न चासो न चिन्ता
Tags: No Comments
मकवानपुर । हेटौंडा उपमहानगरपालिका–५ कि सिर्जना चौलागाई, माध्यमिक तहको विद्यालयमा कार्यरत छिन् । दिनभर उभिएर पढाउनु पर्ने पेशा, शारीरिक थकानलाई महिनावारीको पिडाले झन् बढाउँछ । सुस्ताउँदा अल्छि माने झै हुन्छ, चाहेर पनि शारिरीक पीडा भुल्न सकिदैन । महिनावारी हुँदा कहिले पेन किलरको सहायता त कहिले साथी शिक्षिकाहरुको सहयोगमा दिन काट्नु पर्छ ।
गणित विषय शिक्षक उनी भन्छिन् “बसेर मौखिक रुपमा बुझाउन सकिने विषय पनि हैन, मेहनत नगरे उपाय छैन, महिनावारी प्याड पो स्कुलमा पाइन्छ, महिनावारी हुँदा दुखाइको पीडा आफैंसँग छ, कसलाई भन्नु ।” उनी आफ्नो पीडा महिला साथीहरुसँग शेयर गर्छिन । “केही पुरुष शिक्षकहरुले पनि सहयोग गर्नुहुन्छ, तर सबै बुझ्ने हुनुहुन्न” उनले भोगाइ सुनाइन्, “आफ्नो जिम्मेवारीको काम त गर्नै पर्छ, आफूले गर्दै आएको काम २÷३ दिन सहज त कसरी बनाउनु र ?” कार्यस्थलमा मर्यादित महिनावारीको सवालमा खुलेर बहस, छलफल वा अन्तरक्रिया पनि नहुने गरेको उनले सुनाइन् ।
विद्यार्थीलाई पढाउँदा महिनावारी विभेद विरुद्धको सवालमा खासै चर्चा हुने नगरेको कक्षा ९ कि छात्रा सक्रिया आचार्य बताउँछिन् । महिनावारी चक्रबारे पाठ नै भएकोले पढाइ हुने, तर मर्यादित महिनावारी, महिनावारी विभेदबारे आफूलाई केही थाहा नभएको आचार्यले बताइन् ।
नेपालको संविधानले “प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभुत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने हक हुनेछ, कसैलाई पनि आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाबाट बञ्चित गरिने छैन,’ भनेको छ । तर यो कार्यान्वयनमा छैन । महिनावारी प्याड पनि स्वास्थ्य सेवाको एउटा पाटो हो भनेर बुझाउन नसकिएकै कारण यो सेवामा सबैको समान पहुँच छैन ।
यसै साता मकवानपुरको हेटौँडा अस्पताल बागमती प्रदेशको दोस्रो उत्कृष्ट अस्पताल घोषित भयो, तर यही अस्पतालमा सेवा लिन आउने सेवा ग्राहीलाई मात्रै हैन कार्यरत महिला स्वास्थ्यकर्मीहरुलाई पनि महिनावारीको समयलाई लक्ष्यित गरी सेवा सुविधा छैन ।
हेटौँडा अस्पतालका मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट डा. रामचन्द्र सापकोटालका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७९/८० को वार्षिक समीक्षामा हेटौँडा अस्पताल प्रदेशकै उत्कृष्ट अस्पताल घोषित हुँदै सम्मानित भएको छ । आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा भएको स्वास्थ्य कार्यक्रम, स्वास्थ्य सेवाको सुचक तथा प्रस्तुतीकरणको मूल्यांकनको आधारमा हेटौँडा अस्पताल दोस्रो भएको हो ।
उत्कृष्ट हुँदैमा सर्वगुण सम्पन्न हुन सकिन्न रहेछ । सफलताको धेरै काम गर्न बाँकी रहेको अस्पताल प्रशासन स्वीकार गर्छन् । यस्तै “तपशिल”का कामहरु मध्ये प्राथमिकतामा नपरेको क्षेत्र हो महिनावारीको सवाल । डेंगुको उपचारको लागि ३ दिन देखि अस्पताल भर्ना भएकी मकवानपुर जिल्ला बकैया गाउँपालिका–३ की चण्डिका लामा तेस्रो दिन मध्यरातमा महिनावारी भइन् । बिरामी कुरुवाको रुपमा रहेकी उनकी जेठानी दिदीले अस्पतालमा प्याड खोजिन् तर पाइनन् । अस्पतालको फार्मेसीमा किन्न गइन् । त्यहाँ पनि सकिएको जानकारी पाइन् । अब उनी बजार निस्कनु पर्ने भयो, तर मध्यरातमा बजारका मेडिकलहरू पनि बन्द । कुनै उपाय नलागेपछि उनी बिरामीतिरै फर्किइन् ।
बिरामी चण्डिकालाई जसरी पनि प्याड चाहिएको थियो । उनले नै जुक्ति लगाएर दिदीलाई सुत्केरी वार्डमा प्याड खोज्न पठाइन् । सुत्केरी वार्डमा सुत्केरीका आफन्तले आफैं किनेर ल्याएको एउटा पिस प्याड सहयोग गरे । समस्या तत्काललाई ट¥यो ।
चण्डिका मात्रै हैन यस्ता समस्या दैनिक कतिले भोग्छन् तथ्याङ्क छैन । दैनिक एक हजारभन्दा बढी बिरामीले सेवा लिने यो प्रादेशिक अस्पतालमा महिनावारीको बेलामा प्रयोग गर्ने महिनावारी प्याड निःशुल्क छैन ।
ओपीडी सेवाको लागि आउने बिरामीलाई आपतकालीन प्याड चाहिँदा स्वास्थ्य जाँच गर्न बसेको लाइन छोडेर प्याड किन्न दौडिनु पर्ने हुन्छ । मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका रजिष्टार तथा हेटौंडा अस्पताल विकास समितिका अध्यक्ष राजेश प्रसाईँले अस्पतालमा निःशुल्क महिनारी प्याड राख्न नसकेको स्वीकार गरे । सरकारले अस्पतालबाट निःशुल्क प्रदान गर्ने औषधि नै अभाव रहेकोले अस्पतालमा महिनावारी प्याड नहुनु सामान्य भएको उनले बताए । “सेवा सुविधाको विस्तार गर्दैछौँ, विस्तारै यी समस्या पनि सम्बोधन हुने आशा गरौं,” प्रसाईँले भने । उनले यही जवाफ स्थापना कालदेखि नै भन्दै आएका छन् तर यसतर्फ चासो र चिन्ता देखिएको छैन ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिकामा पनि दैनिक सयौं सेवाग्राहीहरू आइपुग्छन् । तर महिलालाई सेवा लिँदा आइपर्न सक्ने समस्याबारे उपमहानगरले चासो देखाएको छैन । नक्सा पासको लागि हेटौंडा उपमहानगरपालिका आइपुगेकी हेटौंडा –१३ कि कोपिला लामा महिनावारी प्याड फेर्नकै लागि आधा घण्टा अलमलमा परिन् । काम तिर लागौं, प्याड फेर्न बितिसकेको छ, प्याड फेर्न तिर लागौँ न नगरपालिकामा प्याडको उपलब्धता छ न शौचालयमा प्याड व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ नै ।
“नगरपालिका आइसकेको थिएँ, फेरि रिक्सा चढेर बजार फर्केर गएँ, प्याड ल्याएँ अनि फेरेर लाइनमा बसे” उनले भनिन्, “जुन कार्यालय जाँदा नि हामीले स्वाभिमानका साथ सेवा लिन सक्दैनौँ ।” आफूसँगै आएका दाजुभाइले काम भ्याएर फर्कदाँ कोपिला प्याड फेर्ने र व्यवस्थापन गर्ने काम भ्याएर बल्ल नक्सा शाखा पुगिन् । “समानताको कुरा सबैले गर्छन्, यो पनि असमानतको एउटा उदाहरण हो, हामीलाई सेवा लिनमा आइपर्ने एउटा अड्चन हो यो पनि” उनले भनिन् ।
गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत उनी देख्दा सामान्य तर संवेदनशील कुरामा जनचेतना अभिवृद्धि तथा वकालत नपुगेको बताउँछिन् । “उपमहानगरपालिका प्रमुख महिला नै हुनुहुन्छ, यति त उहाँले चासो दिनुपर्ने हो नि, हामीले सम्झाउनु पर्ने कुरा हो र” सेवा लिन आएकी हेटौंडा –१७ कि सविता मल्लले भनिन्, “घरदेखि यहाँ आइपुग्दा प्याड फेर्ने बेला भैसक्छ, किनेर फेरेर अनि कामको लागि लाइनमा बस्नुपर्छ” उनले भनिन् ।
उपमहानगरपालिकामा सेवाग्राहीको लागि महिनावारी प्याडको सहज व्यवस्था छैन । “आफ्नो आवश्यकता अनुसार झोलामै बोकेर आएकाहरूले पनि शौचालयमा गएर फेर्न सहज छैन” मल्लले भनिन् । झोलामा प्याड बोकेर आएको अवस्थामा शौचालयभित्र पस्यो झोला झुण्ड्याउने किला समेत छैन, फेर्न धेरै समस्या छ” उनले भनिन् ।
