मकवानपुर । बागमती प्रदेशका प्रमुख यादवचन्द्र शर्माले आज सोमबार मनाइँदै गरिएको २५५१ औं ग्याल्पो ल्होसारको अवसरमा शुभकामना व्यक्त गरेका छन् । परम्परा, कला र संस्कृतिले विश्वमञ्चमा विशिष्ठ पहिचान दिएको बताउँदै उनले शुभकामना सन्देश दिएका हुन् ।
प्रमुख शर्माले रोचक तथा मोहक चाडपर्वहरुले थप समृद्ध बनाएको बताउँदै आदिवासी शेर्पा समुदायले मनाउने ग्याल्पो ल्होसार पनि एक महत्वपूर्ण पर्व भएको बताए । प्रमुख शर्माले आफ्नो शुभकामना सन्देशमा भनेका छन् ‘हाम्रो देश नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक एवम् बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिपूर्ण छ यि विशेषताका कारण विश्वमानचित्रमा हाम्रो छुट्टै पहिचान बनेको छ ।’
‘हाम्रो यो पहिचान निर्माणका लागि हाम्रा चाडपर्वहरुको उल्लेखनीय भूमिका रहेको छ’ प्रमुख शर्माको शुभकामना सन्देशमा उल्लेख छ ।
आज सार्वजनिक बिदा
नेपालका शेर्पा समुदायले आज ग्याल्पो ल्होसार पर्व मनाउँदैछन्। ग्याल्पो ल्होसारको अवसरमा सरकारले आज सार्वजनिक बिदा दिएको छ। प्रत्येक वर्ष फागुन शुक्ल प्रतिपदाका दिन शेर्पा समुदायले मनाउने सांस्कृतिक पर्व ग्याल्पो ल्होसारको अवसरमा आज विविध कार्यक्रम गरिँदैछन्। नयाँ वर्षका रुपमा शेर्पा समुदायले आज २१५१ औँ ग्याल्पो ल्होसार मनाउन लागेका हुन्। मुसा, गाई, बाघ, खरायो, ड्रागन (मेघ), सर्प, घोडा, भेडा, बाँदर, चरा, कुकुर र बराह गरी १२ वर्गमा ग्याल्पो ल्होसारलाई विभाजन गरिएको छ।
काठमाडौं, लुम्बिन र वीरेन्द्रनगर । काठमाडौंस्थित राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरको अपरेसन थिएटरमा मस्तिष्कमा रहेको ट्युमर निकाल्नका लागि शल्यक्रिया गर्ने सुरसार हुँदै थियो । जटिल शल्यक्रियामा परिपक्व शल्य चिकित्सक, एनेस्थेसिस्ट र नर्ससहितको समूह खटिन्छ । अरू बेलाझै त्यस दिन पनि सो समूहको नेतृत्व प्रा.डा. राजीव झाले गर्नुपर्ने थियो । तर, उनले डा. नम्रता खड्कालाई अघि सार्दै भने, ‘यो शल्यक्रिया तपाईंहरूले गर्नूस् ।’
डा. नम्रताको अगुवाइमा त्यहाँ न्युरो सर्जन डा. पूजा चौरासिया, एनेस्थेसिस्ट डा. स्मृति आचार्य, एनेस्थेसिया नर्स पुनम महर्जन, नर्स ईश्वरी राजभण्डारी खटिए । बिरामीको टाउकाको बायाँ भागमा ट्युमर थियो । टाउको चिरफार गरेर होसियारीपूर्वक ट्युमर निकालियो । यस्तो अवस्थामा थोरै मात्र गडबडी भए दायाँ भाग नचल्ने हुन सक्थ्यो । केही घण्टाको अनवरत प्रयासपछि शल्यक्रिया सकियो । बिरामीको होस खुल्यो । सीटी स्क्यान गरेर हेर्दा सबै ठीक देखियो ।
न्युरो सर्जरीमा सेकेन्ड–सेकेन्डको पनि महत्त्व हुने अनुभव छ डा. पूजा चौरासियाको छ । ‘थोरै समयको फरकले बिरामीको स्थिति जे पनि हुन सक्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘हामीले प्राण जानै आँटेका धेरै बिरामीलाई बचाएका छौं ।’ मस्तिष्क शरीरको अत्यन्तै संवेदनशील अंग हो । यसले मानव शरीरको सम्पूर्ण भागलाई नियन्त्रण गर्छ । ‘त्यसैले मस्तिष्कको शल्यक्रिया गरिरहँदा अरु अंगहरूमा क्षति पुग्न नदिन निकै सचेत हुनुपर्छ,’ उनी भन्छिन् ।
