
हिड्नु स्वास्थ्यको लागि लाभदायक छ । हाइकिङ अग्रेजी शब्द, जसको नेपाली पदयात्रा हुन्छ । अंग्रेजीमा ‘हाइ’ भनेको उचाइ र ‘किङ’ भनेको राजा, उचाइको राजा । यसैबाट केही उचाईमा तर ग्रामीण बस्ती तथा जंगली बाटो भएर कुनै गन्तव्य तय गरिन्छ भने त्यो पदयात्रा स्वास्थको हिसाबले झनै राम्रो हुन्छ ।
हाइकिङ वा पदयात्रा जे भने पनि अर्थ केही उचाइ र कोलाहल मुक्त वातावरण ग्रामीण बस्ती पाखा पहराको दृश्यावलोकन गर्दै हिँडेर स्वास्थ्य लाभ गर्नु बुझिन्छ । बिहान बेलुकाको समयमा १-२ घण्टा हिड्नुलाई हिडाई मात्रै भनिन्छ । त्यो एक्लै वा केही साथीहरूको साथमा दिनहु गर्न सकिन्छ । शहरी क्षेत्र वा आफू बसिरहेको ठाउँ भन्दा केही पर स्वच्छ वातावरण भएका गाउँ तिरको कुनै गन्तव्यतिर हिँड्डुल गर्दै दृश्यावलोकन गर्नुलाई पदयात्रा भनिन्छ । पदयात्रा सामुहिक गरिन्छ ।
नेपालमा धेरै ठाउँ छ्न पदयात्राका लागि । ठाँउ र समय अनुसार पदयात्राको दिन तय गरिन्छ । सामान्यतया ५-७ घण्टा कुनै उपयुक्त समय मिलाएर समुहमा पदयात्रा गर्न सकिन्छ । मकवानपुरमा समेत पदयात्रा गर्ने पर्याप्त ठाँउहरु छन् । हेटौंडा वरपरसमेत यस्ता ठाउँ छन् । जहाँ बिहानै हिडेर ग्रामीण बस्तिको रहनसहन हेर्दै पहाडी दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । समूह र फुर्सद मिले पदयात्रा हरेक हप्ता पनि गर्न सकिन्छ । तर महिनामा एक पटक पदयात्राको लागि समय मिलाउन सके स्वास्थ्यको समेत राम्रो मानिन्छ । त्यसो त हरेक दिन विहान वा बेलुका समय मिलाएर १ देखि २ घण्टा हिडाइबाट समेत लाभ लिन सकिन्छ ।
प्रायः पदयात्रा गर्न रुचाउने मध्येको मलगायत केही साथीहरूले माघ १३ गते शनिबार हेटौडा नजिकैको छोटो तर रमाइलो पदयात्रा मार्ग छनौट गरि हिड्ने मेसो मिलायौ र केही साथीहरुकाे समय पक्का गर्यौ । करिव करिव हामी जाने समुहमा ९/१० जनाकाे टुङ्गाे लागेकाे थियाे । साेही अनुसार शनिबार विहानै केही खाजा बनाउन चार बजे उठेर तम्मतयार गर्दै थिए दिदी शान्ति प्रिय बन्दनाकाे ट्वाङ्ङ मेसेज आयाे म जान्न सन्चाे भयन माफ पाउँ । मेराे मनकाे उत्साहा जागर सब मर्याे । अब के गरुँ गरुँ दाेधारमा परियाे । हिजै समय पक्का गरेकाे आफू भन्दा परिपक्प मान्छे समूहमा नहुने भएपछि म दाेधारमा परे । खाजा त बनाए तर ओछ्यानमा आयर पल्टिएँ । विहान ६:३० वजे पैदल हिड्ने ठाउँ सामरी पुलमा पुग्ने भनी अघिल्लाे दिन निधाे गरेका थियाै । तर त्यतिन्जेल सम्म ओछ्यानमै थियाै हामी । समुहकाे सदस्य सुनिताकाे कल आयाे म बुद्द चाेक आइपुगे तपै कहाँ ? म त झसङ्ग भए उनकाे कल राख्न नपाउँदै मन्जुले फाेन गरिन् दिदि हामी त सामरी पुल आइपुग्याै तपाईंहरु कहाँ भन्दै । केहीअघि मरेकाे जाँगरलाई फेरी तङ्याउदै संजिव कार्की र वावुलाई तयार हुन भने र हतार हतारमा १५/२० मिनेटमा यति रफ्तारमा सामरी पुल पुगियाे कि अचम्मित भएँ । चिसाेले कठ्याङ्ग्रियकाे हातमा हाेस थियन ।

