशिलता र लक्ष्यसम्म पुग्नका लागि अनरवत प्रयास, क्षमताको प्रदर्शन महिलाले गर्नुपर्छ । आममहिला पत्रकार साथीहरुलाई अन्तमा भन्न चाहन्छु कि तपाए आज जहाँ हुनुहुन्छ, आफ्नो क्षमता र दक्षताको कारण हुनुहुन्छ, आफूलाई कहिल्यै कमजोर नठानेर अघि बढ्नुहोस् । हिम्मत उठाएर काम गरेकै कारण आज तपाई यो पेशामा हुनुहुन्छ, यो हिम्मत र लगनशिलतालाई कायम राख्नुस् शुभकामना छ ।
सामाजिक विकास मन्त्रालय बागमती प्रदेशकाे आयाेजना भएकाे कार्यक्रममा सञ्चारिका समूह बागमती प्रदेशकाे तर्फबाट अध्यक्ष सरिता दाहालद्वार प्रस्तुत कार्यपत्रकाे सारः
तिम्रो मन्द मुस्कानको नजिकै
बलिरहेको त्यो हरियो बत्तिले
मलाई यो सूचित गरिरहन्छ किः
तिमी सकुशल छौं
र,
मैले झै, मेरो याद गरिरहेकै छौ सायद ।
तिमी शान्त छौ, यै तस्बिर जस्तै
सालिन छौ, गहिरो महासागर जस्तै,
मायालु यति छौ, कि म निशब्द छु बताउँन,
वर्षौदेखि मनमा अथाह प्रेम भरेर,
कतै नडगमगाइकन,
कतै पोखिन नदिइकन,
कतै छचल्किन नदिएर,
कतै कुडिन र टुक्रिन नदिइकन,
कति यत्न पुर्वक राख्यौ होला त्यो मनलाई चोखो गरी ।
र, म
कुन साहसले अघि बढुँ त्यो
शान्त तलाउमा ढुङ्गा हान्न,
कसरी हिम्मत गरु त्यो
चोखो मनमा ढसमस्स भरिएर बस्न,
वर्षौदेखि ढलपल नगरीकन भरिएर बसेको
त्यो प्रेमिल, त्यो मायालुपन किन पाेखिन दिउँ
किन डगमगाइ दिउँ,
किन छचल्किन दिउँ ?
नकुडाइकन, नटुक्राइकन
नासो सम्झेर या उपहार संझेर
उसैगरी, उस्तै जतन पुर्वक
उही मन्दिरमा त्याे चाेखाे मन सुरक्षित राख ।
हेटौंडा–५ सिंचाइटोल, रचनाकाल २०७८ जेठ ।
‘खोज्छन सबै सुख भनी सुख त्यो कहाँ छ आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ फेसबुक म्यासेन्जरमा झ्वाट्ट यो हरफ देखियो । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाद्वारा रचित कविताको यो हरफ पठाउनु भएको थियो एक जना प्रिय अग्रजले । दैनिक पत्रिकाको रात्रिकालिन ड्युटी सकिनै लागेको थियो । फेसबुक म्यासेन्जरमा आएको यो म्यासेज हेरेर आफैं मस्कुराउन पुगेछु । किन थाहा छैन ।
केही नसोचि उत्तर दिएः ‘यसैमा पनि अप्जेक्सन छ मेरो त ।’
उताबाट उत्तर आयो, ‘लक्ष्मीप्रसादलाई छैन रे ।’
फेरी हल्का हाँसो खुल्यो मनमा । खासमा मेरो नि के नै अप्जेक्सन थियो ? अग्रजलाइ उसै यस्ताे जवाफ दिएकाे थिए, जवाफकाे लागि मात्रै । कुराको शिलशिला जोड्न मात्रै । मन मिल्ने साथीहरूसँग वादविवाद गरेर मन चङ्गा बनाउन मन लाग्छ कहिले काँही । यसरी केही सवालमा तर्क वितर्क गर्दै जाँदा शब्दहरु कत्ति मिठामिठा जन्मन्छन्, खै कहाँबाट त्यति मिठामिठा शब्दहरु जन्मन्छन् होला जस्तो लाग्छ अन्य समयमा चै आफैंलाई । तर जसले म्यासेज गर्नु भएकाे थियाे उहाँ साथीभन्दा मेराे अग्रज हुनुहुन्थ्याे, मान्यजन । बुज्रुक व्यक्तिहरूसँगकाे वादविवाद अर्थात छलफलबाट धेरै सिकाइ हुन्छ जीवनमा । त्यसैकाे लागि कुरा जाेड्ने जमर्काे थ्याे, बस् यत्ति ।