कार्यालयकै कर्मचारीमा पनि सेवामा समानता छैन । मेयरको सचिवालय वा स्वास्थ्य शाखामा पहुँच पुग्ने कर्मचारीले मागेर सेवा लिन्छन्, तर जो त्यहाँसम्म माग्न जान आँट सबैले गर्दैनन् । बरु उनीहरू समस्या झेलेरै बस्छन् । “माग्दा सहजै पाइदैन, आफूलाई समस्या पर्दा कुरा मिल्ने साथीहरूसँग भए माग्ने हो, नत्र बजार निस्केर किन्ने हो,” एक कार्यालय सहयोगीले भनिन्, “आपत परेर किन्नको लागि बाहीर जान पनि कार्यालयमा खोजि होला की भनेर डराउनु पर्छ ।”
“मैले मेरो पहुँचको सदुपयोग गर्छु, एउटा दिनुस् भन्छु लिन्छु, साथीहरू के गर्नुहुन्छ थाहा छैन,” कार्यालयको आर्थिक विकास महाशाखा प्रमुख गंगा चौलागाँईले भनिन्, “करार तथा ज्यालादारी कर्मचारी र सेवाग्राहीको लागि समस्या भयो भन्ने कुरा चाही मसम्म पनि आएको थियो अलि अघितिर, तर हाल के छ थाहा छैन ।”
मेयरको सचिवालयबाट कर्मचारी र सेवाग्राहीलाई समेत निःशुल्क प्याड दिने गरीएको सचिवालय कर्मचारी रुपा बिडारीले बताइन् । “थाहा भएकाहरूले माग्छन, माग्नेलाई दिने गरिएको छ,” बिडारीले भनिन् । तर सचिवालयमा पुगेर प्याड माग्न सर्वधारणको पहुँच पुग्दैन ।
उपमहानगरपालिकामा झण्डै ५ सय कर्मचारी कार्यरत छन्, जसमा ५० प्रतिशत महिला कर्मचारी छन् । सबैले सहजै महिनावारी प्याड पाउने व्यवस्था छैन । “जसरी स्वास्थ्य संस्थासंस्थाहरुमा कण्डम सहजै लिन सकिने गरी व्यवस्था गरिएको छ, यस्तै हुनु पर्ने नि महिला स्वास्थ्यप्रति यो पनि हेपिएको हो” एक सेवा ग्रहीले भनिन् ।
पुनरावेदन उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलास नासु तिलादुर्गा ढकाल भन्छिन्, “झोलामा बोक्न बिर्सेको दिन बेञ्चभरी लाग्छ, किन्न जाउँ पसल टाढा छ, सेवा ग्राहीको चापमा आफू निस्केर हिड्न पनि मिलेन, अफिसमा छैन, फेर्न नपाउँदा बिजोक धेरै पटक भोगेको छु,” उनले भनिन्, “पटक पटक कर्मचारीको बैठकमा कुरा उठाएको छु तर सुनुवाइ नै भएको छैन ।” उच्च अदालत हेटौंडा इजलाशमा महिला कर्मचारी नै दुई दर्जन बढी छन् । “कर्मचारीलाई नै छैन, सेवा ग्राहीको लागि झन् के हुनु” उनले भनिन् ।

घरैमा हुँदा महिनावारी भएको भए त फेर्नको लागि झोलामा बोकेर आउने हो, ठ्याक्कै समय नभइकन महिनावारी भैदियो भने चै झोलामा पनि हुँदैन, किन्न निस्कने फुर्सद पनि हुँदैन अनि ज्यादै समस्या हुन्छ,’ अधिवक्ता अप्सरा बस्नेतले भनिन्, “प्याड भनेको स्वास्थ्य सामग्री नै हो, अत्यावश्यक भित्र नै राखौं भन्ने बुझाइनै नहुँदा हामीले समस्या भोग्नु परेको छ ।”
जग्गा पासको लागि जिल्ला मालपोत कार्यालय मकवानपुर आइपुगेकी राक्सिराङ गाउँपालिका ३ कि कल्पना गोले जग्गा पास नसकिदै घर फर्किइन् । मोठमा कर्मचारीले बोलाउँदा उनी उपस्थित हुन नसकेपछि काम भोलीको लागि थन्किएको लेखापढीमा सहयोग गरेकी रञ्जिता बिष्टले बताइन् । उहाँको काम आजै सकिन्थ्यो, तर उहाँ नै भोली आउँछु भनेर फर्किनु भयो,’ विष्टले भनिन्, “हामी आफैं पनि महिनावारी हुँदा आधा दिनमै काम छोडेर घर जान्छौ, यस्तो त सामान्य हो यहाँको लागि ।”
मालपोत कार्यालयमा पनि महिनावारीको लागि प्रयोग गर्न महिनावारी प्याडको व्यवस्था छैन । मालपोत कार्यालयमा रहेको शौचालयमा पनि महिनावारी प्याडको व्यवस्थापन गर्ने ठाउँ छैन ।
यी कार्यालयका कर्मचारी र सेवा ग्राहीको पीडा प्रतिनिधि मात्रै हुन् । धेरै चाप हुने नापी कार्यालय, तथा प्रदेश सरकारको विभिन्न मन्त्रालयहरूमा समेत सेवाग्राहीको लागि लक्ष्यित गरेर प्याड राखिएको छैन । जसले सहज सेवा प्राप्तिमा समस्या भएको महिलाहरूको गुनासो छ ।
नेपालको संविधानको धारा ३५ स्वास्थ्य सम्बन्धी हकमा ‘प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने हक हुनेछ’ भनिएको छ । तर महिलालाई यस प्रकारको आभारभुत सेवा प्राप्त नभएको सरोकारवालाहरूको गुनासो छ । संविधानको धारा ३५ (३) मा ‘प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँचको हक हुनेछ’ भनिए पनि हेटौंडा उपमहानगरपालिका कार्यालयमा सेवाग्राही होस् वा कर्मचारी उनीहरूले आफ्नो पहुँचको आधारमा मात्रै सेवा पाएका छन् । अन्य कार्यालयमा महिनावारी प्याडको उपलब्धता नै छैन । महिलाहरूले आफूहरूको अवस्था अनुसार सेवा प्रदायक संस्था तथा कार्यालयमा व्यवस्था नहुनु पनि विभेदकै रुपमा लिन सकिने अधिकारकर्मीहरूको भनाइ छ ।
महिनावारीकै कारण महिलाको मर्यादामा असर पर्न नुहने बताउँछिन्, लेखक तथा मर्यादीत महिनावारी अभियन्ता राधा पौडेल । महिनावारीले मानव अधिकार, भावनात्मक, मानसिक, शारीरिक, सामाजिक स्वास्थ्यमा कस्ता असर पार्छ भन्नेबारे अनुसन्धान नै नभएकोले कार्यालयहरूलाई सहज सेवामा नल्याइएको उनको भनाइ छ ।
पौडेलले हरेक कार्यालयले महिनावारीलगायत रजनोबृति समबन्धी कुनै पनि भेदभाव नगर्न, नहुन आचारसंहित बनाएर, नीतिगत रुपमा नै सम्बोधन गर्नुपर्ने बताईन । उनले जबसम्म कार्यलय मर्यादित महिनावारी मैत्री हुदैन तबसम्म लंैगिक समानता र मर्यादित काम कुनै पनि दृष्ट्रीकोणले सफल हुन् नसक्ने दाबी गरिन ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरमा पनि हर समय सेवाग्राहीको चाप हुन्छ, तर यहाँ पनि महिनावारी प्याडको सुविधा छैन । महिला प्रहरीहरू स्वयम् समस्या खेप्दै आएका छन् ।
मर्यादित महिनावारी व्यवस्थापन अभियान
मर्यादित महिनावारी व्यवस्थापनबारे सरकारी कार्यालयहरूले बेवास्ता गर्ने गरेको लेखक तथा मर्यादित महिनावारी अभियन्ता डाक्टर राधा पौडेल बताउँछिन् ।
नेपालमा सरकारीस्तरबाट मर्यादित महिनावारीको बहस सुरु भएको भर्खरै ५ वर्ष मात्रै भयो । सन् २०१७ मा सरकारले ‘मर्यादित महिनावारीको नीति’ मस्यौदा गर्यो । पछिल्लो ‘मर्यादित महिनावारी नीति २०७४’ मा कर छुट गर्नुपर्ने विषय समावेश गरियो । सन् २०१९ मा सामुदायिक विद्यालयमा महिनावारी प्याड वितरण गर्ने निर्णय पनि भयो ।
केन्यामा सन् २००४ मा र भारतमा सन् २०१० मा महिनावारीलाई ‘मर्यादित’ बनाउन प्याडमा अतिरिक्त कर कम गरेको थियो । अझ केन्यामा सन् २०१७ बाट सार्वजनिक विद्यालयमा महिनावारी प्याड निःशुल्क वितरण सुरु भयो । त्यसको सिको विस्तारै अन्य देशहरूले पनि गर्दैछ । ‘मर्यादित महिनावारी’ मानव अधिकारको विषय हो । “यो एक जटिल, बहुआयामिक र जीवनचक्रीय रूपमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने तर प्राकृतिक प्रक्रिया हो,” पौडेल भन्छिन्, “तर ‘मर्यादित महिनावारी’ मैत्री विद्यालय, सार्वजनिक कार्यालय वा जहाँ सरकारले निःशुल्क सामग्री वितरण गरिरहेको छ, स्थानीय स्तरमा उत्पादन हुने÷भएका सामग्रीहरूले प्राथमिकता पाउनैपर्छ ।”