हाम्राे पदयात्राकाे अर्काे साथि थिईन मन्जु मैनाली । मसिनि खिरिलि पातली तर अत्यधिक भावुक र सबकाे कुरा बुझ्ने जिम्मेवार घरतिर हिडे जसरी आएकी रहिछिन् हाइकिङ जान चप्पलै लगाएर, साेच्दै थे यीनलाई हिड्ने समयमा गाराे त हुन्न ? हिड्न त सक्छिन? कार्यक्षेत्रमा संधै छाेटाे समयमा भेटिने उनी जस्ताे कार्यक्षेत्रमा थिन तेस्तै सरल लामाे यात्रामा पनि थिइन । मानिसमा दाेहाेराे व्यवहार धेरै देखिन्छ तर उनमा देखिन्न । अरुकाे दुख देख्न नसक्ने मन्जु सानै उमेरमा परिपक्क देखिन्छिन । मन्जुले नै हामी माझ नयाँ साथि लिएर आएकी रहिछिन् । उनले साथमा विल्कुल नयाँ थिइन आरती ।
सबै जम्मा भएपछि हाम्रो पैदल यात्रा सुरु भयो सामरी पुलबाट । टोलीमा ९ वर्ष देखि ४० वर्षसम्ममा सदस्य थियौ । मकवानपुर गढिको आमभन्ज्याङ्गको बाटो हुँदै हामी सात जनाको टोलीले तय गर्यौ वुङदल-कप्सेरी-बाघचौर-आदामार-बाघझोराको पदमार्ग रुट । जुन भिमफेदी गाउँपालिका वडा नं १ को दक्षिणी भेगमा पर्दछ । सामरी पुल (भीमफेदी गाउँपालिका तर्फ) को पूर्वबाट करिब २ किमिको दुरीमा रहेको आमभन्ज्याङ्गको बुङ्दल झर्ना नपुग्दै केही वरबाट कप्सेरी जानका लागि हाम्रो टोली ठाडो उकालो तर्फ प्रस्थान गर्यौ । टोलीका ९ वर्षीय सबैभन्दा सानो सदस्य उकालोमा सबैभन्दा अगाडि लागेको थियो ।
कच्चि सडकको बाटो नभयको त होइन तर हिड्ने नै भएपछि किन लामो तर सहज हुने बाटो रोज्ने भनेर ठाडो उकालो बाटो रोजेका हामीलाई उकालो बढ्दै जाँदा श्वास फुलेर आएको थियो । सानो सदस्य त हिडिरहेको छ हामी किन हिड्न सक्दैनौ र भन्ने मानसिक रुपमा उत्प्रेरित हुँदै स्वाश्वको गति बढाउदै उकालो लागिरह्यौ केही बेर सुस्ताउँदै, सुस्केरा हाल्दै । स्थानीयवासी जो त्यहीबाटो आफ्नो दैनिक कर्मको लागि हिड्छ उहाँहरुलाई करिव १५ मिनेट लाग्ने बाटो हामीले ४५ मिनेट लगाएर पार गर्यौ । बाटाेमा बेला बेला आमाकै झल्काे दिलाउने गरि कम्मरमा हात राख्दै सुस्केरा हाल्दै हिडिन् मन्जु । म ओ आमाेइ भन्दै जिस्काउदै गर्दा मुसुक्क हास्ने मन्जु हामीसँग यति लामाे यात्रामा पहिलाे पटक साथमा थिइन् ।
कप्सेरी गाउँ पुगपछि देखिएका दृश्यावलोकनले हामीले ४५ मिनेट लगाएर पार गरेको उकालोको थकाइलाई विर्साइ दियो । वर्णन गर्न कठिन भएपनि अत्यधिक सुन्दर दुश्यमा पूर्वमा लहर परेका पहाड, उत्तर पुर्वमा छत्रेको ठुलो लेक नाकमै ठोकिएला जसरी उभिएको, दक्षिणतिर सामरी खोला र राप्ती खोला त्रिवेणी धामसम्म बगिरहेको दृष्य, हेटौडा बजार तथा औद्योगिक क्षेत्र, चुरेपर्वत क्षेत्र, पश्चमतिर पहाडी दृष्य र उत्तर तर्फ भिमफेदीकै साना साना गाउ अनि भरेङ्गी आकारका कान्लाहरु ।