महिला शल्य चिकित्सकको यो टिममा डा. स्मृति आचार्यले एनेस्थेसिया अर्थात् बेहोस् बनाउने काम गर्छिन् । ‘बिरामीलाई बेहोस बनाउन सकिन्छ वा सकिँदैन भनेर हामीले विश्लेषण गर्छौं,’ उनी भन्छिन्, ‘शल्यक्रियाको तनाव धान्न सक्छ भने मात्र अरु प्रक्रिया अगाडि बढ्छ ।’ न्युरो सर्जरीको केस एनेस्थेसियाका लागि पनि निकै चुनौतीपूर्ण हुने उनको दाबी छ । ‘सर्जनहरूले मस्तिष्क चलाउनुहुन्छ, त्यहाँ शरीरका महत्त्वपूर्ण स्नायुतन्त्र हुन्छ,’ डा. स्मृतिले भनिन्, ‘यस्तो अवस्थामा बिरामीलाई सामान्य अवस्थामा राख्नुपर्ने हुन्छ । जबकि, मस्तिष्कको शल्यक्रिया गर्दा हृदयगति परिवर्तन हुने, श्वासप्रश्वासमा समस्या आउने, रक्तचाप तलमाथि हुने र रक्तस्राव बढी हुने खतरा रहन्छ ।’
‘दिनरात बिरामी हेर्न, सग्लो शरीरमा ‘स्क्यापल’ चलाउन, रगत हेर्न दह्रो मुटु चाहिन्छ,’ डा. नम्रताले भनिन् । आफ्नो रहर र दृढताले यति धेरै खटिएर शल्यक्रिया गर्दा पनि असहज महसुस नभएको उनले बताइन् । डा. नम्रताले शल्यक्रिया गर्न थालेको सात वर्ष भयो । न्युरो सर्जरीमा सहभागी हुन थालेको भने तीन वर्ष मात्रै भएको छ । भक्तपुर, दुवाकोटकी उनले छात्रवृत्तिमा चिकित्साशास्त्र अध्ययन गरेकी हुन् । ‘सानोमा खेल्दा पनि गुडियाको अपरेसन गरिदिन्थें,’ उनले हाँस्दै सुनाइन्, ‘सानैदेखि यसमै रहर र लगाव भएकाले गाह्रो लाग्दैन ।’
वीरगन्जमा जन्मिएकी डा. चौरासियालाई पनि सानैदेखि चिकित्सक बन्ने रहर थियो । ‘आमा गृहिणी, बुबा जागिरे । मलाई भने डाक्टर बन्ने रहर थियो । अवसर पाए न्युरोसर्जन नै बन्छु भन्ने लाग्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘सानैदेखिको रहर भएकाले होला, अहिले जतिसुकै खटिनुपरे पनि दुःख लाग्दैन ।’ डा. स्मृति आचार्यका बुबा अस्पतालमै काम गर्छन् र आमा पनि नर्स हुन् । ‘त्यसैले मलाई यस क्षेत्रमा लगाव बढेको हो,’ उनले भनिन् ।
धुलिखेल अस्पतालको एनेस्थेसिया विभागमा मेडिकल अफिसर भएर काम गर्दा उनलाई एनेस्थेसिस्ट नै हुने चाहना बढ्यो । उनले यसैमा आफ्नो करिअर बनाइन् । ‘शल्यक्रिया गर्दा सर्जनजसरी नै हामीहरू पनि खटिनुपर्छ,’ उनी सुनाउँछिन्, ‘मैले यो कामलाई रहरका रूपमा पनि लिएकी छु । त्यसैले गाह्रो लाग्दैन ।’ ‘भित्रैदेखिको लगाव र रहर’ का कारण न्युरो सर्जरी जस्तो जटिल विधामा आफूहरू अगाडि बढिरहेको उनीहरू बताउँछन् । ‘हामीलाई त आफूले सर्जरी गरेको बिरामी निको भएर घर फर्केको हेर्ने रहर हुन्छ,’ डा. नम्रता भन्छिन्, ‘त्यसबेला सबै दुःख बिर्सन्छौं ।’
तबस्सुमको संस्कृत प्रेम
मुस्लिम समुदायमा जन्मिएर घरबाहिर खुलेर हिँडडुल गर्नसमेत गाह्रो हुने समयमा उच्च शिक्षा हासिल गर्नु चानचुने कुरा थिएन । नेपालगन्ज–११ की तबस्सुम सिद्धिकी यस अर्थमा भाग्यमानी हुन् । परिवारका सदस्यले साथ दिए सबै कुरा सम्भव छ भन्ने तबस्सुमले हालै नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयबाट ‘हिन्दु वास्तुशास्त्र तथा इस्लामिक वास्तुकलाबीच तुलनात्मक अध्ययन र नेपाली वास्तुकलामा त्यसको प्रभाव’ विषयमा विद्यावारिधि पूरा गरेकी छन् । यो लामो यात्रा तय गर्न तबस्सुमले भारत, मलेसिया, पाकिस्तानसम्म पुगेर शोध पूरा गरेको बताइन् ।
बुबा डा. सलाउद्धिन अख्तर सिद्धिकी र आमा सरवर जहाँले जहिल्यै पढाइका लागि प्रेरित गरेको तबस्सुमले सुनाइन् । उनका बुबा पूर्वन्यायाधीश हुन् । अभिभावकको सही दिशानिर्देशले अध्ययनका लागि उत्साहित बनाएको तबस्सुमले बताइन् । समुदायका अन्य महिलाले आफूले जस्तो अवसर नपाएकामा उनलाई दुःख लाग्थ्यो । समुदायअनुसार संस्कृति जोगाउन इस्लामिक विद्यालय जानुपर्ने प्रचलन भए पनि तबस्सुम र उनका भाइबहिनीले बोर्डिङ स्कुलमा पढ्न पाए ।