प्रयोग सामग्री जेसुकै भएपनि त्यो हरेक महिनावारी हुने व्यक्तिलाई मर्यादित भएर बाँच्न सहयोग गर्ने खालको हुनुपर्ने बताउँछिन् पौडेल । “कुनै पनि विद्यालय÷कार्यालयमा छिर्दा ‘मर्यादित महिनावारी मैत्री’ विद्यालय÷कार्यालयमा स्वागत छ भनेर लेख्न सके त्यसले छोरी / महिलामा गौरव र आत्मसम्मान बढ्न सक्छ,” पौडेल भन्छिन् ।
बिद्यालयमा प्याड नष्ट गर्न समस्या, इन्सुनेटर प्रयोग विहिन
मकवानपुर । महिनावारी हुँदा प्रयोगको लागि विद्यालयलाई निःशुल्क महिनावारी प्याड वितरण गरियो तर प्रभावकारी रुपमा नष्ट गर्न नसक्दा समस्या देखिन थालेको छ । महिनावारी हुँदा प्रयोग गरिएको प्याड नष्ट गर्नको लागि सबै विद्यालयहरूमा इन्सुनेटरको व्यवस्थापन छैन ।
केही विद्यालयहरूले प्याड नष्ट गर्नको लागि छात्रा शौचालयको पछिल्लो भागमा चेम्बर बनाएका छन् । चेम्बर भरिएपछि केमिकलको प्रयोग गरेर नष्ट गरिन्छ । तर धेरैजसो विद्यालयहरूले अझै पनि महिनावारी भएको बेला प्रयोग गरिएको प्याड बाल्टीलगायतमा संकलन गर्ने गरेका छन् । जसलाई नष्ट गर्न लामो समय लगाएर, मट्टितेललगायत प्रज्वलनशील पदार्थ राखेर जलाइन्छ । जुन वातावरणीय दृष्टिले स्वस्थ्यकर हैन ।
कुहिएर माटोमा नमिल्ने र सहजै नजल्ने भएकोले प्याड नष्ट गर्न समस्या हुने गरेको छ । “प्याड नष्ट गर्नै समस्या छ, पहिले निःशुल्क प्याडको लागि अनुरोध गरियो अहिले नष्ट गर्ने उपकरण आवश्यक भएको छ,” हेटौंडा १३ प्रतिभा निमाविका अध्यक्ष तेजबहादुर थिङले भने ।
हेटौंडाको बाल ज्योती माविले भने छात्रा शौचालयसँगै चेम्बर बनाएको छ, जसमा प्याड भरीएपछि केमीकल हालेर नष्ट गरिन्छ । प्याड इन्सुनेटर मिसेन खरिदको लागि साँढे २ लाखसम्म पर्ने भएकोले सबै विद्यालयले सहजै खरिद गर्न सक्ने अवस्था नभएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका विपद् प्रतिकार्य फोहरमैला व्यवस्थापन तथा वाताबरण शाखाका प्रमुख शान्ति विश्वकर्माले बताइन् ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले १ वर्ष अघि नगरको ६ वटा विद्यालयलाई प्याड इन्सुनेटर सहयोग गरेको थियो । उपमहानगर भित्र रहेका विद्यालयका विद्यार्थीहरूले महिनावारीको समयमा प्रयोग गरेको प्याड व्यवस्थापनमा चुनौंती थपिएपछि पहिलो पटक ६ विद्यालयलाई प्याड इन्सुनेटर प्रदान गरीएको विपद् प्रतिकार्य फोहरमैला व्यवस्थापन तथा वाताबरण शाखाका प्रमुख शान्ति विश्वकर्माले जानकारी दिइन् ।
पहिलो पटक हेटौंडा–१ को अमर माध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–४ को भुटनदेवी मध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–६ को बंशगोपाल माध्यमिक विद्यालय, हेटौंडा–१३ को महेन्द्र माध्यमिक बिद्यालय, हेटौंडा–१८ को ज्योति माध्यमिक बिद्यालय र हेटौंडा–१९ को निर्मल माध्यमिक विद्यालयमा महिनावारी प्याड इन्सुनेटर हस्तान्तरण गरीएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका कार्यालयले जनाएको छ ।
अमर माविकी प्रध्यानाध्यापक मालती उप्रेतीका अनुसार उपमहानगरपालिकाले प्रदान गरेको इन्सेनेटर पनि प्रयोग विहिन अवस्थामा छ । “३/४ ओटा प्याड राखेर जलाउँदा कुइरी मण्डल धुवाँ आउँदोरहेछ, हाम्रो त टोलको बिचमा स्कुल भएकोले त्यो प्रभावकारी भएन, गाउँलेले के को दुर्गन्ध धुवाँ हो यो भनेर गाली गरे त्यसपछि प्रयोग विहीन अवस्थामा छ” उप्रेती भनिन् । अहिले विद्यार्थिहरुले प्रयोग गरेको महिनावारी प्याड संकलन गरेर फोहोर लैजाने गाडीमा पठाउने गरेका उनले बताइन् । विद्यालयले यसबारे नगरप्रमुख मिना कुमारी लामा र प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत शिवराज चौलागाईलाई जानकारी गराएको उप्रतीले बताइन् ।
विद्यालयको लागि निजी संस्थाले दिएको भेण्टीङ मिसेन पनि अहिले प्रयोग विहीन भएको छ । आफूहरुसँग चारपाटे आकारको प्याडको लागि उपयुक्त मिसेन भएको तर नगरपालिकाले लाम्चो आकारको प्याड दिएपछि मिसेन प्रयोग विहीन भएको विद्यालयले जनाएको छ । मिसेन नहुदा विद्यार्थीलाई प्याड लिनको लागि पहिले जस्तो सहज छैन ।
नीति निर्माणमा चासो नै छैन
सरकारी होस् वा निजि जुनसुकै सेवा प्रदायक कार्यालय/संघसंस्था र सामाजिक प्रतिष्ठानहरुमा मर्यादित महिनावारीका सवालमा खुलेर बहस, छलफल र सहजिकरणको कार्य आवश्यक छ, तर यो विषय चासोमा पर्ने गरेको छैन । यस्ता सवालमा स्थानीय सरकारले पनि खास नीति निर्माणमा चासो दिने हो भने व्यवस्था बसाउन सकिने तर प्रतिनिधिको चासो कम भएको सेवाग्राहीहरुको गुनासो छ ।
मकवानपुर जिल्लाका १० वटा स्थानीय तहहरुमा कुनैले पनि मर्यादित महिनावारीबारेको सवाललाई मध्यनजगर गरेर नीति निर्माणमा चासो देखाएका छैनन् । प्रदेश सरकारले पनि यसबारे चासो राखेको छैन ।
महिनावारी विभेदबारे घरभित्र हुने व्यहावरमा केही गैससहरुले आशिंक कार्यक्रम गर्नुबाहेक अन्य अभ्यास नै नभएको बताउँछिन् गैसस बागमती प्रदेश अध्यक्ष तथा सामाजिक अभियन्ता आरती पाठक । महिलामाथि विभेदको जडकै रुपमा रहेको महिनावारी विभेदबारे सरकारी तहबाटै नीति र निर्देशिक आवश्यक भएको पाठकले बताइन् ।
नगरपालिकाले दिएको प्याड नै राम्रो भएन
हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले दिएको प्याड नै राम्रो नभएको विद्यार्थीहरुले गुनासो गरेका छन् । नगरपालिकाले सामुदायिक विद्यालयहरुमा वितरण गरेको महिनावारी प्याड गुणस्तरीय नभएको गुनासो विद्यार्थीहरुले गरेका हुन् ।
“लगाउँदा पनि डल्लो पर्छ, साइज पनि सानो छ” अमर मावि हेटौंडा १ की एक छात्राले भनिन् “मोटो मान्छेको लागि कामै छैन ।” साना कक्षमा नानीहरुलाई ठिकै छ तर ९/१० कक्षाका नानीहरुले धेरै गुनासो गरेकाे प्रअ मालति उप्रेतीले बताइन् ।
तर उपमहागरका प्रवक्ता समेत रहेको हेटौंडा १ का वडा अध्यक्ष सविन न्यौपाने विद्यार्थीको गुनासोलाई मध्यनजर गर्दै पयाप्त साइजको प्याड वितरण गर्ने बताउँछन् ।
“अघिल्लो पटक बाँडेको प्याडको साइजमा गुनासो भएकोले हामीले दोस्रो लटमा त्यसलाई ध्यान दिएका छौ” न्यौपानेले भने । इन्सेनेटर मिसेन प्रयोग विहीन भएको सवालमा भने आफूहरुलाई जानकारी नभएको र प्राविधिकसँग समन्वय गरिने उनले बताए ।