अहिले जाडोको समय, यो मौसममा यसै पनि व्यायाम गर्न जाँगर चल्दैन, जसले शरीर चुस्त हुन पाएको छैन । त्यसैले जाडो मौसममा हाइकिङको महत्व अझ बढ्छ । विहानको सुर्योदयसँगै यात्रामा लम्किएका हामी दक्षिण तर्फवाट उकालो लागि माथि पुग्दा पारिलो घाम ! घाम माथि पुग्दा हामी पनि माथि पुगेका थियौ सँगसँगै । हाम्रो टोली कप्सेरी गाँउबाट पुनः अघि बढ्यौ स्थानीयहरुसंग कुराकानी गर्दैगर्दै । तामाङहरुको वस्ती रहेको कप्सेरीसम्म मज्जाले अटो चल्दो रहेछ । हेटौंडा बजारबाट २०० रुपैया भाडामा अटोले ल्याउँने/पुर्याउने रहेछ । जेहोस संघीयतासंगै घरघरमा सिंहदरवार पुगेको छ छैन तर बाटो घाटो, बिधुत र पानीको सुविधा भने पुगेको छ ।
मानिसको आधारभुत आवश्यकता विस्तारै पूरा हुँदै गएको देखिन्छ । हलो पनि प्रयोग गर्न नमिल्ने बारीका कान्लाहरुमा कोदो रोपेर नल काटेमा ठोसा ताजै थिए । त्यहाँ खेती गर्नका लागि अझैपनि कुटो कोदालो नै प्रयोग हुन्छ, कतैपनि देखिएन हाते ट्याक्टर । हाते ट्याक्टरको सहायताले केही सहज हुने भने देखिन्छ खेतिपातिका लागि ।
हाम्रो पाइला अघि बढीनै रहेको थियो बाघझोराको लागि, आउदै थियो कप्सेरी पछिको बाघचौर गाउँ । जहाँ एउटा विधालय रहेछ जनता आधारभुत विधालय । कुलेखानी तेस्रो जलविद्युत आयोजनाले उक्त विद्यालयको दुबैतर्फ पर्खाल बनाइदिएको रहेछ २०७१ सालमा । एकनाले आकारमा बनेको विद्यालयको लागि चौर थिएन । थोरै क्षेत्रफलमा निर्माण भएको विद्यालयको दुवै तर्फ भिर रहेछ । कुलेखानी तेस्रोले सामाजिक काम गरेको रहेछ पर्खाल बनाई हुनसक्ने संभावित क्षतिबाट बचाउन ।
हामीले थकानलाई केही बेर त्यही बिसाउने र सामान्य खाजा स्कुलकै पेटिमा बसेर खाने भयौ । स्थानीय स्तरमा १/२ स्थानमा चर्च थियो र स्थानीयहरु हामी केही वितरण गर्न चर्चमा आएको अनुमान गर्दै प्रश्न गर्दै थे । धर्म प्रति मेरो कुनै प्रतिशोध छैन । म यशु, अल्लाहा, बुद्द, महादेव, विष्णु, गुरु नानक सवलाई समान मान्छु किनकि सब धर्मको एउटै सार छ शान्ति, अहिसा, एकता, सद्भाव । चर्चमा गयर प्रभु यशुको प्रसाद खाएको छु, मस्जिदमा गएर कुरानलाई ढोगेको छु, गिता र बाइवल दुवैलाइ संगै घरमा राखेको छु, गुम्वा त सबैभन्दा प्रिय क्षेत्र जहाँ शान्तिको महशस गर्छु र गइरहेको हुन्छु पनि । तर उक्त गाँउमा चर्चका मान्छेहरु मात्र केही लियर जाने रहेछन् भन्ने लागिरह्यो । ती गाँउमा गुम्वा देखिन तर तामाङको समाधिस्थल भने देखेँ । स्कुलको पेटिमा बसेर हामीले खाजा खायौ कोदोको रोटी, मस्याङको विरौला, मिठ्ठो चिया भिटामिन बिस्कुट ।