तबस्सुम सिद्धिकी
ब्राइटल्यान्ड स्कुलबाट २०५३ सालमा एसएलसी सकेकी उनले स्थानीय महेन्द्र माविबाट प्लस टू गरेकी हुन् । सानैदेखि आफ्नो घर आफैंले गरेको डिजाइनमा बनाउन सके हुन्थ्यो भन्ने सोच राख्ने उनले त्यसपछि वास्तुकला अध्ययन गर्ने सोच बनाइन् । ‘बुबाले हुन्छ भन्नुभयो,’ उनले भनिन्, ‘मेरो र अन्य थुप्रैको घर मैले भनेअनुरूपका बन्ने भए भन्ने कुराले नै मन खुसी हुन्थ्यो ।’ त्यसपछि उनले पाकिस्तानको लाहोरस्थित नेसनल कलेज अफ आर्ट्सबाट स्नातकोत्तर सकिन् ।
विदेशमा अध्ययनका क्रममा अन्य देशका साथी भेट्दा, त्यहाँका संस्कृति र वास्तुबारे बुझ्दा आफूलाई अचम्म लागेको उनले बताइन् । अध्ययन सकेर नेपाल फर्किएपछि उनले काठमाडौंमा अध्यापन थालिन् । उनकी बहिनी मेडिकल डाक्टर हुन् भने भाइ इन्जिनियर । काठमाडौंस्थित कान्तिपुर इन्टरनेसनल कलेजमा सन् २०१४ देखि वास्तुशास्त्र विषयमा अध्यापन गराइरहेकी तबस्सुमले मुस्लिम समुदायका महिलालाई अध्ययनका लागि पनि सहयोग गरिरहेकी छन् । यसअघि उनले पाकिस्तान, यूएई र नेपालकै अन्य कलेजमा समेत पढाउने र अनुसन्धाताका रूपमा काम गरेकी थिइन् ।
आफ्नो समुदायबाट संस्कृत विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गर्ने पहिलो महिलाका रूपमा इतिहास रच्दा निकै खुसी लागेको उनी बताउँछिन् । आफ्नो देशका कला, वास्तुकलाबारे मुस्लिम राष्ट्रका जनतालाई सुसूचित गराउने तथा मुस्लिम कलासंस्कृतिलाई नेपालमा परिचित गराउने उद्देश्यले आफूले विद्यावारिधिको विषय छानेको उनको भनाइ छ । ‘बुबाले आफू अघि बढ्न आफू बसेको समाज बुझ्नुपर्छ भनेर सिकाउनु भएको थियो,’ उनले भनिन्, ‘हिन्दु समाज पढें, बुझें र बुझाउने अध्ययन गरें ।’ विद्यावारिधि सम्पन्न गर्ने क्रममा मलेसिया, पाकिस्तान, साउदी अरब, यूएई, भारतलगायतका देशमा पुगेर अध्ययन गरेको तबस्सुम बताउँछिन् ।
मानिसले सोचिरहेको भेदभावयुक्त मानसिकता बदल्न संस्कृत विश्वविद्यालयमै पढेको उनले बताइन् । उनका बुबाले समेत संस्कृत विश्वविद्यालयबाटै अध्ययन पूरा गरेका थिए । तबस्सुमले हिन्दु मात्र होइन, अध्ययन गर्न चाहने जोकोहीलाई विश्वविद्यालयले भेदभावबिना अध्ययनको वातावरण सिर्जना गर्छ भन्ने सन्देश दिन आफूले संस्कृत विश्वविद्यालय रोजेको बताइन् । वास्तुकलासम्बन्धी अध्ययनबारे धेरै विषय वेद सम्बन्धित रहेको र वेद संस्कृत भाषामा भएकाले पनि संस्कृत विश्वविद्यालय नै आफ्नो रोजाइमा परेको उनले सुनाइन् ।
तबस्सुमले विद्यावारिधि सकेसँगै उनको परिवारमा खुसीको माहोल छाएको छ । आफ्ना कारण अभिभावकले पाएको खुसीले थप ऊर्जा मिलेको उनी बताउँछिन् । ‘द मदर फाउन्डेसन नेपाल’ नामक संस्था दर्ता गरी छलफलमार्फत शिक्षाको कुरा बुझ्न, अघि बढ्न चाहनेलाई प्ल्याटफर्म तयार गरेको तबस्मुमले बताइन् ।
सुत्केरी स्याहार नै इलम
वीरेन्द्रनगर नगरपालिका–९ तिलपुरकी ७८ वर्षीया हीरामोती चौधरीलाई अहिलेसम्म कति सुत्केरी र बच्चालाई तेल मालिस गरें भन्ने सम्झना छैन । उनलाई त केवल अनेकौं रूपरंगका बच्चा, प्रसव वेदना झेलेर तंग्रिँदै गरेका आमाहरूको झल्याकझुलुक याद मात्रै छ । सुत्केरी स्याहारको ३७ वर्ष लामो अनुभव सँगालेकी हीरामोतीले यो काम जेठानी दिदीबाट सिकेकी हुन् । ‘लामो समय सुँडेनी भएर काम गरें । सुत्केरी हुन अस्पताल लैजाने चलन नभएकाले बच्चा निकाल्ने, नाल काट्नेदेखि सुत्केरी स्याहार्ने सबै काम गरें,’ उनले भनिन् ।
