‘खोज्छन सबै सुख भनी सुख त्यो कहाँ छ आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ फेसबुक म्यासेन्जरमा झ्वाट्ट यो हरफ देखियो । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाद्वारा रचित कविताको यो हरफ पठाउनु भएको थियो एक जना प्रिय अग्रजले । दैनिक पत्रिकाको रात्रिकालिन ड्युटी सकिनै लागेको थियो । फेसबुक म्यासेन्जरमा आएको यो म्यासेज हेरेर आफैं मस्कुराउन पुगेछु । किन थाहा छैन ।
केही नसोचि उत्तर दिएः ‘यसैमा पनि अप्जेक्सन छ मेरो त ।’
उताबाट उत्तर आयो, ‘लक्ष्मीप्रसादलाई छैन रे ।’
फेरी हल्का हाँसो खुल्यो मनमा । खासमा मेरो नि के नै अप्जेक्सन थियो ? अग्रजलाइ उसै यस्ताे जवाफ दिएकाे थिए, जवाफकाे लागि मात्रै । कुराको शिलशिला जोड्न मात्रै । मन मिल्ने साथीहरूसँग वादविवाद गरेर मन चङ्गा बनाउन मन लाग्छ कहिले काँही । यसरी केही सवालमा तर्क वितर्क गर्दै जाँदा शब्दहरु कत्ति मिठामिठा जन्मन्छन्, खै कहाँबाट त्यति मिठामिठा शब्दहरु जन्मन्छन् होला जस्तो लाग्छ अन्य समयमा चै आफैंलाई । तर जसले म्यासेज गर्नु भएकाे थियाे उहाँ साथीभन्दा मेराे अग्रज हुनुहुन्थ्याे, मान्यजन । बुज्रुक व्यक्तिहरूसँगकाे वादविवाद अर्थात छलफलबाट धेरै सिकाइ हुन्छ जीवनमा । त्यसैकाे लागि कुरा जाेड्ने जमर्काे थ्याे, बस् यत्ति ।
आफूले त्यागेर अरुलाई साथ दिनसक्यौ भने यस्तो महामारीको समयमा आपसमा सबैले ‘म’ हैन ‘हामी’को आभाष गर्न सक्छौ । यो नै महामारीबाट बच्ने सबैभन्दा शक्तिशालि उर्जा हो । अस्र हाे ।
अक्सर म फेसबुक म्यासेञ्जरमा कुराकानी गर्दिन । मन लाग्दा र समय हुँदा चाँही पत्रकार संझना घिमिरेसँग जिस्कने, ठुस्कने, धम्क्याउने, घुक्याउने धारा–प्रवाह चल्छ । हामी दुई कहिलेकाँही म्यासेञ्जरमै कुराकानी गर्दा गर्दै रुन्छौ पनि । कहिले बेस्सरी हाँस्छौ । आफैंलाई भुल्छौ, एक अर्कामै हराउँछौ । रुनु भनेको कमजोरी र हाँस्नु भनेको महानता वा जित भन्ने भ्रम म भित्र पटक्कै छैन । मेरो बुझाइमा रुनु भनेको अन्तरमनको पीडाहरुलाई सलल बगाउनु हो । अन्तरमनमा पीडा हुँदा धित मरुञ्जेल फालेपछि मन हल्का हुन्छ । अनि आनन्दले आफ्नो दैनिकीमा फर्किन सकिन्छ । पीडाहरू बगेपछि जुन ‘फ्रेसनेश’ जन्मन्छ त्याे दरिलाे भराेसा बन्छ अगाडिकाे कामकाे लागि । भलै याे सबैमा लागु नहुन पनि सक्ला ।
मेरी सङ्गी संझना अहिले पीडामा छिन् । उनको बाबा, आमा, भाई, बुहारी सबै कोभिडसँग लडिरहनु भएको छ । जन्म घर परिवारको सबै सदस्यलाई कोभिड हुँदा उनी भेट्न जान्छिन्, परैबाट उहाँहरुलाई हिम्मत भरेर कर्मघर फर्किन्छिन् । बाबा आमा भाइ बुहारीलाई यस्तो घडीमा पकाएर खुवाउने, समय–समयमा औषधि पिलाउने, उहाँहरुको सामुन्ने बसेर हाँसखेल गर्ने/गराउने र उहाँहरुलाई मनोसामाजिक रुपमा स्फुर्त गराउने कत्ति चाहहरु छन् होला उनी भित्र, त्यो मैले धेरथोर ‘फिल’ गरिरहेको छु । यि सारा तनावलाई व्यवस्थापन गर्दै आफ्ना साना साना बाबु नानीहरु र आफ्नो नोकरी सम्हाल्न आइपुग्छिन उनी फिल्डमा ।