आफूले त्यागेर अरुलाई साथ दिनसक्यौ भने यस्तो महामारीको समयमा आपसमा सबैले ‘म’ हैन ‘हामी’को आभाष गर्न सक्छौ । यो नै महामारीबाट बच्ने सबैभन्दा शक्तिशालि उर्जा हो । अस्र हाे ।
अक्सर म फेसबुक म्यासेञ्जरमा कुराकानी गर्दिन । मन लाग्दा र समय हुँदा चाँही पत्रकार संझना घिमिरेसँग जिस्कने, ठुस्कने, धम्क्याउने, घुक्याउने धारा–प्रवाह चल्छ । हामी दुई कहिलेकाँही म्यासेञ्जरमै कुराकानी गर्दा गर्दै रुन्छौ पनि । कहिले बेस्सरी हाँस्छौ । आफैंलाई भुल्छौ, एक अर्कामै हराउँछौ । रुनु भनेको कमजोरी र हाँस्नु भनेको महानता वा जित भन्ने भ्रम म भित्र पटक्कै छैन । मेरो बुझाइमा रुनु भनेको अन्तरमनको पीडाहरुलाई सलल बगाउनु हो । अन्तरमनमा पीडा हुँदा धित मरुञ्जेल फालेपछि मन हल्का हुन्छ । अनि आनन्दले आफ्नो दैनिकीमा फर्किन सकिन्छ । पीडाहरू बगेपछि जुन ‘फ्रेसनेश’ जन्मन्छ त्याे दरिलाे भराेसा बन्छ अगाडिकाे कामकाे लागि । भलै याे सबैमा लागु नहुन पनि सक्ला ।
मेरी सङ्गी संझना अहिले पीडामा छिन् । उनको बाबा, आमा, भाई, बुहारी सबै कोभिडसँग लडिरहनु भएको छ । जन्म घर परिवारको सबै सदस्यलाई कोभिड हुँदा उनी भेट्न जान्छिन्, परैबाट उहाँहरुलाई हिम्मत भरेर कर्मघर फर्किन्छिन् । बाबा आमा भाइ बुहारीलाई यस्तो घडीमा पकाएर खुवाउने, समय–समयमा औषधि पिलाउने, उहाँहरुको सामुन्ने बसेर हाँसखेल गर्ने/गराउने र उहाँहरुलाई मनोसामाजिक रुपमा स्फुर्त गराउने कत्ति चाहहरु छन् होला उनी भित्र, त्यो मैले धेरथोर ‘फिल’ गरिरहेको छु । यि सारा तनावलाई व्यवस्थापन गर्दै आफ्ना साना साना बाबु नानीहरु र आफ्नो नोकरी सम्हाल्न आइपुग्छिन उनी फिल्डमा ।
रुनु भनेको कमजोरी र हाँस्नु भनेको महानता वा जित भन्ने भ्रम म भित्र पटक्कै छैन । मेरो बुझाइमा रुनु भनेको अन्तरमनको पीडाहरुलाई सलल बगाउनु हो । अन्तरमनमा पीडा हुँदा धित मरुञ्जेल फालेपछि मन हल्का हुन्छ । अनि आनन्दले आफ्नो दैनिकीमा फर्किन सकिन्छ । पीडाहरू बगेपछि जुन ‘फ्रेसनेश’ जन्मन्छ त्याे दरिलाे भराेसा बन्छ अगाडिकाे कामकाे लागि ।
उनी आमाबाबालाई भेटेर मन दह्रो पार्दै फर्किन्छिन् म भने फोन र म्यासेज गरेर उनलाई हिम्मत भर्ने जमर्को गरिरहेको छु । थाहा छैन, मेरो फोन र म्यासेजले उनलाई कत्तिको साहस दिएको छ । भेट्न नपाएको सवालमा कुरा गर्दा उनी भन्छिन्, ‘भेटेर कोही आफ्नो हुन्न, नभेटेर म तिमीबाट टाढा छैनाै ।’ उनले यत्ति भनिदिंदा उनी प्रति झन्झन् माया जागेर आउँछ म भित्र । र फेरि उनको पीडाले मलाई कताकता दुखाइरहन्छ । उ मेरो हितैसी मध्येकी साथी । जोसँग म आफ्नो सारा पीडाहरु निधक्क खुलेर भन्न सक्छु, आमालाई भने जसरी । भनेको पनि छु । यो महामारीमा हामी घरघरमा बन्देज जत्तिकै छौ । कहिले भेटौं, कहाँ जाउँ के गरौं, के भनौं, एक किसिमको उकुसमुकुस मात्रै भइरहेको छ मनमा । तर बाध्यता यो मनले रोजे जस्तो खोजे जस्तो परिस्थितिमा हामी छौनौं ।