नवजात शिशु र सुत्केरीलाई तेल लगाउने काम सोचेजस्तो सजिलो भने छैन । तोरीको तेल तताएर मेथी र ज्वानो पड्काएर मालिस गर्ने, नवजात शिशुको संवेदनशीलता बुझेर कपडा फेरिदिनु, नुहाइदिनु र मिचिमिची मालिस गर्न अनुभव चाहिन्छ । यही काममा निपुण भएकैले हीरामोतीलाई वरपरका सबै टोलवासीले ‘सुत्केरी स्याहार्ने दिदी’ भनेर चिन्छन् । सुरुवाती दिनमा उनले जानेको सीपले पेसाको सम्मान पाएको थिएन । उनले एक साता सुत्केरी स्याहारेबापत नगन्य पारिश्रमिक पाउँथिन् । अहिले भने ५ हजारसम्म बुझ्छिन् । ‘अनि, एक जोर कपडा त सबैले दिन्छन् नै,’ पाँच छोरी र दुई छोरालाई सुत्केरी स्याहार्ने काम गरेरै हुर्काएको अनुभव सुनाउने हीरामोती भन्छिन्, ‘अहिले पो छोराबुहारीले मलाई हेरिरहेका छन् । पहिले घर–व्यवहार सबै यसरी कमाएरै धान्ने गरेकी थिएँ ।’
हीरामोतीले २ वर्षदेखि यो पेसा छोडेकी छन् । तर, अनुभवी भएकाले कसैकसैले हत्ते गरेर बोलाउँछन् । आफ्नै समुदायका एकाध महिला भने काम सिकाइ माग्न पनि आउँछन् ।
६३ वर्षकी लालु चौधरी अझै यही काममै छन् । तिलपुर घर भएकी लालुलाई सुत्केरी स्याहार्ने कामले फुर्सदै हुन्न । २०६३ सालमा नाति जन्मेपछि उनले सुत्केरी स्याहार्ने काम सुरु गरेकी हुन् । १७ वर्षअघि काम थाल्दा एक साता सुत्केरी स्याहारेको दुई हजार रुपैयाँ पारिश्रमिक लिन्थिन् । अहिले त्यति नै समयको ६ हजार लिन्छिन् । अनुभवी लालुलाई टाढाटाढाका मान्छेले पनि बोलाउँछन् । तर, जान र फर्किनका दुःखले सकभर टाढा जाँदिनन् ।
वीरेन्द्रनगर–२ कोलडाँडाकी ४१ वर्षकी नीता चौधरीलाई लगालग चार छोरी जन्मिएपछि श्रीमान्ले छोडे । अनि उनी अर्थोपार्जनको अवसर खोज्दै सुत्केरी स्याहार्ने पेसामा आइपुगिन् । दैनिक ७ सय रुपैयाँ ज्याला र कतिपयले दिने मिठोमसिनो खान्कीले उनलाई घर खर्च धान्न सहयोग पुगिरहेको छ । नीता जस्तै वीरेन्द्रनगर–९ कालीमाटीकी ४० वर्षीया कमला चौधरी पनि सात वर्षयता सुत्केरी स्याहार्ने काम गर्दै आएकी छन् । एक वर्षअघि श्रीमान्को मृत्यु भएपछि आइपरेको आर्थिक संकट टार्न उनलाई यही सीप उपयोगी भइरहेको छ । कमलाले यो काम आमाबाट सिकेकी हुन् । सुरुमा ५ सयमा काम गरेकी उनी अहिले दैनिक १ हजार रुपैयाँ लिन्छिन् ।
सुर्खेत आसपास सुत्केरी स्याहार्ने पेसामा अक्सर थारू समुदायका महिला संलग्न देखिन्छन् । यो कामले उनीहरूलाई अर्थोपार्जनसँगै परिवारको समस्या टार्न पनि भरथेग मिलिरहेको छ । परम्परागत रूपमै चलिरहेकाले यो पेसामा व्यावसायिकताको भने खाँचो देखिन्छ । सेवाग्राही र सेवा प्रदायकको आपसी विश्वासका भरमा चलिरहेकाले यो पेसाका आफ्नै व्यावहारिक कठिनाइहरू पनि छन् । सुत्केरी स्याहार्ने काममा संलग्न थारू महिलाहरू यो कामबाट मिल्ने सम्मान र पारिश्रमिक राम्रो भएको साझा अनुभव सुनाउँछन् ।