मकवानपुर । त्यो बेला, तत्कालिन आमभञ्ज्याङ गाविस ३ को नामुना सामुदायिक वनको धेरै माथि पुगेपछि बाबियो भेटिन्थ्यो । त्यो पनि सहजै हैन, भीर र पहरामा मात्रै । सजिला ठाउँको त अरुले काटेर लगिरहेका हुन्थे । हामी त्यै भीर र पहरामा पुगेर बाबियो संकलन गर्दथ्यौ । घाँसको भारीसँगै दैनिक एक वा दुई साना साना मुठ्ठा बाबियो ल्याउँथ्यौ, छानामा सुकाउन राख्दथ्यौ । यो काम सुरु हुन्थ्यो सोह्र श्राद्ध लाग्नु अगावैबाट ।
बाबियो कै खोजिमा धेरै टाढाटाढा पुग्थ्यौ जंगलमा । घाँस काट्दा भेटिएको त्यान्द्रा त्यान्द्रा बाबियो साथीहरु मिलेर जम्मा गर्दथ्यौ । झण्डै १५ मुठाजति बाबियो चाहिन्थ्यो एउटा मज्जाको लठ्ठा बाट्ने बाबियो पुर्याउन ।
सोह्रा श्राद्ध लाग्नु अगावैबाट सुरु गरिएको बाबियो संकलन काम लगभग सोह्र श्राद्ध सकिनै लाग्दा पुरा हुन्थ्यो । नियमित काम सकेर गाइवस्तु चराउन चौरमा लैजान्थ्यौ, त्यै चौरमा लिङे पिङको लागि लठ्ठा बाट्न हामी भेला हुन्थ्यौ । हामी पनि के भन्नु एक, दुई जना पाका बाले लठ्ठा मिलाउनु हुन्थ्यो । सिपालु अरु ३ जना लठ्ठा बाट्नको लागि एक एक वटा भाग लिएर घुम्न सुरु गर्दथे । हामी लठ्ठाको लागि पय थप्नको लागि बाबियो लिएर उभिन्थ्यौ । अन्य केही बाबियो समेट्न त केही लठ्ठा मिलाउन लागि पर्नुहुन्थ्यो ।
केहीले सबैको वस्तुभाउ बालिमा जानबाट रोक्थे, अझ भनौ सबैको बस्तु हेरालुको जिम्मेवारीमा हुन्थे । हामी गोठाहरु मात्रै हैन, पिङको लठ्ठा बाट्ने भनेपछि हेर्नेहरुको पनि भीड नै लाग्थ्यो । बाबियोको लठ्ठा बाटेर भ्याएपछि सुरु हुन्थ्यो लिङ्गो गाड्नको लागि बाँसको खोजि ।
हामी आपसमा ४/५ रुपियाँ उठाउँथ्यौ र बाँस किन्थ्यौ । लिङ्गे पिङको लागि लिङ्गो गाड्न धेरै गाह्रो काम । यसको लागि बलिया ठुला ब्यक्तिनै खोज्नु पर्ने । पिङ हाल्न सुरु भएपछि गाउँभरीको भीड लाग्दथ्यो मैदानमा ।
“तँ र म दोहोरो खेल्ने है ।”
“मलाई त मच्चाउन आउन्न ।”
“मलाई त कहाली लाग्छ, बसेर मात्रै खेल्छु ।”
“फलानोले त पिङै फर्काएका है पोहोर साल ।”
“यस्तो भयो भने पिङ लिङ्गा जान्छ, यसो गरौ ।” भीडमा यस्ता यस्तै कुरा सुनिन्थे ।
कमेरो र रातो पाटोले पोतेको घर चरक्क चर्केको घामले एकै छिनमा टल्लक्क टल्कन्थ्यो । रेडियोको पुराना ब्याट्रीहरु जम्मा गरेर राखेका हुन्थ्यौ । त्यो फुटाएर झ्याल र ढोकाको चौकोसमा लपक्क लगाउँथ्यौ । रातो, सेतो, कालो रङले घर बेहुली जस्तै चिटिक्क देखिन्यो । आँगनको छेउछाउँ र बारीका कान्लाहरुमा फुल्न थालेका सयपत्री र मखमली फूहरुले झन् घरको शोभामा चमक थप्दथ्यो । काँक्रो र लप्सीको अचार भरेर घरको बार्दलीमा राखिएका बट्टाहरु र सुकाउनको लागि माला बनाएर झुण्ड्याइएका खुर्सानीको लहरले पनि श्रृगारकै काम गरेझै देखिथ्यो ।
अनि लाग्थ्यो,अब साँच्चै दशै आयो ।
सानासाना भाइ बहिनीहरु झन् धेरै चहलपहल हुन्थ्यो । कस कसले नयाँ लुगा पाए, कस कसले बाँकी उनीहरु बिचमा रमाइलो कुरा हुन्थे । यो भीड देखेपछि अब साँच्चै दशै आयो भन्ने लाग्दथ्यो ।
पिङ तयार हुन्थ्यो । खेल्नको लागि पालो लगाइन्थ्यो । हाम्रो नयाँ रुटिङ बन्थ्यो घरधन्दा सक्यो कि चौरतिर पिङ खेल्न दौडिन्थ्यौ ।
अर्को दिन माटो खन्न जान्थ्यौ । कमेरो माटो रातो माटो । कमेरो माटो खन्न धेरै गाह्रो हुन्थ्यो । पानी चुहिरहेको ओडारबाट माटो लिकाल्नु पर्दथ्यो, दिदी, आमा, काकी र भाउजुहरु पालैपालो माटो खन्न ओडारमा पस्नुहुन्थ्यो, उहाँहरुले खनेर बाहिर फालेको माटो हामी जम्मा गरेर बारोमा उठाउँथ्यौ । माटो खन्दा खन्दै भोक लाग्थ्यो, भाउजु, काकीहरु कमेरो माटोको साना साना ठल्ला चक्लेट जस्तै बनाएर मिठो मानेर खानु हुन्थ्यो । हामी त्यै जंगलमा अम्बा खोज्न जान्थ्यौ, कट्टा अम्बा भेटिए बटुलेर ल्याउँथ्यौ । खान्थ्यौ ।
भोली पल्ट पुराना गाग्राहरु, अल्मुलियमका बाटाहरुमा बिहानै माटो भिजाउन हालिथ्यो र दाउरा घाँस खेप्न जान्थ्यौ । एकखेप घाँस दाउरा गरेर फर्केर खाना खाएपछि घर पोत्न थाल्दथ्यौ । कमेरो र रातो पाटोले पोतेको घर चरक्क चर्केको घामले एकै छिनमा टल्लक्क टल्कन्थ्यो । रेडियोको पुराना ब्याट्रीहरु जम्मा गरेर राखेका हुन्थ्यौ । त्यो फुटाएर झ्याल र ढोकाको चौकोसमा लपक्क लगाउँथ्यौ । रातो, सेतो, कालो रङले घर बेहुली जस्तै चिटिक्क देखिन्यो । आँगनको छेउछाउँ र बारीका कान्लाहरुमा फुल्न थालेका सयपत्री र मखमली फूहरुले झन् घरको शोभामा चमक थप्दथ्यो ।
काँक्रो र लप्सीको अचार भरेर घरको बार्दलीमा राखिएका बट्टाहरु र सुकाउनको लागि माला बनाएर झुण्ड्याइएका खुर्सानीको लहरले पनि श्रृगारकै काम गरेझै देखिथ्यो ।
अनि लाग्थ्यो,अब साँच्चै दशै आयो ।
अर्को दिन लुगा धुने काम हुन्थो । डोकोभरी ओड्ने ओछ्याउनेको खोल र तन्नाहरु बोकेर हामी आमाको पछिपछि लागेर खोलामा पुग्थ्यौ । खोला छेउमै आगो बालेर भैसीलाई कुँडो पकाउने बडेमाको डेक्चिमा आमाले खरानी पानी भकभक उमाल्नु हुन्थ्यो । ओड्ने ओछ्याउनेको खोलहरु त्यै खरानी पानीमा पकाउनु हुन्थ्यो । लुगा पानीमा गुजगुज गरी पाक्दथ्यो । आमाले एउटा एउटा गरेर बाँसको लौरोले च्यापेर झिक्नुहुन्थ्यो र सिलित्त मिलेको चाक्लो ढुङ्गामा राखेर मुङ्ग्रोले ड्यामड्याम पिट्नु हुन्थ्यो । त्यसपछि हामीलाई दिनुहुन्थ्यो त्यो लुगा । हामी खोलाको कञ्चन पानीमा पखाल्थ्यौ । मगमग बास्न आउँथ्यो कपडा ।
धोएको खोल र तन्नाहरु बगरै भरी सुकाउँथ्यौ । बगर क्या राम्रो देखिन्थ्यो रङ्गीचङ्की ।
धोएको लुगा सुकुञ्जेल नुहाइधुवाई भ्याइन्थ्यो, नजिकैको चौरमा हिजो अस्ति हालेको पिङ खेलिथ्यो र सुकेका लुगा बटुलेर अबेर दिनमा घर फर्कन्थ्यौ ।
भोलीपल्ट च्युरा कुटिन्थ्यो, मगमग बास्ना आउने तातो तातो चिउरा पाएपछि हामीलाई केही चाहिन्नथ्यो । तोरी पिस्न बुबा जानुहुन्थ्यो, सँगै दशैंको लागि लुगा भित्रन्थे घरमा । माछा मासु खानेहरुको घरैमा खसी बोकाको जोहो हुन्थ्यो, नखानेहरुको पनि आफ्नो तरीकाको दशैं जोहो भैसक्थ्यो ।
अष्ठमीदेखि घाँस, दाउरा, सोतर खेप्न जंगल जान पार्दैनथ्यो । घरछेउकै पाखाको घाँस दशैंको लागि जोगाएर राखिन्थ्यो, एक घण्टामै घाँस सोतरको जोहो हुन्थ्यो । अनि मिल्दथ्यो फुर्सद आमा, काकी, भाउजुहरुलाई । अनि हामीलाई पनि । हामी पिङमा झुम्मिन्थ्यौ, हामी पौडीमा रमाउँथ्यौ, हामी आँगनमै ओखरको दाउ बनाएर उफ्रदै खेल्थ्यौ, अनि लाग्थ्यो दशैं । दशैंको टिकाको दिन घरघरमा टिका लगाइन्थ्यो । गाउँभरी एकअर्काको घरमा टिका थाप्न गइन्थ्यो, सुका, मोहोर र रुपियाँका सिक्का फ्रकको गोजिमा बजाउँदै दौडिन्थ्यौ । अनि आउँथ्यो दशैंको मज्जा ।
अनि बुझ्दथ्यौ परिवारको महत्व, अनि ज्ञात हुन्थ्यो आपसी सद्भावको उचाई । अनि पो महत्व थियो दशैं र अन्य पर्वहरुको ।
…………………………………………….