अं म कुरा गर्दै थे, ‘खोज्छन सबै सुख भनी सुख त्यो कहाँ छ आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ (महाकवि देबकोटा) । माया र त्यागको महत्व साँच्चै यो पल चाँही फिलिङ्स हुने रैछ । जब आफूले सबैभन्दा विश्वास गरेको, माया गरेको व्यक्तिलाई आपत पर्छ । त्यो आपत बरु मलाई परेको भए हुने, उनलाई केही नहोस् भन्ने लाग्दो रहेछ । सायद देबकोटाको माथिको हरफको अथ्र्याइ पनि त्यही हो की । आफू मेटाइ अरुको लागि समर्पण हुनु ।
मैले देखिरेको वर्तमान अभावै अभावमा अडेको छ । मेरा आँखाले देखेको अभावले आज व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सञ्चालनसम्म गाँजेको छ । एउटा व्यक्ति आज भरपुर आत्मविश्वासको अभावमा रुमलिएको छ । व्यक्तिगत आँट, हिम्मत बटुल्नै नसकेको कारण जीवन गुमाइरहेको छ । उसलाई आफैं त्यस्ता जोश, हिम्मत, साहस तथा उच्च मनोबल राख्न नसक्दा नजिकका व्यक्तिहरुबाट पाउनु पर्ने त्यो हिम्मत आड र भरोसाको अभाव छ ।
आज हामी यो डरलाग्दो महामारीको घडीमा छौं । मान्छेदेखि मान्छे नै डराउनु पर्ने परिस्थितीको समाना गरिरहेका छौ । तर हामी–हामी (मान्छेदेखि मान्छे) हैन, हामीले महामारीबाट मात्रै डराएर, मान्छेलाई माया, सद्भाव र हौसला दिएर बचाउँनु पर्छ । यो हाम्रो कर्तव्य पनि हो । हामी मान्छेमात्र यस्तो प्राणी हौ, जसले विवकेको प्रयोग गर्न सक्दछौ, र त मानव जाति अब्बल प्राणि बन्न सक्यो ।
हामीले आपसमा आफूलार्ई बिर्सेर अर्कोलाई समर्पण गर्न सक्यौ भने हामी जस्तोसुकै महामारीमा पनि जित हासिल गर्न सक्छौ । हाम्रो मनमा कोही न कोही त यस्तो व्यक्तिहरु होलान् जसलाई हामीले आफैंलाई जत्तिकै माया गर्छौ । उसको समस्यालाई आफ्नै ठान्दछौ । हो यही मित्रताको फैलावट आवश्यक छ अहिले । यही माया र सद्भावलाई समाज र संसारभर फैलाउनु आवश्यक छ।
हुन त निराशावादी कुरा गरेजस्तो होला, तर मैले देखिरेको वर्तमान अभावै अभावमा अडेको छ । मेरा आँखाले देखेको अभावले आज व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सञ्चालनसम्म गाँजेको छ । एउटा व्यक्ति आज भरपुर आत्मविश्वासको अभावमा रुमलिएको छ । व्यक्तिगत आँट, हिम्मत बटुल्नै नसकेको कारण जीवन गुमाइरहेको छ व्यक्तिले । उसलाई आफैं त्यस्ता जोश, हिम्मत, साहस तथा उच्च मनोबल राख्न नसक्दा उसको नजिकका व्यक्तिहरुबाट पाउनु पर्ने त्यो हिम्मत आड र भरोसाको अभाव छ ।
कोभिड भैहाल्दा पनि केही हुन्न भन्ने जीवनप्रतिको भरोसा व्यक्तिलाई आवश्यक छ । त्यो आवश्यकता परिपुर्ति गर्नेसक्ने संभावित वर्ग भनेको परिवार आफन्त र साथीभाइ नै हुन् ।
परिवार पनि उस्तै अभावमा छ आज । बाँच्नको लागि हिम्मत, भरोसा, आत्मबलले मात्रै प्राण रहन्न । यहाँ अहिले धेरैलार्ई गाँसको अभाव छ । विहान बेलुकी छाक टार्नकै लागि आपतकालको सिर्जना भएको छ । रोग नलाग्नको लागि धेरै औषधि र पक्रियाहरु छन् । सुरक्षा कवचहरु छन् जुन हामीले अहिले पाइलै पिच्छे अपनायि रहेका छौ । तर, भोकै नलाग्ने कुनै उपाय छैन, पेटले खान माग्दा के गर्ने, रोग ठुलो कि भोक?