थारू समुदायका अगुवा मानबहादुर चौधरीले लामो समयदेखि थारू समुदायका महिलाले सुँडेनीको काम गर्दै आएको सुनाए । थारू समुदायमा सुँडेनीलाई सोरिन्या भन्ने चलन छ । ‘सोरिन्याहरूले गर्भवती भएबाटै महिलाको हेरविचार गर्थे । सुत्केरी हुने बेलामा पनि उनीहरूको उपस्थिति हुन्थ्यो । यो कामबापत धान र कपडाहरू दिइन्थ्यो ।’ मानबहादुरका अनुसार सुत्केरी स्याहार्ने पेसाप्रति नयाँ पुस्ताको रुचि घट्दै गएको छ । प्रदेश अस्पताल सुर्खेतमा कार्यरत प्रसूति तथा स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. ललितजंग शाहीले तेल तताएर मालिस गर्दा कमजोर शरीर तंग्रिन सहयोग पुग्ने बताए । ‘मसाजले थाकेको मसल पनि एक्टिभ हुन्छ । समग्रमा यो राम्रो हो,’ उनले भने, ‘तर धेरै तातो तेलको प्रयोग गर्दा भने सानो बच्चालाई असर पर्ने कुरामा ध्यान दिन उत्तिकै जरुरी छ ।
कान्तिपुरबाट साभार गरिएकाे ।
मकवानपुर । यसवर्षकाे चैते धान राेपाइ सुरु भएकाे छ । पानीकाे सुविधा भएकाे स्थानमा असार र चैतमा वर्षकाे २ पटक धान बाली लगाउने गरिन्छ । आलु, ताेरी जस्ता नगदेबालीकाे खेती गरिएकाे स्थानहरुमा यसवर्षकाे चैतेधान राेप्न सुरु गरिएकाे छ ।
गहुँ लगाइएकाे स्थानहरुमा भने चैतकाे मध्यतिरबाट धान राेपाइ सुरु हुन्छ । हेटाैडा उपमहानगरपालिका वडा न ८ मा चैते धान राेपाइ गरिदै ।


तस्बिरहरु सहीखबर डटकम
मकवानपुर । जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले नगदसहित ४ जनालाई नियन्त्रणमा लिएको छ ।
हेटौंडा १५ रातोमाटे चेक प्वाईन्ट स्थित पुर्व पश्चिम सडक खण्डमा प्रहरी चौकी रातोमाटेबाट खटिएको चेकिङ टोलीले नगदसहित ४ युवाहरूलाई नियन्त्रणमा लिएको हो ।
बिरगंजबाट चितवन नारायणघाटतर्फ जादै गरेको बीआर ०१ एआर २९९१ नं.को ईन्डियन कारलाई शंकालागी जाँच गर्ने क्रममा कारको सिटमुनि लुकाई राखेको भारतीय रुपैया ५०० को नोट १ हजार ४२ थानमा नियन्त्रणमा लिएको हो । यसैगरी २ सयको नोट ९३ थान, १ सयको नोट ९३ थान, ५० को नोट ४ थान गरी जम्मा भारतीय रुपैयाँ ५ लाख ४९ हजार एकसय र नेपाली रुपैयाँ २ लाख ५० हजार फेला परेको प्रहरी प्रवक्ता डिएसपी लक्ष्मी भण्डारीले बताए ।
भण्डारीका अनुसार कार चालक भारत बिहार राज्य सितामणी थाना ९ भुभैरवो बस्ने अन्दाजी ३० को राकेश कुमार र सोही कारमा सवार सोही ठेगानाका अर्का अन्दाजी ३० बर्षीय चन्द्र बाबु, ३७ बर्षीय अशोक राय, सुनसरी कोशी गाउँपालिका ४ बस्ने ३२ बर्षीय निजाम मियालाई कार सहित नियन्त्रणमा लिएको हो।
मकवानपुर । उच्च अदालत पाटन, हेटौंडा इजलासमा न्याय सम्पादनको लागि खटिएका ७ न्यायमुर्तिहरुको उपस्थिती प्रेरणादायी छ । कुनै पनि कार्यालयको प्रमुख भन्नसाथ झ्वाट्ट मानसपटलमा पुरुषकै तस्बीर आउने परम्परा अझै छ, तर यहाँ यो काल्पनिक तस्बीर मेल खाँदैन ।
शिक्षासँगै सामाजिक क्षेत्रमा महिलाको उपस्थितीमा दरिलो बन्दै आएको एउटा खदिलो प्रमाण हुन् उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासका यि सात जना महिला न्यायधीशहरु । नेपालमा सात वटा उच्च अदालत छन् । जसमा अस्थायीसमेत गरी १८ वटा इजलासहरु छन् । उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलास मात्रै यस्तो इजलास हो जहाँ सबै न्यायधीश र रजिष्ट्रार समेत महिलाहरु मात्रै छन् । महिलाहरुको टिमवर्क र कामको रफ्तार रहर लाग्दो भएको कानुन व्यवसायीहरुको टिप्पणी छ ।
यहाँ न्यायधीशहरु यमुना भट्टराइ, शान्त सेडाई सापकोटा, शकुन्तला घिमिरे, मेरिना श्रेष्ठ, मिना गौतम सेडाई, निर्माला शाक्य र सानुमैया डंगोलको सशक्त टिम छ । प्रशासन तर्फको प्रमुख अर्थात रजिष्ट्रार पनि महिला नै छिन् । प्रशासन तर्फ रामप्यारी सुनुवारले आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेकी छिन् ।