रुनु भनेको कमजोरी र हाँस्नु भनेको महानता वा जित भन्ने भ्रम म भित्र पटक्कै छैन । मेरो बुझाइमा रुनु भनेको अन्तरमनको पीडाहरुलाई सलल बगाउनु हो । अन्तरमनमा पीडा हुँदा धित मरुञ्जेल फालेपछि मन हल्का हुन्छ । अनि आनन्दले आफ्नो दैनिकीमा फर्किन सकिन्छ । पीडाहरू बगेपछि जुन ‘फ्रेसनेश’ जन्मन्छ त्याे दरिलाे भराेसा बन्छ अगाडिकाे कामकाे लागि ।
उनी आमाबाबालाई भेटेर मन दह्रो पार्दै फर्किन्छिन् म भने फोन र म्यासेज गरेर उनलाई हिम्मत भर्ने जमर्को गरिरहेको छु । थाहा छैन, मेरो फोन र म्यासेजले उनलाई कत्तिको साहस दिएको छ । भेट्न नपाएको सवालमा कुरा गर्दा उनी भन्छिन्, ‘भेटेर कोही आफ्नो हुन्न, नभेटेर म तिमीबाट टाढा छैनाै ।’ उनले यत्ति भनिदिंदा उनी प्रति झन्झन् माया जागेर आउँछ म भित्र । र फेरि उनको पीडाले मलाई कताकता दुखाइरहन्छ । उ मेरो हितैसी मध्येकी साथी । जोसँग म आफ्नो सारा पीडाहरु निधक्क खुलेर भन्न सक्छु, आमालाई भने जसरी । भनेको पनि छु । यो महामारीमा हामी घरघरमा बन्देज जत्तिकै छौ । कहिले भेटौं, कहाँ जाउँ के गरौं, के भनौं, एक किसिमको उकुसमुकुस मात्रै भइरहेको छ मनमा । तर बाध्यता यो मनले रोजे जस्तो खोजे जस्तो परिस्थितिमा हामी छौनौं ।
अं म कुरा गर्दै थे, ‘खोज्छन सबै सुख भनी सुख त्यो कहाँ छ आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ (महाकवि देबकोटा) । माया र त्यागको महत्व साँच्चै यो पल चाँही फिलिङ्स हुने रैछ । जब आफूले सबैभन्दा विश्वास गरेको, माया गरेको व्यक्तिलाई आपत पर्छ । त्यो आपत बरु मलाई परेको भए हुने, उनलाई केही नहोस् भन्ने लाग्दो रहेछ । सायद देबकोटाको माथिको हरफको अथ्र्याइ पनि त्यही हो की । आफू मेटाइ अरुको लागि समर्पण हुनु ।
मैले देखिरेको वर्तमान अभावै अभावमा अडेको छ । मेरा आँखाले देखेको अभावले आज व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सञ्चालनसम्म गाँजेको छ । एउटा व्यक्ति आज भरपुर आत्मविश्वासको अभावमा रुमलिएको छ । व्यक्तिगत आँट, हिम्मत बटुल्नै नसकेको कारण जीवन गुमाइरहेको छ । उसलाई आफैं त्यस्ता जोश, हिम्मत, साहस तथा उच्च मनोबल राख्न नसक्दा नजिकका व्यक्तिहरुबाट पाउनु पर्ने त्यो हिम्मत आड र भरोसाको अभाव छ ।
आज हामी यो डरलाग्दो महामारीको घडीमा छौं । मान्छेदेखि मान्छे नै डराउनु पर्ने परिस्थितीको समाना गरिरहेका छौ । तर हामी–हामी (मान्छेदेखि मान्छे) हैन, हामीले महामारीबाट मात्रै डराएर, मान्छेलाई माया, सद्भाव र हौसला दिएर बचाउँनु पर्छ । यो हाम्रो कर्तव्य पनि हो । हामी मान्छेमात्र यस्तो प्राणी हौ, जसले विवकेको प्रयोग गर्न सक्दछौ, र त मानव जाति अब्बल प्राणि बन्न सक्यो ।