यस्ता समस्यामा रहेको परिवारको लागि हामीले के गर्यौ यो महामारीमा ? ‘आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ भने झै आफ्नो गाँस कटाएर अरुलाई दिनुमा सन्तुष्टि लिनसक्यो भने भोकको कारण सिर्जित समस्या सुल्झन सक्छ । कतिपय परिवारभित्र माया र मित्रताकै अभाव छ । कतिपय परिवारमा गाँसको अभाव छ, भने कतिपय परिवारमा औषधि उपचारको अभावले ज्यान बचाउँन नसकिएको गहिरो पीडा छ । त्यसैले यो सवाल गाँस बाँड्नमा मात्रै हैन, उपचारमा आर्थिक सहायता, मानसिक पीडाको शेयरिङ्सम्म पुर्याउन सकिन्छ ।
सबैसँग सबै कुरा छैन होला, तर केही न केही त सबैसँग पक्कै छ । हामीले आफूबाट कटाएर अर्को एकलाई मात्रै दिन सक्यौ भने अर्को आत्माले सुखानुभुति गर्नेछ । त्यो सुखानुभुति पाउनेलाई भन्दा दिनेलाई नै बढी हुनेछ । कसैले ज्ञान बाँड्न सक्ला, कसैले शरिरीक श्रम, कसैले आर्थिक सहयाता गर्न सक्ला कसैले उच्चमनोवल तथ साहसको केही शब्दहरु, विल्कुल केही नहुने केही हुन्न । र विल्कुल कुनै समस्या नभएको पनि केही हुन्न । आपसमा मनै देखि साथ दिन सक्यौ भने, शरिरको दुखाइमा धेरै राहत मिल्नेछ । शरिरभन्दा मनको दुखाइ गहिरो हुन्छ । एकअर्काेकाे साथले मानसिक दुखाइपनि घटाउँछ ।
समाजमा उस्तै समस्या छ । भौतिक दुरी कायम राख्ने भन्दै गर्दा आज समाज नै एक्लो एक्लै हुनु परेको छ । समाजको चरित्र भनेकै समूह हो, तर समूहले समूहको रुप लिन पाएको छैन आजको अवस्थामा । व्यक्तिले संधै आफ्नो समाजबाट आफ्नो उपस्थितिको गणना चाहन्छ, तर आज आभाष गर्न पाएको छैन त्यो पनि ।
कोभिडको महामारी हामी विगत झण्डै २१ महिनादेखि ‘फेस’ गर्दै आएका छौ, तर अझै पनि हाम्रो समाजले कोभिडलाई हैन, कोभिड संक्रमितलाई पर सार्दै आएको छ । यो महामारीको घडीमा अग्रभागमा खटिएर मानवताको लागि लडिरहेका व्यक्तिहरुलाई यही समाजले स–सम्मान स्वीकार गर्न सकेको छैन । भेरी अस्पतालको स्वास्थ्यकर्मीहरुमाथिको हमला एउटा उदाहरणको रुपमा संझना सक्छौ हामी । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले नगरभित्रको सबै वडाहरुमा अटो एम्बुलेन्सको व्यवस्था गर्यो, तर ति अटो एम्बुलेन्स चालकहरुले समाजबाट आफूहरुलाई अस्वीकार गरेको गुनासो गरिरहेका छन् । यि उदाहरणले प्रस्ट्याउँछ कि समाजमा अझै पनि यो महामारीबाट बच्न र बचाउँन आपसी ऐक्यवद्धता प्रस्तुत गर्न सकिरहेका छैनौं ।
र राज्य सञ्चालन तह । यहाँ त आपसी विश्वासकै शंकट छ। यो भन्दा ठुलो अभाव के होला र? समाजमा एकताको अभाव खड्कीरहदा देशमा आपसी विश्वासको अभाव चरमबिन्दुमा पुगेको छ ।
यि यावत समस्या र अभावहरुका बिचमा हामी एकबद्ध भएर यो महामारीलाई जित्नु छ । यसको लागि सबैभन्दा पहिलो हामी आफू शारिरीक र मानसिका रुपमा स्वस्थ्य रहनुछ । र, आफूले त्यागेर अरुलाई साथ दिनसक्यौ भने यस्तो महामारीको समयमा आपसमा सबैले ‘म’ हैन ‘हामी’को आभाष गर्न सक्छौ । यो नै महामारीबाट बच्ने सबैभन्दा शक्तिशालि उर्जा हो ।