५३ वर्षीया यमुना भट्टराई झापा जिल्ला निवासी हुन् । उनी २०७० जेठ २७ गते न्याय सेवामा प्रवेश गरेकी हुन् । एल.एल.एम र एम.ए शैक्षिक योग्यता हासिल गरेकी भट्टराइको हालको पदको नियुक्ति २०७३ साल पुस २९ गतेको हो । हाल उनी उच्च अदालत पाटक हेटौंडा इजलासको प्रमुखको रुपमा कार्यरत छिन् । उनी कुशल न्यायप्रेमीको रुपमा चिनिन्छिन् । न्याय सेवा प्रवेशको एक दशक नाघ्दै गर्दा उनले यसरी महिलाहरुको मात्रै टिममा काम गर्ने अवसर पहिलो पटक प्राप्त गरेकी हुन् । यसअधि उनी विशेष अदालतमा कार्यरत थिइन् ।
हेटौंडा इजलासको अर्को न्यायधीन हुन् शान्ता सेडाई सापकोटा । एल.एल.एम, पीजी शैक्षिक योग्यता हासिल गरेकी शान्ताको न्याय सेवा प्रवेश सात वर्ष भयो । हाल ५४ वर्षीया शान्ता २०७३ साल पुस २९ गते न्यायसेवा प्रवेश गरेकी हुन् । शान्ता काठमाडौमा निवासी हुन् । उनको पहिलो पोस्टिङ नै उच्च अदालतमा भएको हो । उनी हेटौंडा इजलास आउनु अघि उच्च अदालत जनकपुर, अस्थायी इजलास वीरगन्जमा कार्यरत थिइन् ।
यसैगरी लमजुङ् जिल्लाकी शकुन्तला घिमिरे पनि २०७३ साल पुस २९ गते न्यायसेवा प्रवेश गरेकी हुन् । बी.एल उतिर्ण शकुन्तला हाल ५२ वर्षको भइन् । उनको पनि पहिलो पोस्टिङ नै उच्च अदालत नै थियो । हेटौंडा इजलास आउनु अघि उच्च अदालत विराटनगर, अस्थायी इजलास ओखलढुंगामा कार्यरत थिइन् ।
डोटी जिल्लाकी मेरिना श्रेष्ठ अहिले उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासकी अर्की न्यायमुर्ति हुन् । ५ दशक उमेरमा हिडिरहेकी मेरिनाले बी.एल र एम.एल गरेकी छिन् । २०७६ मंसिर ५ गते न्याय सेवा प्रवेश गरेकी उनी हेटौंडा इजलास आउनु अघि उच्च अदालत तुलसीपुरमा कार्यरत थिइन् ।
मिना गौतम सेडाइ हेटौंडा इजलासको ७ न्यायधीश मध्ये उमेरले सबैभन्दा ज्येष्ठ हुन् । २०२५ सालमा जन्मेकी मिना मोरङ जिल्लावासी हुन् । २०७६ सालमा न्याय सेवा प्रवेश गरेकी मिनाले एल.एल.एम उतिर्ण गरेकी छिन् । उच्च अदालत जनकपुर, राजविराज इजलासमा सेवापछि उनको सरुवा हेटौंडा इजलासमा भएको हो ।
भक्तपुर जिल्ला निवासी निर्मला शाक्य अर्को सदस्य हुन् हेटौंडा इजलासको । ५२ वर्षीया निर्मालाले पनि एल.एल.एम, एम.ए उतिर्ण गरेकी छिन् ।२०७७ चैत २ गते न्यायसेवा प्रवेश गरेकी निर्मलाको पहिलोे पोस्टिङ नै उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासमा भएको थियो ।
सानुमैया डंगोल, उमेरको हिसाबले हेटौंडा इजलासकी सबैभन्दा कान्छी न्यायधीश हुन् । ४६ वर्षीया उनी आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गर्ने क्रममा हेटौंडा इजलासमा कार्यरत छिन् । सानुमैयाले २०८० पुस १९ मा न्यायसेवा प्रवेश गरेकी हुन् । उनलको पनि सुरुवाति सेवा हेटौंडा इजलास नै हो ।
न्याय सेवामा प्रशासन तर्फको प्रमुख पद हो रजिष्ट्रार । हेटौंडा इजलासको रजिष्ट्राको जिम्मेवारी सम्हालिरहेकी छिन् रामप्यारी सुनुवारले । रामेछाप जिल्ला निवासी रामप्यारी २०६६ साल भदौ ११ गते न्याय समूह राजपत्राङ्कीत तृतीय श्रेणीबाट सेवा प्रवेश गरेकी हुन् । यसपछि २०७२ माघ २८ मा न्याय समूह राजपत्राङ्कीत दृृतीय श्रेणी र हाल २०७८ पुस १ गतेबाट न्याय समूह राजपत्राङ्कीत प्रमथ श्रेणीको जिम्मेवारीमा छिन् । सुनुवार यसअघि उच्च अदालत जनकपुर, अस्थायी इजलास वीरगन्जमा कार्यरत थिइन् ।