हामीले आपसमा आफूलार्ई बिर्सेर अर्कोलाई समर्पण गर्न सक्यौ भने हामी जस्तोसुकै महामारीमा पनि जित हासिल गर्न सक्छौ । हाम्रो मनमा कोही न कोही त यस्तो व्यक्तिहरु होलान् जसलाई हामीले आफैंलाई जत्तिकै माया गर्छौ । उसको समस्यालाई आफ्नै ठान्दछौ । हो यही मित्रताको फैलावट आवश्यक छ अहिले । यही माया र सद्भावलाई समाज र संसारभर फैलाउनु आवश्यक छ।
हुन त निराशावादी कुरा गरेजस्तो होला, तर मैले देखिरेको वर्तमान अभावै अभावमा अडेको छ । मेरा आँखाले देखेको अभावले आज व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सञ्चालनसम्म गाँजेको छ । एउटा व्यक्ति आज भरपुर आत्मविश्वासको अभावमा रुमलिएको छ । व्यक्तिगत आँट, हिम्मत बटुल्नै नसकेको कारण जीवन गुमाइरहेको छ व्यक्तिले । उसलाई आफैं त्यस्ता जोश, हिम्मत, साहस तथा उच्च मनोबल राख्न नसक्दा उसको नजिकका व्यक्तिहरुबाट पाउनु पर्ने त्यो हिम्मत आड र भरोसाको अभाव छ ।
कोभिड भैहाल्दा पनि केही हुन्न भन्ने जीवनप्रतिको भरोसा व्यक्तिलाई आवश्यक छ । त्यो आवश्यकता परिपुर्ति गर्नेसक्ने संभावित वर्ग भनेको परिवार आफन्त र साथीभाइ नै हुन् ।
परिवार पनि उस्तै अभावमा छ आज । बाँच्नको लागि हिम्मत, भरोसा, आत्मबलले मात्रै प्राण रहन्न । यहाँ अहिले धेरैलार्ई गाँसको अभाव छ । विहान बेलुकी छाक टार्नकै लागि आपतकालको सिर्जना भएको छ । रोग नलाग्नको लागि धेरै औषधि र पक्रियाहरु छन् । सुरक्षा कवचहरु छन् जुन हामीले अहिले पाइलै पिच्छे अपनायि रहेका छौ । तर, भोकै नलाग्ने कुनै उपाय छैन, पेटले खान माग्दा के गर्ने, रोग ठुलो कि भोक?
यस्ता समस्यामा रहेको परिवारको लागि हामीले के गर्यौ यो महामारीमा ? ‘आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ भने झै आफ्नो गाँस कटाएर अरुलाई दिनुमा सन्तुष्टि लिनसक्यो भने भोकको कारण सिर्जित समस्या सुल्झन सक्छ । कतिपय परिवारभित्र माया र मित्रताकै अभाव छ । कतिपय परिवारमा गाँसको अभाव छ, भने कतिपय परिवारमा औषधि उपचारको अभावले ज्यान बचाउँन नसकिएको गहिरो पीडा छ । त्यसैले यो सवाल गाँस बाँड्नमा मात्रै हैन, उपचारमा आर्थिक सहायता, मानसिक पीडाको शेयरिङ्सम्म पुर्याउन सकिन्छ ।
सबैसँग सबै कुरा छैन होला, तर केही न केही त सबैसँग पक्कै छ । हामीले आफूबाट कटाएर अर्को एकलाई मात्रै दिन सक्यौ भने अर्को आत्माले सुखानुभुति गर्नेछ । त्यो सुखानुभुति पाउनेलाई भन्दा दिनेलाई नै बढी हुनेछ । कसैले ज्ञान बाँड्न सक्ला, कसैले शरिरीक श्रम, कसैले आर्थिक सहयाता गर्न सक्ला कसैले उच्चमनोवल तथ साहसको केही शब्दहरु, विल्कुल केही नहुने केही हुन्न । र विल्कुल कुनै समस्या नभएको पनि केही हुन्न । आपसमा मनै देखि साथ दिन सक्यौ भने, शरिरको दुखाइमा धेरै राहत मिल्नेछ । शरिरभन्दा मनको दुखाइ गहिरो हुन्छ । एकअर्काेकाे साथले मानसिक दुखाइपनि घटाउँछ ।