र, आज, यो बेला । दशैं भित्रिसकेको छ । अहाँ दशैं भित्रेकै छैन । अर्थात भनौ तिथीको हिसाबले दशै लागि सकेको छ । तर कतै त्यो दशैको जस्तो चहपहल छैन । दशैंसँग पर्याय जस्तो बनेको लिङ्गे पिङ देख्नै मुस्किल छ । आजका बालबालिकाहरुमा त्यो खुसी र रौनकता नै देखिन्न उनीहरु मोबाइल लिएर बन्द कोठामा छन् । अभिभावकहरुमा त्यो हर्ष छैन, व्यस्तता छैन, पर्व मनाउन छाडेर ट्रेकिङ हिडिरहेका छन् । गाउँघर सुनसान छ, सबैलाई शहरको कोलाहाल प्रिय भएको छ । यै कोलाहालयुक्त शहरको बन्द कोठामा मनाइरहेको छ दशै । न रमझम छ लिङे पिङ र जाँते पिङको, घरघरमै सदाबहार पिङ छ ।
न भ्याइनभ्याइ छ काम र खुसी खुसीले भरिएको त्यो व्यस्तताको । न हराभरा देखिन्छ शहर त्यो गाउँ जस्तो, न आपसी जमघट छ शहरमा त्यो गाउँको जस्तो ।
बस्, हराउँदै गएको मौलिकताको छिटा छिटा बोकेर बाँचेको छ दशैं । यही आधुनिकता भित्र सहजतामा रगमगिएको दशैं र देखावटी खुसी बोकेर म पनि यो दशैंको दृश्य हेरिरहेको छु । खास दशैं त्यो हो कि यो हो ? खास पर्वको मौलिकता यसरी बाँच्दछ कि त्यसरी ?
पहिचान नै गुम्ने डर भयोः समाजशास्त्री केशव तिमल्सिना
गरिखाने विपन्न वर्गको पहुँच त्यहासम्म पुग्दैन । उनीहरुले पर्व मान्ने हैसियत नै पुग्दैन र उनीहरु विस्तारै झन् झन आर्थिक दलदलमा फस्दै जान्छन, यस कारण पनि यो सामाजिक रुपमा विकराल समस्या हो ।
= समाजशास्त्री केशव तिमल्सिना
“चाडपर्वको मौलिकता हराउँदै जानु भनेको हाम्रो पहिचान नै गुम्दै जाने खतरा बढ्नु हो । हामी विस्तारै पश्चिमा संस्कृतीको नक्कल गर्दै आयौ । अचेल हामीले आफ्नो चाडपर्व मनाउने ताैरतरीका नै फेरिएका छन् । पछिल्लो समय जस्तो सुकै चाडपर्व पनि खानपानसँग बढी जोडिने गरेको छ । खानपानमा हाम्रो शैली पहिले जस्तो छैन । हाम्रो खानपान, लवाइले नै हामी पश्चिमाकरणतर्फ ढल्कीदै छौ भन्ने देखाउँछ । यो हाम्रो आर्थिक हैसियतको कारण पनि फेरिएको हो । केहीले प्रयाप्त धुमधामसँग पर्व मनाउने हैसियत बनाउन सक्छन् । उनीहरुले पर्वको रौनकता बेजोड नै हुन्छ ।
तर गरिखाने विपन्न वर्गको पहुँच त्यहासम्म पुग्दैन । उनीहरुले पर्व मान्ने हैसियत नै पुग्दैन र उनीहरु विस्तारै झन् झन आर्थिक दलदलमा फस्दै जान्छन, यस कारण पनि यो सामाजिक रुपमा विकराल समस्या हो ।
अहिले पश्चिमाकरणको नक्कल गर्दै गर्दा कुन पर्वको ठ्याक्कै मौलिकता के हो भन्ने नै गुमिसकेको छ । पश्चिमा संस्कृतिको देखासिकी गरेर पर्व मनाउँदै गर्दा गरिखाने वर्गमा मार थपिने त छंदैछ, यसले समाजमा असमानता समेत जन्माउँछ । यसले समाजमा विस्तारै सामाजिक सद्भावको पाटोलाई पनि कमजोर बनाउँदै लैजान्छ । पहिले जस्तो दशैमा घरघरमा नौरथा पूजा गर्ने संस्कृती अहिले छैन । कुनै चोकमा मन्दिर बनाएर, सामूहिक पूजा गरिन्छ । यो एक हिसाबले झ्वाट्ट हेर्दा समूहमा बाधिएको जस्तो देखिएपनि अन्नततः पर्वको अनुसाशन र मौलिक पहिचान हैन ।
चाडपर्वको खबर पाटाहरु छन् भने सुधार आवश्यक हुन्छ, तर हामीले पर्वको शैली र तरीका नै छाड्दै छाड्दै जाँदा भोली हाम्रा सन्ततीहरुले के सिक्लान भन्ने अर्को प्रश्न पनि छ । यसप्रति सामाजिक अभियन्ताहरुको पनि चासो र चिन्तत आवश्यका छ । सामाजिक मुल्य र मान्यता बचाउन, साँस्कृतिक तथा धार्मिक पर्वहरुको मौलिकता जोगाउनको लागि सामाजिक अभियन्ताहरुको अभियान पनि खाँचो छ ।
ज्येष्ठ नागरिकलाई चिन्ता
हेटौंडा २ का ६७ वर्षिय सुर्यनाथ घिमिरेलाई पनि दर्शै पहिले जस्तो नभएको आभाष छ । “पहिले जसरी अहिले छरछिमेक र परिवार मिलेर दशैं मनाउनै छाडियो” उनी भन्छन, “पहिले अभाव थियो, आर्थिक संकट थियो र पनि सबैले सबैलाई मान्दथे, साथ सहयोग गर्दथे र दशैं रमाइलो हुन्थ्यो, अहिले सबैसँग पैसा छ, सबैको आ–आफ्नै तरीकाले पर्व मनाउन थाले ।” केही गरिब वर्गहरुले दशैंमाथि आफ्नो पहुँच राख्नै नसक्ने अवस्था भएको उनले दुखेसो पोखे । गाउँमा जग्गा बाँझो राखेर शहर बस्न परेको छ, शहरमा सबै कुरा किन्नु पर्छ, महंगो छ, कसरी दशै रमाइलो बन्नु” घिमिरेले भने ।
गाउँमा पनि दशैंको मौलिकता खोज्नुपर्ने अवस्था आएको उनले बताए । “पहिले जस्तो रमाइलो अहिले गाउँ नै छैन,पिङ हालिए पनि बाबियोको हैन, नाइलन र सुतलिको देखिन्छ, दुख गर्ने मान्छेकै अभाव छ सबैतिर ।” सुखभोग गर्न खोज्दा पर्वको मौलिकता कम भएको उनको ठम्याइछ ।
गाउँघरमा युवाहरु नभएपछि गाउँमै पर्वको रौनकता नभएको बताउँछन्, मकवानपुरगढी ५ का जयराम तिमल्सिना । स्थानीय टोल विकास समितिको अध्यक्ष तथा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका गाउँ कमिटि अध्यक्ष समेत रहेका तिमल्सिना भन्छन “कसैलाई चाखै छैन पहिले जस्तो, दशैंसँग परिपुरक जस्तो मानिने पिङको रौनकता त हरायो नै ।” महङ्गी बढेको कारण युवाहरु आफ्नो गाउँठाउँमा नभएकोले पनि पर्वको रौनकता र मौलिकता गुम्दै आएको उनले बताए ।
१८ आश्विन २०७९, मंगलवार प्रकाशित समय सान्दर्भिक यो सामग्री हामीले पुन प्रकाशित गरेका छाैं ।
मकवानपुर । मकवानपुरको बकैया गाउँपालिका स्थित बकैया खोला आसपासमा झुलेको काँस । विशेष गरी बालुवा र बालुवा मिश्रित माटोमा उम्रने काँस फूल्दा यतिबेला खोलाको बगर लोभलाग्दो भएका छन् ।
खोलाको कलकल ध्वानी, सिरसिर बतासमा लहलहराइरहेको काँस अहिले फोटोका पारखीहरुको लागि आकर्षक बनेको छ ।हरेक वर्ष काँस फुल्ने र फूल छिच्पिदै गएपछि हावाले उडाएर ठिङ्गाे बाेट सुख्खा बन्ने गरेको छ, सुकेको काँसलाई छाना छाउनेलगायतको काममा प्रयोग गर्ने गरिएको भएपनि यसको फूलको उपयोगीताबारे चासो राखेको देखिन्दैन ।
डिभिजन वन कार्यालय मनहरी राप्ति मकवानपुरको प्रमुख विष्णुप्रसाद आचार्य यसको प्रयोगबारे खोज आवश्यक भएको बताउँछन् । ”यसको फूलबाट सिरानी, डसना आदि बनाउन सकिन्छ, यतातर्फ हामीले कहिले सोचेका छैनौ, यो पनि गैरकष्ठको एउटा राम्रो आम्दानी हुन सक्थ्यो” डिएफओ आचार्यले भने “काँसको क्षेत्रमा काम गर्ने हामीसंग कुनै संघसंस्था वा कोहि सरकारी निकाय छन् की खोज आवश्यक छ ।