संभवतः नेपालमै पहिलो पटक सर्वोच्चले नमुना अभ्यास गरेको केही समय अघि एक सार्वजनिक कार्यक्रममा न्यायधीश भट्टराइले बताएको थिइन् । पछिल्लो ३ महिनादेखी यहाँ यो टिम न्याय सम्पादनार्थ खटिरहेको छ । सवै न्यायाधीश महिला भएको अदालतको यो नयाँ अनुभव भएको पुनरावेदन बार एशोसिएशनका पूर्व अध्यक्ष मदनकुमार दाहाल बताउँछन् ।
महिलाहरूले गर्ने न्याय सम्पादनमा झन बढी परीपक्वता र व्यावहारिक परिणामको अपेक्षा राखीएको दाहालले बताए । महिलाहरुको न्याय सम्पादनमा बाह्य प्रभाव नगन्य पर्ने देखिएको उनले बताए ।
आफूले कानून व्यवसाय सञ्चालन गर्दै आएको २ दशकभन्दा लामो अनुभवमा सेवाग्राहीले पनि महिलाहरूबाट अन्याय सकेसम्म नहुने अपेक्षा राखेका र विश्वास बढाएको पाइएको उनले बताए । “हामीले पनि सहज महशुस गरेका छौ, महिलाहरुले गर्ने कार्य थप व्यवहारीक हुन्छ र विषयहरुलाई बुझ्ने तरीका फरक पनि हुन्छ, सवैले थप अनुशासित पनि बन्नु पर्नेछ” दाहालले भने ।
“महिला नै भएको कारण पनि आफ्नो पीडा सुनाउँन अलि सहज नै हुने रहेछ” एकजना सेवाग्राहीले भनिन् “बयान दिने क्रममा पुरुषको सामू बोल्नु पर्दा र महिलाको सामू समस्या सुनाउँदा फरक त भैहाल्छ नि ।” लैङ्गिक रुपमा अपनत्व गर्छन् होला भन्ने आभाष आफूहरुलाई भएको महिलाहरुको भनाइ छ । व्यक्तिवादी देवानी मुद्दामा अदालत धाइरहेकी अर्की एक महिलाले पनि सहजता महसुस गरेको बताइन् । “आफ्नै दिदी बहिनीलाई भने जसरी भन्दा हुन्छ भनेर मेरो कानून व्यवसायीले भन्नु भएको थियो, मलाई पनि बोल्न डर लागेन, उहाँ (न्यायधीश) ले पनि राम्ररी सुनिदिनु भयो ।”
जिल्ला बार एशोसियन अध्यक्ष अप्सरा बस्नेतले पनि महिला न्यायधीशको न्याय सम्पादन प्रभावकारी र व्यहारिक भएको टिप्पणी गरिन् “न्यायसम्पादनमा महिलार पुरुष भन्ने सवाल हुन्न, तर महिलाले गरेको काममा अलिबढी गाम्भियर्ता, अलिबढी संवेदनशीलता पक्कै हुन्छ, उहाँहरुको टीमको स्प्रिड प्रेरणादायी छ, धेरै राम्रो छ” अध्यक्ष बस्नेतले भनिन् ।
७१ प्रतिशत महिला कर्मचारी
उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासमा न्यायधीशहरुमा मात्रै हैन, अन्य पदमा कार्यरत कर्मचारीहरु पनि महिलाकै बाहुल्यता छ । इजलासमा ५८ जनाको दरबन्दी रहेकोमा हाल १२ वटा पद रित्त छ । पुर्ति भएको मध्येमा ७१ प्रतिशत महिला नै रहेका छन् । अदालतमा ४६ पदमा महिलाको सङ्ख्या ३३ रहेको कार्यालयको रेकर्डले देखाउँछ । जसमा अधिकृत स्तरका ४, नासु/खरिदार स्तरका १३, कार्यलय सहयोेगी स्तरका ८ महिला छन् ।
महिलाले जिम्मेवारी पुरा गर्न सक्छन् वा सक्दैन भन्ने सवाल पहिले हैन । जब काम गर्ने अवसर दिइन्छ अनि मात्रै नतिजा हेर्न सकिन्छ । नेपाल खुल्ला विश्वविद्यालयको प्रोफसर डाक्टर समिक्षा कोइराला भन्छिन, “महिला सशक्तिकरनको लागि शिक्षा, आर्थिक अवसर, कानुनी अधिकारलगायत विभिन्न पक्षहरूलाई सम्बोधन गर्ने बहुआयामिक दृष्टिकोणको आवश्यकता छ ।” व्यक्तिगत विकासमा महिलाहरू पुरुष जत्तिकै सक्षम छन् भन्ने कुरा समाजले बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको डा. कोइराला बताउँछिन् । “हामीले विभिन्न क्षेत्रमा करियर बनाउन महिला र किशोरिहरुलाइ प्रोत्साहित गर्नुपर्छ, अग्रसर महिलाको नेतृत्व प्रेरणदायी बन्नसक्छ” उनले भनिन् ।