अब सुरु भयो त्यो अघिको यात्रा । समतल समतल बाटो हुदै हामी अघि बढ्दै आदामार तर्फ अघि बढ्यौ जहाँ अचम्मको दृश्य देखियो । जग्ङेश्वर महादेव गुफा । जहाँ जात्रा लाग्ने रहेछ। विशाल गुफा जहाँ प्रतीत हुँदै थियो केही समय अघि मात्र जात्रा समापन रहेछ । उक्त स्थानमा रहेको महादेव थानो गुफा भित्र डराइडराइ गयौ । गुफाको माथि सानो प्वाल थियो जहाँबाट प्रकाश छिरिरहेका । उक्त प्रकाशको छाँया गुफाको अर्को कुनातिर देखिएको थियो जसरी आँगनबाट बसेर ऐना घाममा देखाएर तेस्को प्रकाश घरभित्र अधेरो क्षेत्रसम्म पुर्याउने काम गर्थ्यौ सानोमा । गुफाको प्रकाश र देखिएको छाँयाले फेरी एकपटक बालापनको याद गरायो। गुफा भित्र दिनभर बत्ति वलिरहने रहेछ करिव ३ वटा वल्ब बालिएको थियो । सुन्दर रहेछ गुफा ।गुफाको संरक्षण र संरचना व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सके धार्मिक तथा आन्तरिक पर्यटनमा टेवा पुग्ने देखिन्छ भने भक्तजनलाई समेत सहज हुनेछ ।
महादेवथानमा लामै समय व्यतित गर्यौ हामीले । गुफाको भित्रसम्म गएर हेर्यौ । स्थानीय श्रमदान सहित निर्माण गरिएको उक्त मन्दिर क्षेत्र अझै व्यवस्थित हुने पर्खाइमा रहेको पायौ । मन्दिरमा करिव ४५ मिनेट अलमलिएपछि पुन हामी आदमारलाई नियाल्दै हिड्यौ जुन उत्तर पश्चिम क्षेत्र तर्फ अघि बढ्दै थियो । बाटोमा धुलो उडाउदै अघि बढेको हामी यात्रा छोटिदै थियो । घरी अन्ताक्षरी खेल्दै घरी दौडदै घरी घोचपेच गर्दै व्यवहारिक भन्दा पनि बालकपनमा हाम्रो टोली वेपर्वाह हिडिरह्यौ ।
हरेक यात्रा सहज हुने गर्छ भन्ने लाग्छ साथीको साथले । साथमा अझ वचपना भएका साथी भए झन सहज र मिठो बन्ने रहेछ । अझ साथमा ९ बर्ष आफ्नै छोरा समेत हिडिरहेको थियो । उ पनि रमाउने भएको छ पदयात्रामा । उ यात्रा भरी घरी खुरुर दौडेर अघि पुग्ने र फस्ट भएँ भन्छ त घरि अन्तिममा भएको साथीलाई सोध्न पुग्छ हिड्न सक्नु भएन हो ? उसको र मेरो हरेक कुरा मिल्छ । प्रकृतिमा रमाउन मलाई जति मनपर्छ उति उसलाई पनि । जति गुनगुनाउन मलाई मनपर्छ उति उसलाई पनि ।
गितकाे तालमा हामी म्युजिक पनि मिक्स गर्छाै टिङ् टि टि टिङ टिङ टि टि टिङ । गितकै तालमा नाच्ने गाेडाहरुले वाटाे धुलाे उडाउन मस्तथ्याे भने ती धुलाेलाइ तिनै खुट्टाका कपडाले मज्जाले लपेटेर लिएकाे थियाे । गाेजिमा हात हालेर खालि खल्ति पल्टाउदै छाेराे थप गुन गुनाउछ ।