नदि उकास जमिन, नदि किनारमा माटोलाई स्थापित गर्नमा काँसको विशेष भूमिका रहने उनले बताए । काँसलाई बातावरणीय सेवाको बारेमा पनि छलफल चलाउ पर्ने उनी बताउँछन् ।





पानामाकाे कारण घाटा जोखिममा केरा व्यवसाय
Tags: No Comments
मकवानपुर । घर खर्चको सामान्य जोहो केरा विक्रीबाट गर्दै आएकी मकवानपुरगढी गाउँपालिका ५ कि रञ्जु न्यौपानेलाई अहिले केरामा पाग्ने पानामा रोगको भयले सताएको छ । “व्यसायिक रुपमा केरा खेती त हैन, तर केराबाट सामान्य घरखर्च चल्ने गरेको कारण त्यै पनि गुम्ने डर छ” उनले भनिन् ।
उनी व्यवसायिक पुशपालक किसान हुन् । केराको आम्दानीले पशुबाट भएको आम्दानी बचत हुने गरेको उनले बताइन् । पशुमा लाग्ने लम्पी स्किन प्रकोप नियमन्त्रणको पहल चलिरहदा फेरी फलफूलतर्फ अर्को प्रकोप देखा परेको छ । केरामा लाग्ने पानामा रोगको कारण व्यवसायिक केरा खेती गर्दै आएका किसानहरुलाई समस्या पर्ने देखिन्छ । तर क्षेतिको विवरण प्राप्त भइनसकेको प्रदेशको कृषि तथा पशुपन्छि विकास मन्त्रालयले जनाएको छ ।
एक महिना अघि नेपालमा पहिलो पटक केरामा लाग्ने पानामा रोग भेटिएको दाबि गरिएको थियो । केरामा पानामा रोग (टिआर–४) फेला परेपछि मन्त्रालयले सचेतताको लागि आवश्यक तयारी भने थालेको छ । नेपालमा कैलालीको टीकापुर क्षेत्रमा पहिलो पटक यो रोग फेला परेको पुष्टि नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) ले गरेको छ ।
एक महिना अगाडि नार्क अन्तर्गतको राष्ट्रिय बाली रोग विज्ञान अनुसन्धान केन्द्रले पत्रकार सम्मेलन गरी रोगबारे जानकारी गराएको थियो । अहिले यसको संक्रमण विभिन्न जिल्लाहरुमा फैलिदो अवस्थामा रहेको भन्दै सचेतना अभियान सुरु गरिएको छ । रोग प्रसारित नहोस् भनेर व्यवसायिक किसानहरुलाई गोष्ठि तथा जनचेतनाको कार्यक्रम सुरु गरेको प्रदेशको कृषि तथा पशुपंन्छि विकास मन्त्रालयले जनाएको छ ।
“पानामा रोग केराका लागि निकै खतरनाक मानिन्छ” बागमती प्रदेश कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका कृषि विज्ञ तथा सूचना अधिकारी अनुप अधिकारीले भने “यस अघि नेपालमा टिआर–१ मात्र फेला परेको थियो । पानामा माटोमा बस्ने ढुसी भएका कारण एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्म सजिलै सर्न सक्ने र किसान, व्यापारी तथा अन्य सरोकारवाला सचेत रहनुपर्ने कृषि विज्ञ अधिकारीले बताए । चितवनको रैथाने जातको रुपमा रहेको मालभोग जातको केरामा पानामा रोग देखिन थालेको छ । उक्त रोगका कारण किसानले केराको प्रजाति नै परिवर्तन गर्न शुरु गरेका छन् ।
पानामा रोगको संक्रमणबारे चर्चा हुन थालेपछि आफ्नो तर्फबाट सचत भएको तर स्थानीय सरकारले हासम्म कुनै कार्यक्रम र सहयोग नगरेको चितवन जिल्ला रत्ननगर नगरपालिका–१२ का ठाकुर सापकोटाले बताए । उनले झण्डै २८ बिघा जमिनमा केराखेती गर्दै आएका छन् । दश वर्षदेखि केराखेती गर्दै आएका उनीलाई २०७८ सालमा पनि मालभोग केरामा लागेको रोगले घाटा व्यहोरेका थिए । अहिले चितवनका अधिकांश केरा किसान आफ्नो केराखेतीमा देखिएको पानामा रोगका कारण चिन्तित भएका छन् । केराको बोट ओइलाउने, गुभो कुहिँदै जाने, बोट मर्ने, जरामा गिर्खापर्ने समस्या देखिएको छ । रत्ननगर–१२ का किसान नारायणदत्त पन्त पनि केरा व्यवसायबाट घाटा हुने भयले ग्रस्त छन् उनले करीब पाँच बिघा जमिनमा केराखेती गरेका छन् ।
यस्तो छ प्रदेश सरकारको योजना ?
बागमती प्रदेशमा सबैभन्दा बढी केरा खेती चितवन जिल्लामा छ । प्रदेश मन्त्रालयले उपलब्ध गराएको तथ्याङ्क अनुसार बागमती प्रदेश भर ४ हजार हेक्टर जमिनमा केरा खेती गरिएको छ । जसमध्ये चितवन जिल्लामा मात्रै ३ हजार हेक्टर जमिनमा केरा खेती गरिएको छ । पानामा रोगको संक्रमण पुष्टि हुन साथ प्रदेशको कृषि मन्त्रालय र निर्देशनालयले फिल्ड भिजिट गरेर आवश्यक जनचेतनाको कार्यक्रम गरेको छ । “विशेष गरी व्यवसायिक रुपमा केराको खेती भएको फिल्डको निरीक्षण ग-यौ” मन्त्रालयका कृषि विज्ञ अधिकारीले भने “फिल्डको निरीक्षणपछि छलफल ग-यौ, रोगबाट बाली सुरक्षित गर्नको लागि अपनाउनु पर्ने उपायहरु जानकारी गराउन प्राविधिक सल्लाह फिल्डमै गएर दिएका छौ ।” अधिकारी भन्छन् “धेरै हदसम्म त व्यवसायि आफैं पनि जानकार रहनुभएको र सचेत रहेको हामीले पायौं, उहाँहरु नै विज्ञ हुनुहुन्छ ।”
सरकारको तर्फबाट निर्देशनालमार्फत अनुगमन गरिको उनले बाताए । यसैगरी अधिकारीका अनुसार संघीय सरकारको तर्फबाट प्राविधिक टोली गठन भएको छ । यो टालीले केरामा लागेको यो संक्रमणबारे अनुगमन र निराकरणको उपाय खोज गर्दछ, प्रदेश सरकारको पनि यसका सहयोग र समन्वय हुने उनले बताए ।
सचेतता अपनाउँदा अपनाउँदै पनि क्षति भएमा किसानलाई राहत दिने कार्यक्रम पनि प्रदेश सरकारसँग रहेको उनले बताए । संघीय सरकारले सम्बोधन नगरेमा प्रदेश सरकारले क्षतिपुर्तिको व्यवस्था गर्नेछ” अधिकारीले भने । मन्त्रालयमा कृषिक्षत्रको क्षतिपुर्तिमा राहत दिनकै लागि ५ करोड बजेट विनियोजन गरिएको छ । यो बजेट फलफूलको लागि मात्रै नभएर समग्र कृषि पशुपंक्षि सबैको लागि हो । अघिल्लो वर्षको स्वीकृत कार्यविधि अनुसार फलफूल बालिको हकमा प्रतिहेक्टर ३० हजार रुपियाँ एकमुष्ट राहत दिने व्यवस्था छ ।

यसमा केही परिमार्जन गर्नुपर्ने आवश्यक भएको उनले बताए । किसानले क्षति भए बराबरकै रकम नभए पनि केही राहत हुने उनले बताए । “पहिले त बाली बचाउन कै लागि हाम्रो प्रयास रहन्छ, र क्षति भैहालेमा राहतको थोरै व्यवस्था छ” अधिकारीले भने । देशलाइ केरामा आत्मानिर्भर बनाउने हो भने तीनै तहको सरकारले यस्ता व्यवसायिहरुलाई आइपर्ने समस्यामा सहयोग गर्नुपर्ने उनले बताए ।
के हो पानामा रोग ?