“महिला न्यायधीशहरुले न्याय सम्पादन गरेको देख्दा मनै गौरवले भरिन्छ, उच्च ओहोदामा पुगेर महिलाहरुले काम गर्दा नयाँ पुस्तालाई पनि मोटिभेशन हुन्छ” कानून व्यवसायी तथा वैतनिक अधिवक्ता रमिता चौलागाई भन्छिन् “सबैको गन्तव्य न्यायधीश बन्ने नहोला तर, उहाँहरुको समूह देखेर आफू जुनक्षेत्रमा छु त्यहा केही नयाँ गरौं भन्ने जोश बढ्छ।” जो जुन क्षेत्रमा सक्रिय छ, जुन क्षेत्रमा लागिपरेर, त्यसैमा पूर्णसक्षम भएर दक्षतापूर्वम जिम्मेवारी पुरा गर्नुपर्छ भन्ने प्रेरणा मिलेको कानून व्यवसायी चौलागाँइले बताइन् । कानून व्यवसायको क्षेत्रमा हत्तपत्त महिलालाई सेवाग्राहीले समेत नपत्याउने गरेको सन्दर्भमा उच्चको यो उदाहरणले समाजलाई पनि सोच्न बाध्य बनाउने उनले बताइन् ।
यता सिद्धार्थ मावि हेटौंडा २ मा कानून संकायमा कक्षा ११ अध्ययनरत छात्रा आयुष शिवाकोटीलाई पनि उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासको टिम देखेर प्रेरित गरेको छ । “अब न्यायक्षेत्रमा महिला वा पुरषभन्ने छैन, महिलाले पनि कुशल न्यायसम्पादन गर्न सक्छन्, मेरो सपना पनि उहाँहरु जस्तै बन्ने हो” उनले भनिन् “छोरीहरुलाई शिक्षामा लगानी गर्ने र असल अभिभावकत्व गरिदिने हो भने पुरुषको हाराहारीमा हैन, अझै अगाडि बढेर काम गर्न सक्छन् ।”
विकास भन्नसाथ बाटो पुल पुलेसामा गरिने निर्माण मात्रै हैन, मानवीय मनोविज्ञान, सामाजिक विकास तथा सशक्तिकरण सबैभन्दा बढी आवश्यक भएको हिमराइट्स मकवानपुर प्रमुख कुमारी वाइवा बताउँछिन् । छोरी, बुहारीहरुलाई अवसर दिनुपर्ने, घर बाहिरको संसार चिन्ने अवसर दिनुपर्ने उनी बताउँछिन् । “अढी बढ्ने अवसर दिंदा महिलाले पनि सबै प्रकारको जिम्मेवारी प्रभावकारी रुपमा सम्हाल्न सक्छन” उनले भनिन् “महिला दिवस यस्तै सचेतना र जागरणको स्मरण गराउन मात्रै हो, वर्षमा एक दिन हैन, सधैंभरी महिला क्षत्रको विकासमा ध्यान दिउँ भन्ने आग्रहको लागि हो ।”
जिम्मेवारी सरेका मुद्दाको चाङ घट्दो
मकवानपुर । उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासमा न्यायधीसको दरबन्दी अनुसारको पदपुर्ति भएपछि अघिल्ला समयमा झै जिम्मेवारी सरेर आउने मुद्दाको चाङ पनि घट्दो छ ।
३ महिना अघिसम्म ३ वा ४ जान न्यायधीसहरु कार्यरत रहदाँ जिम्मेवारी सरेर आएका मुद्दाको सङ्ख्या धेरै हुने गरेका थिए । बागमती प्रदेशको चितवन र मकवानपुर कार्यक्षेत्र भएको यो इजलासमा आर्थिक वर्ष २०७९/०८० बाट ४२९ वटा मुद्दाको जिम्मेवारी सरेर आएकोमा अब यि मध्ये ५० वटा मात्रै फर्स्याैट हुन बाँकी रहेका छन् । अदालतका सूचना अधिकारी उप रजिष्ट्रार केशरनाथ अर्यालका अनुसार यो आर्थिक वर्षको लागि जिम्मेवारी सरेर आएका मध्ये ३७९ थान मुद्दाको फस्र्यौट भइरहेको छ ।
गत आर्थिक वर्षमा जिम्मेवारी सरेर आएका मध्ये व्यक्तिगत देवानी मुद्दा १३०, व्यक्तिवादी फौजदारी मुद्दा ४८, सरकारवादी फौजदारी २१४, रिट २९ वटा थिए । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा १ हजार ७४१ थान मुद्दा दर्ता भएकोमा १ हजार ३१२ फैसला भएका थिए भने चालु आर्थिक वर्षमा ७९७ वटा नयाँ मुद्दा दर्ता भएका छन् । जिम्मेवारी सरेर आएको र यसवर्ष नयाँ दर्ता भएको समेत गरी कुल १ हजार २२६ थान मध्ये ६५३ वटा मुद्दा फैसला भएका छन भने ५७३ बाँकी छन् ।