हर यात्रामा ट्युनिङ मिल्ने साथी हुनुपर्छ र मेराे ट्युनिङ मेराे छाेराेसंग मिल्छ । हाम्राे टाेलिमा उहीँ उमेरका समूह छैनन् । आफू हाँस्न थालेपछि सबैलाई हसाउने सन्ताेषी बर्ताैला जाे घुम्न भनेसी हुरुक्क हुने । धेरै समय भएकाे छैन चिनजान भयकाे उनीसँग तर पनि अति आत्मिय छौ । अझ हिमाली क्षेत्रहरुमा समेत ट्रेकिङ गरिसकेकी सन्ताेषीसँग यात्राका धेरै अनुभवहरु छन् । त्यस्तै छिन सुनिता लामा पनि । लजालु तर हर जाे काेहिसंग मिल्ने, लाग्दैन कि हाम्राे हिजाे मात्र चिनजान भएकाे हाे । अरुकाे खुव प्रशंसा गर्छिन । समुहमा घाेडा जसरी हिड्ने उनी उनकाे साथमा हिड्दा पनि दाैडनु परेकाे फिल हुन्छ । त्यसैले म हात समाएर हिड्छु ताकि तालमेल मिलाेस ।
यसरी करिव करिव ५ घण्टामा ११:५६ मा हामीले बाघझाेरा स्थित त्रिभुवन राजपथमा ओर्लियाैँ । त्यहाँबाट सावरी साधन पाइने आशमा पैदल नै हिडिरह्याै तर करिव ३ किलाेमिटर हिड्दा पनि हामीले साधन पाउन सकेनाै । एउटा सेल पकाए जस्तै भयाे हाम्राे हाइकिङ यात्रा सामरी पुलमै आयर टुङ्गियाे । सामरी पुलमा आएर ढिडाे र मासु खाएर आ आफ्नाे गन्तव्यका लागि छुट्टियाै छिट्टै अर्काे हाईकिङ जाने याेजना बनाउँदै ।

हाम्रो वरपरको प्रकृति, भूगोल, समाज, संस्कृति र जनजीवन बुझ्ने एक उपयुक्त माध्यम पनि हो– हाइकिङ । यति मात्र होइन, सहरका घना बस्तीमा हुर्कंदै गरेका हाम्रा नानीबाबुहरूलाई प्रकृतिसँग साक्षात्कार गराउँदै हिँड्ने बानीको विकास गराउन पनि हाइकिङले सहयोग नै गर्छ । हाम्रा सहरमा पर्याप्त खुला ठाउँ, बगैँचा, सफा नदी र प्रकृतीमैत्री संरचनाहरू छैनन् । बालबालिका बढीभन्दा बढी समय मोबाइल, ल्यापटप र टीभीमा झुम्मिएर कृत्रिम वातावरणमा हुर्कन बाध्य छन् । यो वातावरणले बालबालिकाको सर्वाङ्गीण विकासमा असर परेको छ । बालबालिकालाई बिस्तारै प्रकृति र समाजबाट बिमुख पनि बनाउँदै लगेको छ । वन, चरा, पुतली, जनावर, सफा पानीका कलकल बग्ने झरना/नदी केवल मोबाइल, ल्यापटप तथा टेलिभिजनको स्क्रिनमा मात्र हेर्न बाध्य छन् बालबालिका । त्यसैले अहिलेको हुर्कंदो सहरी पुस्ताका लागि स्वच्छ हावा लिँदै, चराको चिरबिर आवाज सुन्दै उकाली ओराली हिँड्न हाइकिङ एक अवसर पनि हो ।
यात्रामा हामी प्रकृतिसँग मात्र सामिप्यता भेट्दैनाै साथमा हुने साथीहरुसँग पनि नजिक हुन्छाै एउटै परिवार जसरी । मकवानपुर जिल्लामा हाइकिङका लागि थुप्रै रुटहरु रहेका छन तर पछिल्लाे समय सडक निर्माण सगै तेस्ता पैदल हिड्ने वाटाेहरु नस्ट भयकाे तथा पैदल हिड्न छाेडेपछि ती वाटाेहरु झाडिले हराएकाे पनि पाइयाे । स्थानिय निकायले आफ्नाे क्षेत्रमा आन्तरिक पर्यटनमाा ध्यान दिई पैदल हिड्ने रुटहरुकाे संरक्षण गर्न जरुरी रहेकाे देखिन्छ । त्यस्तै रुटकाे मध्यक्षेत्रतिर विश्राम स्थान तथा स्थानीय तहकाे प्रमुख र विशेष कुराकाे पहिचान झल्कने कुराहरुकाे विस्तार गर्न जरुरी छ । जस्ले उक्त स्थानकाे चिनारी मात्र नभै सामाजिक सांस्कृतिक तथा व्यवसायिक गतिविधिलाई बढवा दिओस ।