केरामा लाग्ने पानामा रोगको कारक फ्युजारिय अक्सिस्पोरियम क्युवेन्सि ढुसीको एक अत्यन्त खतरनाक प्रजाति ट्रोपिकल रेस ४ (टि आर ४) रोग हो । नेपालका कैलाली जिल्लाको टिकापुरमा २०८० साल श्रावण महिनामा अवलोकन गरिएका नौ वटा केरा बगैंचा मध्ये ४ वटा बगैचामा ४ देखि ५० प्रतिशतसम्म विरुवामा पानामा रोगको संक्रमण देखिएको थियो । ट्रोपिकल रेस ४ (टि आर ४), फ्युजारिय अक्सिस्पोरियम क्युवेन्सि ढुसीको पछिल्लो प्रजाती हो ।
फ्युज्यारियम ढुसीका कारण केरा बिरुवा ओइलाउने “पानामा रोग “लाग्दछ । यस रोगको कारक ढुसी माटोमा पाइने भएकाले माटोलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सार्ने जुनसुकै वस्तुवाट यो रोग फैलिन मदत मिल्दछ । हालसम्म यो रोग व्यवस्थापनका लागि कुनै पनि विधिहरु प्रभावकारी नभएको अवस्था भएकोले केरा बगानमा प्रयोग भएका सम्पुर्ण सामाग्रीहरुलाई निर्मुलीकरण गरेर नै रोगलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा फैलनबाट रोक्न सकिन्छ ।
पानामा रोग लागेको कसरी थाहा पाउने ?
पानामा (टिआर–४) ले खास गरी जिनाइन, विलियम हाइब्रिडलगायत धेरै जसो केराका जातमा आक्रमण गर्ने गर्छ । यो रोग लागेमा सुरुमा पुराना पातको फेद पहेँलो हुने, त्यसपछि पातको किनारा पहेँलिन थाल्ने र पात सुकेर डाँठ भाँचिने गर्छ । केराको थाम चिरेर भित्र हेर्दा खैरो गानाबाट माथिसम्म फैलिएको देखिन्छ ।
त्यसका जराहरू काला हुन्छन्, सड्छन् र बिस्तारै केराको बोट नै ढल्ने गर्छ । यो ढुसीका चार वटा रेस (प्रजाति) हुन्छन् । तीमध्ये रेस २ र ३ जंगली जातको केरामा लाग्ने कृषि विज्ञहरुको भनाइन छ । यो रोग फ्युजारियम अक्सिस्पोरियम क्युवेन्सिको नामक दुसीबाट लाग्दछ। यो रोगको ढुसीले आक्रमण गरेको चारदेखि पाँच महिनापछि बिरुवामा लक्षण देखाउँछ । रोग सङ्क्रमित बिरुवा रोपण गरेमा रोग लागेको दुई महिनाभित्र लक्षण देखिन सक्छ । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्म सङ्क्रमित बिरुवा, माटो, पानी र कृषि औजारबाट सङ्क्रमण फैलने गर्दछ ।
यो ढुसी प्रतिकुल वातावरणिय अवस्थामा कडा विजाणु (क्यालमाइडोस्पोर) को रुपमा सुसुप्त अवस्थामा माटोमा ३० वर्ष भन्दा बढि समयसम्म पनि बाँचिरहन सक्छ ।
केराको थामहरु फुट्न थाल्छन विरुवा मर्नुभन्दा पहिला जराबाट धेरै नयाँ पालुवाहरु आउन थाल्छन् । रोगको प्रकोप बढि भएको अवस्थामा केरामा फल लाग्दैन, लागी हाले पनि कोसाहरु साना हुन्छन् ।
रोगको ढुसी हुरी, उच्च बर्षात्, बाढि, र सिंचाईको श्रोत वा कुलो बाट पनि सर्न सक्दछन् । कतै कतै त पानामा रोगको ढुसी खपटे किराहरु, केराको थाममा लाग्ने घुन, तथा गवाँरोको मध्यमबाट समेत सर्न सक्ने देखिएको छ ।
कसरी बचाउँने ?
पानामा सङ्क्रमित माटो, पानी र औंजारहरु नै यो रोग विस्तारका प्रमुख श्रोत हुन् । पानामा रोगको संक्रमणबाट बच्न निम्न कार्य गर्न बागमती प्रदेश कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय हेटौंडा, मकवानपुरले सूचना मार्फत प्रचार प्रसार गरेको छ ।
– यो रोग माटो, पानी, कृषि औजार, उपकरण र रोग संक्रमित बिरुवा एवम विरुवाजन्य वस्तुहरुवाट फैलन सक्ने भएकोले शंकास्पद केरा बगैंचामा जादा जुत्ता, चप्पललाई सुज कवर वा प्लाष्टिकले ढाकेर मात्र जाने र केरा बगैचाबाट निस्कनु पूर्व गहिरो खाडलमा गाड्ने वा सुरक्षित साथ जलाएर नष्ट गर्ने ।
– संक्रमित बगैचाबाट केराका विरुवा तथा विरुवाजन्य उपजहरू जथाभावी अन्यत्र नलैजाने ।
– तन्तु प्रजनन तरिकाबाट उत्पादित रोग रहित स्वस्थ बिरुवा मात्र रोपण गर्ने ।
– केरा बगैचामा प्रयोग हुने औजार, उपकरणलाई १ प्रतिशत सोडियम हाइपोक्लोराइड वा १० प्रतिशत ब्लिच (९०० एम एल पानीमा १०० एम एल ब्लिच) मा उपचार गरेर मात्र अकी फिल्डमा प्रयोग गर्ने ।
– केरा तथा केराका बिरुवा तथा बिरुवाजन्य वस्तुहरू ओसारपसारगर्ने दुवानीको साधनहरू शंकास्पद बगैचाभित्र प्रवेश गर्न नदिने ।
– रोग ग्रसित बगैचामा प्रवेश निषेध गर्न साइन बोर्ड टाँस्ने, रोग संक्रमित बिरुवालाई रातो रिवन वा ट्यागले छुटयाउने र सो क्षेत्रमा मानिस र जनावारको प्रवेश निषेध गर्ने ।
– बगैचालाई झारपात र केराका रोगी, सुकेका र झरेका पातपतिङ्गरबाट मुक्त राख्ने, थोपा सिँचाई प्रविधि अवलम्बन गर्ने ।
– रोग संक्रमित बगैचावाट अन्य बगैचाबाट पानी बग्न नदिने, भारतीय नाकाबाट भित्रीने केराको काइयो वा हत्ता बाहेक अन्य कुनै पनि भाग भित्रन नदिने ।
– केरा व्यवसायीले केरा बोक्ने गाडीको चक्का सफा पानीले धोई १० प्रतिशत ब्लिचले निसंक्रमण उपचार गरेपछि मात्र भित्रिन दिने
– केरा बगैचामा रोगको लक्षण देख्ने वित्तिकै स्वस्थ र रोग ग्रसित सबै विरुवामा ढुसीनासक विषादी कावेन्डाजिम ५० प्रतिशत डब्युपी (wp) को १ देखि ३ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाई तयार गरिएको झोल जराको वरिपरि ३ देखि ५ लिटर प्रति बोटका दरले जरा भिज्ने गरी १५/१५ दिनको अन्तरालमा ५ पटक ड्रेनचिङ गर्ने ।
यसका साथै केरा बोक्ने गाडीको टायर, जुत्ता, चप्पलमा टाँसिएको माटोमार्फत एक खेतबाट अर्को खेतमा रोगको सङ्क्रमण सर्ने सम्भावना रहेकाले औजार र स्वास्थ्य सुरक्षामा बिशेष ध्यान दिनु पर्ने अधिकारीले बताए ।
यसैगरी केरा लोड गरी आएका गाडीलाई भन्सार परिसरमै सवारीको टायर सफा गर्ने र कतै माटो नरहेको सुनिश्चित गरेपछि प्रवेश दिनेगराउन तर्फ सम्बन्धित निकायले ध्यान दिनु जरुरी भएको विज्ञहरुको सल्लाह छ ।
व्यवस्थापनमा ध्यान दिन्नु पर्ने कुराहरु
यो रोग माटो, पानी, कृषि औजार, उपकरण, र रोग संक्रमित बिरुवा एवं बिरुवाजन्य वस्तुहरुबाट फैलन सक्ने भएकाले संकास्पद केरा बगैचामा जाँदा जुत्ता चप्पललाई सुज कभर वा प्लास्टिकले ढाकेर मात्र जाने र केरा बगैचावाट निस्कनु पूर्व गहिरो खाडलमा गाड्ने वा सुरक्षित साथ जलाएर नष्ट गर्ने तथा संक्रमित बगैंचावाट केराका विरुवा तथा विरुवाजन्य उपजहरु जथाभावी अन्यत्र नलैजाने गर्नुपर्छ ।
यसैगरी तन्तु प्रजनन् प्रविधिबाट उत्पादित रोग मुक्त स्वस्थ बिरुवा मात्र रोपण गर्ने, केरा बगैचामा प्रयोग हुने औजार, उपकरणलाई १ प्रतिशत सोडियम हाईपोक्लोराइट वा १० प्रतिशत ब्लिच (९०० एम एल पानीमा १०० एम एल व्लिच) मा उपचार गरेर मात्र अर्को फिल्डमा प्रयोग गर्ने, केरा तथा केराका बिरुवा तथा बिरुवाजन्य वस्तुहरु ओसारपसार गर्ने ढुवानीको साधनहरु शंकास्पद बगैंचाभित्र प्रवेश गर्न नदिने,रोग ग्रसित बगैंचामा प्रवेश निषेध गर्न साईन बोर्ड टाँस्ने, रोग संक्रमित विरुवालाई रातो रिवन वा ट्यागले छुट्याउनु पर्दछ । सो क्षेत्रमा मानिस र जनावरको प्रवेशलाइ निषेध गर्नु पर्दछ ।