समाजमा उस्तै समस्या छ । भौतिक दुरी कायम राख्ने भन्दै गर्दा आज समाज नै एक्लो एक्लै हुनु परेको छ । समाजको चरित्र भनेकै समूह हो, तर समूहले समूहको रुप लिन पाएको छैन आजको अवस्थामा । व्यक्तिले संधै आफ्नो समाजबाट आफ्नो उपस्थितिको गणना चाहन्छ, तर आज आभाष गर्न पाएको छैन त्यो पनि ।
कोभिडको महामारी हामी विगत झण्डै २१ महिनादेखि ‘फेस’ गर्दै आएका छौ, तर अझै पनि हाम्रो समाजले कोभिडलाई हैन, कोभिड संक्रमितलाई पर सार्दै आएको छ । यो महामारीको घडीमा अग्रभागमा खटिएर मानवताको लागि लडिरहेका व्यक्तिहरुलाई यही समाजले स–सम्मान स्वीकार गर्न सकेको छैन । भेरी अस्पतालको स्वास्थ्यकर्मीहरुमाथिको हमला एउटा उदाहरणको रुपमा संझना सक्छौ हामी । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले नगरभित्रको सबै वडाहरुमा अटो एम्बुलेन्सको व्यवस्था गर्यो, तर ति अटो एम्बुलेन्स चालकहरुले समाजबाट आफूहरुलाई अस्वीकार गरेको गुनासो गरिरहेका छन् । यि उदाहरणले प्रस्ट्याउँछ कि समाजमा अझै पनि यो महामारीबाट बच्न र बचाउँन आपसी ऐक्यवद्धता प्रस्तुत गर्न सकिरहेका छैनौं ।
र राज्य सञ्चालन तह । यहाँ त आपसी विश्वासकै शंकट छ। यो भन्दा ठुलो अभाव के होला र? समाजमा एकताको अभाव खड्कीरहदा देशमा आपसी विश्वासको अभाव चरमबिन्दुमा पुगेको छ ।
यि यावत समस्या र अभावहरुका बिचमा हामी एकबद्ध भएर यो महामारीलाई जित्नु छ । यसको लागि सबैभन्दा पहिलो हामी आफू शारिरीक र मानसिका रुपमा स्वस्थ्य रहनुछ । र, आफूले त्यागेर अरुलाई साथ दिनसक्यौ भने यस्तो महामारीको समयमा आपसमा सबैले ‘म’ हैन ‘हामी’को आभाष गर्न सक्छौ । यो नै महामारीबाट बच्ने सबैभन्दा शक्तिशालि उर्जा हो ।
सबैसँग सबै कुरा छैन होला, तर केही न केही त सबैसँग पक्कै छ । हामीले आफूबाट कटाएर अर्को एकलाई मात्रै दिन सक्यौ भने अर्को आत्माले सुखानुभुति गर्नेछ । त्यो सुखानुभुति पाउनेलाई भन्दा दिनेलाई नै बढी हुनेछ । कसैले ज्ञान बाँड्न सक्ला, कसैले शरिरीक श्रम, कसैले आर्थिक सहयाता गर्न सक्ला कसैले उच्चमनोवल तथ साहसको केही शब्दहरु, विल्कुल केही नहुने केही हुन्न । र विल्कुल कुनै समस्या नभएको पनि केही हुन्न । आपसमा मनै देखि साथ दिन सक्यौ भने, शरिरको दुखाइमा धेरै राहत मिल्नेछ । शरिरभन्दा मनको दुखाइ गहिरो हुन्छ । एकअर्काेकाे साथले मानसिक दुखाइपनि घटाउँछ ।
मनैदेखि अर्को मनलाई सहयता गर्दा आपसमा मिल्ने सन्तुष्टि चरम आनन्दपूर्ण हुन्छ । यो महामारीमा हामीले ‘हामी’ हुनुको भूमिका निर्वाह गरौं । आफू मेटाइ अरुलाई दिएर सन्तुष्टि ग्रहण गरौं । सन्तुष्टिले नै हामीलाई चरम सुख प्रदान गर्न सक्छ । ‘हामी भन्ने भावको विकास गर्न सक्छौ ।’ जे छ त्यो बाँडेर हामीले हामी हुनुको भूमिका निर्वाह गरौं ।