सबैसँग सबै कुरा छैन होला, तर केही न केही त सबैसँग पक्कै छ । हामीले आफूबाट कटाएर अर्को एकलाई मात्रै दिन सक्यौ भने अर्को आत्माले सुखानुभुति गर्नेछ । त्यो सुखानुभुति पाउनेलाई भन्दा दिनेलाई नै बढी हुनेछ । कसैले ज्ञान बाँड्न सक्ला, कसैले शरिरीक श्रम, कसैले आर्थिक सहयाता गर्न सक्ला कसैले उच्चमनोवल तथ साहसको केही शब्दहरु, विल्कुल केही नहुने केही हुन्न । र विल्कुल कुनै समस्या नभएको पनि केही हुन्न । आपसमा मनै देखि साथ दिन सक्यौ भने, शरिरको दुखाइमा धेरै राहत मिल्नेछ । शरिरभन्दा मनको दुखाइ गहिरो हुन्छ । एकअर्काेकाे साथले मानसिक दुखाइपनि घटाउँछ ।
मनैदेखि अर्को मनलाई सहयता गर्दा आपसमा मिल्ने सन्तुष्टि चरम आनन्दपूर्ण हुन्छ । यो महामारीमा हामीले ‘हामी’ हुनुको भूमिका निर्वाह गरौं । आफू मेटाइ अरुलाई दिएर सन्तुष्टि ग्रहण गरौं । सन्तुष्टिले नै हामीलाई चरम सुख प्रदान गर्न सक्छ । ‘हामी भन्ने भावको विकास गर्न सक्छौ ।’ जे छ त्यो बाँडेर हामीले हामी हुनुको भूमिका निर्वाह गरौं ।
जबजब झरी पर्न थाल्दछ,
तिम्रो याद विछट्टै आउँछ
कसैगरी रोक्न सक्दिन तिम्रो यादलाई,
न रोक्न सक्छु पानीका यि निरन्तर झरीरहेका थोपाहरु
बरु, आत्मा ग्लानिले म आफैं पानी पानी हुन्छ ।
यस्तो लाग्छ…
रातभर पानीले लफ्रक्क भिजेको
त्यो आँगनको लेउमा
तिमी विहानै पानीको गाग्रीसँगै लड्यौ कि ?
आफैंभन्दा भयङ्कर ठुला घाँस, सोतर र दाउराको बारी बोकेर
कसरी उक्लियौ होला तिमी,
झिसमिसे मै त्यो चिप्लो कान्लाहरुबाट ।
हिजो पसिनाले छपक्क भएका तिम्रो चोली र फरीयाहरु
आज झरीमा रुझेर अमिला भएका होलान्,
झरीमा घाँस, सोतर र पँधेरी भ्याएर,
चिसो चुल्होमा बडो मुस्किलले आगो फू…फू… गर्दै
तातो पानी तताएर एक गिसाल सुरूप्प पिएर,
फेरी उसैगरी दिनभर रुझ्नको लागी
पर्म तिर्न उकाली चढ्यौ काकीको खेततिर,
साँझ, थकित र रुझेको ज्यान लतार्दै लतार्दै
हतारीदै गोठमा हाजिर भयौ, ति चौपायका स्याहारको लागी,
रुझिरहेकै शरिरले चौपायको लागि न्यानाेपन भरेर,
फेरी त्यै चिप्लो पंधेरी, फेरी त्यै चिसो चुल्होमा
खुइया खुइया…., ठुइया ठुइया…. ।
रोगि शरिर लखतरान भएर आधा रातमा
ओछ्यानमा पुग्दा छाना चुहिएर लफ्रक्क भिजेकोे
त्यो ओछ्यानले कसरी साथ देला
थाकानले ढल्नै लागेको तिम्रो त्यो बुढो शरिरलाई ?
रुझेकै शरिर,
रुझेकै बिछ्यौना,
सायद रुझेकै तिम्रो मन,
रुझेरै बिहानीको छिसमिसे पर्खदो होला ।
वर्षातमा न छाना फेरेर ओत बन्न सके तिम्रो लागि
न नाना फेरेर न्यानोपन दिनसके
न उकालीमा तिमीलाई आड दिन सके, न ओरालीमा
न पधेंरामा साथ भए, न अधेरी रातहरुमा,
तिम्रा अभाव र दुःखलाई नदेखेझै गरिहरने
मसँग तिमीले कहिल्यै भनेनौः “छोरी म अभावमा छु ।”
रचनाकालः२०७८ जेठ १३ गते, हेटाैंडा–५ सिंचाइटाेल