पानामा रोगलागेको केराको बोटमा फलेको फल खाँदा मानव स्वास्थमा भने कुनै नकरात्मक असर पर्दैन । पानामा रोग लागेको खेतमा काम गर्ने कामदारको स्वस्थ्यमा पनि टि आर ४ को कारण कुनै असर गर्दैन ।
बगैंचामा रोगको लक्षण देख्ने वित्तिकै स्वस्थ र रोग ग्रसित सवै विरुवामा ढुसीनासक विषादी कावेन्डाजिम ५०% डब्युएल (WL) प्रतिलिटर पानीमा १ देखि ३ ग्राम मिसाई झोल तैयार गर्ने,यसरी तैयार पारिएको मिश्रण बिरुवाको वरिपरि ३ देखि ५ लिटर प्रति बोटका दरले १५ दिनको अन्तरालमा ५ पटक जरा भिज्ने गरी ड्रेन्चिंग गर्ने, बगैंचालाई झारपात र केराका रोगी, सुकेका र झरेका पातपतिंगरबाट मुक्त राख्नु पर्दछ ।

थोपा सिंचाई प्रविधि अवलम्बन गर्नु उपयुक्त हुन्छ । रोग संक्रमित बगैंचाबाट अन्य बगैंचामा पानी बग्न दिनु हुँदैन । भारतिय नाकावाट भित्रिने केराको काइयो वा हत्ता वाहेक अन्य कुनैपनि भाग भित्रिन नदिने,व्यवसायीले केरा वोक्ने गाडीको चक्का सफा पानीले धोइ १० प्रतिशत व्लिचले निसंक्रमण उपचार गरेपछि मात्र भित्रिन दिने, सोहि प्रकृयाबाट गाडीका चालक, सहचालकलगायतका कामदारहरुले जुत्ता चप्पल निसंक्रमण गर्ने जस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ।
इतिहास यस्तो छ
भारतमा सन् २०१५ मा यो रोग देखिए थियो । नेपालमा भने यो संक्रमण पहिलो पटक देखिएको बताइएको छ । करिब १४ वर्ष अघि नेपालमा पानामा रोगको रेस–१ भारतबाट भित्रिएको अनुमान गरिएको कृषि ज्ञान केन्द्रले जनाएको छ । बागमती प्रदेशको चितवन जिल्लामा यो रोग सात वर्षअघि पनि व्यापकरूपमा फैलिएको थियो । “रेस–१ ले मालभोगलगायतका स्थानीय जातलाई निकै नोक्सान पु-याएको थियो ।
नयाँ जात जि–नाइन, विलयम हाइब्रिड, चिनयाँ चम्पालगायत जातले रेस–१ लाई पूर्णतया सहन सक्ने तर “नयाँ प्रजाति पानामा (टिआर–४) ले भने नेपालमा खेतीका लागि उपलब्ध सबै केराका जातलाई पूर्णतया नष्ट गर्नसक्ने क्षमता राख्ने अनुसन्धानबाट पत्ता लागेको दाबि गरिएको छ ।
यसैबीच नेपालको भैरहवा भन्सार नाका भारतीय केरा आयात गर्ने मुख्य भन्सारको रुपमा रहेकोमा यस नाको हुँदै भारतका अधिकांश स्थानबाट केरा नेपाल आयात गर्न रोक लगाइएको छ । आव २०७९/८० मा भैरहवा भन्सार हुँदै एक अर्ब पाँच करोड ९७ लाख ३३ हजार मूल्य बराबरको ३७ हजार ६ सय ३८ मेट्रिक टन केरा आयात भएकोमा थियो । चालु आवको भदौ महिनाभित्र १९ करोड ४६ लाख ३५ हजार मूल्य बराबरको ४ हजार ६ सय १९ मेट्रिक टन केरा आयात भएको छ ।
तस्बिर साैजन्य: अनुप अधिकारी (कृषि तथा पशुपन्छि विकास मन्त्रालय बागमती प्रदेश), फेन्चु लामा (युवा कृषि उद्यमी)
मकवानपुर । नेकपा एमाले बागमती प्रदेशको प्रथम अधिवेशनको बन्दसत्र आज हुँदैछ। अधिवेशनको बन्दसत्र आज बिहान ८ बजेबाट सुरु भनिएकाे भए पनि अहिलेसम्म छलफल चलिरहेकाेले बन्द सत्र सुरु भएकाे छैन ।
काठमाडाैकाे प्रज्ञा भवन कमलादीमा बन्दसत्रकाे तयारी छ । बन्दसत्रमा राजनीतिक, सांगठनिक प्रतिवेदन पारित भएपछि नेतृत्व चयनको प्रक्रिया भाेली १० गते हुनेछ। अधिवेशनले १ अध्यक्ष, १ उपाध्यक्ष, १ सचिव र २ उपसचिवसहित २४० सदस्यीय समिति चयन गर्ने एमाले बागमती प्रदेश कमिटीले जनाएको छ। यस अघिकाे ४४७ सदस्यीय समितिलाई अहिले सानाे पारीएकाे हाे ।
अधिवेशनमा सहभागिताका लागि १३ जिल्लाबाट १ हजार ८० जना प्रतिनिधि छनोट भएको प्रदेश अध्यक्ष केशवराज पाण्डेले जानकारी दिए । उनका अनुसार, छनोट भएका प्रतिनिधि मध्ये ३३ प्रतिशत महिला र १० प्रतिशत युवा (४० वर्ष मुनिका) अनिवार्य गरिएको छ ।

अधिवेशनमा नेतृत्व चयन सर्वसम्मतरूपमा गराउन पहल भइरहेको बुझिएकाे छ। सहमतिमा नेतृत्व चयनका लागि छलफल चलिरहे पनि अध्यक्षमा आकांक्षीको संख्या धेरै देखिएपछि सहमतिको सम्भावना कम हुँदै गएको छ।
बागमतीको अध्यक्षको लागि केन्द्रीय सदस्यहरू कैलाश ढुंगेल, कृष्णप्रसाद दाहाल, रचना खड्का, बागमती प्रदेशका पुर्वसभामुख सानुकुमार श्रेष्ठ, वर्तमान अध्यक्ष केशवराज पाण्डे र सचिव विजय सुवेदी, पूर्वसांसद कृष्णभक्त पोखरेललगायतका नेताहरुले आकांक्षा व्यक्त गरेका छन्। सहमतिको प्रयासमा केन्द्रीय पदाधिकारी नै खटिएका छन्।
केन्द्रीय सदस्य ढुंगेलले सकेसम्म सहमतिमा नेतृत्व चयन हुने बताए। ‘सहमतिबाट नै नेतृत्व चयन हुने प्रयास भइरहेको छ। सहमति नभएको खण्ड एमालेले लोकतान्त्रिक प्रक्रिया अगाडि बढाउँछ। उम्मेदवारी दर्ता हुन्छ, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुन्छ। निर्वाचनमार्फत प्रतिनिधिले नेतृत्व चयन गर्नेछन्।’ सहमति भएको खण्डमा सहमतिबाटै र निर्वाचन भएको खण्डमा पनि आफूले अध्यक्ष पदमा उम्मेदवारी दिएर प्रदेशको नेतृत्व लिने मनस्थिति बनाएकाे बागमती प्रदेशका पुर्व अर्थमन्त्री ढुंगेलले बताए ।
सहमतिबाट नेतृत्व चयन हुन नसकेमा विद्युतीय मतदान गराउने तयारी एमालेले गरेको छ। अधिवेशनकाे उद्घाटन गर्दै पार्टी अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले बागमती प्रदेश अधिवेशनमा नेतृत्व चयन चुनावी प्रक्रियाबाट हुने संकेत गरेपछि आकाक्षिहरु अझै आशावादी देखिएका छन् । तर उनले प्यानल बनाएर चुनाव लडेको भेटिए नेतृत्वले कारबाही गर्ने चेतावनी दिएका थिए ।
अध्यक्षमा दाहाल र ढुंगेल भिड्ने लगभग निश्चित
अध्यक्ष एक पदकाे लागि झण्डे दर्जनबढीले मनशाय राखेपछी निर्वाचन हुने लगभग पक्का भएकाे छ । सहमतीकाे लागि अन्य आकाक्षिहरु पछी हटेपनि ढुंगेल र दाहाल भने एक अर्काेलाई नछाेड्ने अवस्थामा छन् ।

दाहालले मकवानपुरको पार्टी प्रमुख भएर दुई कार्यकाल काम गरिसकेका छन् भने तीनपटक सांसद भएका छन् । मकवानपुरबाट २०४८, २०५६, २०७४ मा प्रतिनिधिमा निर्वाचित दाहाल २०५१ मा भने पराजित भएका थिए। उनले २०७४ को कार्यकालमा अर्थ समितिको सभापति भएर काम गरेका थिए।
ढुंगेल रामेछापको पार्टी अध्यक्षका रुपमा तीन कार्यकाल काम गरको छन्। प्रतिनिसभामा चारपटक टिकट पाएर पराजित भए पनि २०७४ मा प्रदेशसभा जितेर बागमति प्रदेशको अर्थमन्त्री भएका थिए। दाहाललाई पोलिटब्युरो सदस्य गोकुल बास्कोटा र ढुंगेललाई अर्का नेता महेश बस्नेत पक्षले साथ दिएका छन्।
तस्बीरहरु साैजन्य : सुमन दाहाल पत्रकार
