‘मारियम मान्छे भई’ पुस्तक अध्ययन पछि
Tags: No Comments
स्रष्टाका सम्बन्धमा
राधा पौडेल पेशाले नर्स हुन् । लेखन, सामाजिक अभियान सञ्चालनमा विशेष अभिरुचि भएकी उनी मर्यादित महिनावारी अवधारणाको संस्थापक र मर्यादित महिनावारी विषयमा पि.एच.डी. गर्ने पहिलो महिला हुन् । उनका खलङ्गामा हमला (२०७०), अपवित्र रगत (२०७५), सर्जिकल रजोनिवृत्ति (अनुदित—२०७८), रोल नम्बर एक (२०७८), मारियम मान्छे भई (२०७९) जस्ता कृति प्रकाशित छन् ।
उनको खलङ्गामा हमला कृतिले २०७० को मदन पुरस्कार प्राप्त गरेको थियो । हाल उनी राधा पौडेल फाउन्डेसन मार्फत मर्यादित महिनावारीलाई विश्वव्यापी अभियानका रूपमा नेतृत्व गर्दै आएकी छन् ।
कृतिको बाह्य संरचना र कथाको सारांश
उपन्यासकार राधा पौडेलको ‘मारियम मान्छे भई’ मुख्य रूपमा महिनावारी विषयमा समेटिएको किशोर उपन्यास हो । यसमा मध्यम वर्गीय मुस्लिम परिवारकी किशोरी (मारियम) को जीवनको घटनालाई नै मुख्य विषयवस्तु बनाइएको छ ।
यसका चार अध्यायसम्म छोरी भएकाले र महिनावारीका नाममा परिवारबाट मारियमले भोग्नुपरेका असमान व्यवहारका घटनाहरू समेटिएका छन् । पाँचौँ अध्यायदेखि एघार अध्यायसम्म मारियमले मान्छे बन्न गरिएका संघर्षका घटनाहरू छन् । अन्तिम बाह्रौं अध्यायमा मान्छे बनिसकेको अवस्थाको वर्णन गरिएको छ । यसमा मारियम बाल्यकालदेखि नै घरमा छोरा र छोरीमा गरिने असमान व्यवहारको शिकार बनेकी छन् ।
जब मारियम किशोर अवस्थामा प्रवेश गर्दै जान्छिन् महिनावारी हुने छोरी भएको नाताले उनलाई संस्कारका नाममा अनगिन्ती कुराहरूको पाठ सिकाइन्छ । जुन उनको इच्छा विपरित गर्न लगाइएको छ । महिनावारीका नाममा गरिएका छोरा र छोरीमा गरिने असमान व्यवहारले आफू छोरा सरह स्वतन्त्र रूपमा मान्छे भएर बाँच्न नपाएको अनुभव गर्छिन् । उनको भावना कसैले पनि नबुझेपछि उनलाई आफैँ मान्छे भएर बाँच्ने र आफू जस्तै पीडित छोरीहरूलाई पनि मान्छे बनाउने निर्णय गर्छिन् ।
त्यसका लागि उनले घर परिवार र समाजमा निकै संघर्ष गर्नु परेको छ । कहिले त्यस लक्ष्यमा पुग्छु जस्तो लाग्छ त कहिले एक्लै अनकन्टार जङ्गलमा हराउँ जस्तो लाग्छ । उनको हरेश खाएको मनस्थितिलाई मलम लगाउने काम रेडियोकर्मी र सामुदायिक नर्सले सहयोग गरेर उनको अभियानलाई साथ दिएका छन् । अन्त्यमा उनलाई सबैको साथ सहयोग र आफ्नो दृड संङ्कल्पले मान्छे भएर बाँच्न सफल भएकी छन् ।
निष्कर्ष
उपन्यासकार राधा पौडेलको ‘मारियम मान्छे भई’ उपन्यासमा विशेषगरी महिनावारी विभेद नै यसको बीज मानिन्छ । हाम्रो समाजमा धार्मिक र सांस्कृतिक मान्यताको आडमा परापूर्व कालदेखि नै महिनावारीलाई अपवित्र र अशुद्ध मानिदै आएको छ । पूर्खाले बिरालो बाँधेर सराद गरको देखेर भावी सन्ततिले पनि गरेझैँ महिनावारीलाई पनि त्यसको यथार्थता नबुझी संस्कृतिको नाममा हालसम्म पनि यस्ता क्रियाकलाप भइरहेका छन् ।
यही महिनावारी विभेदकै कारण मारियमले तड्पिएर बाँचेको अवस्थाको कारुणिक घटना यसमा देखिन्छ । महिनावारीका समयमा केही महिलाहरूमा शारीरिक र मानसिक समस्या हुने गर्दछ ।
यस्तो समयमा उचित स्याहार तथा सन्तुलित खानाको जरुरथ पर्दछ तर यही समयमा छुन नहुने, यो खान हुने यो खान नहुने जस्ता बन्देज लगाइदिँदा न्यायसङ्गत नहुनुका साथै नकरात्मक असरहरू पनि पर्छन् ।
छोराहरू परिपक्क हुने क्रममा दारजुँवा आएजस्तै छोरीहरू पनि महिनावारी हुनु साधरण र नियमित प्रकृया हो, महिनावारी हुनु भनेको हरेक महिला बच्चा जन्माउन सक्षम हुनु हो, यसैका कारण हामी सबै जन्मिएका हौँ र संसार यही प्रकृयाबाट वषौँदेखि चलिरहेको छ । यसैले यसलाई अपवित्र र अशुद्ध मानेर विभेद गरिनु गलत अवधारणा हो ।
यस उपन्यासले लैङ्गिक असमानतालाई पनि उठान गरेको छ । छोरीलाई मात्र सबेरै उठेर आमासँगै घरको काममा लगाउनु, निर्णय प्रकृयामा सुविधा नपाउनु, खाने र लगाउने कुरामा पनि असमानता देखिनु, महिनावारी भएकी दिदीलाई छोएको निउमा भाइलाई नुहाएर चोख्याउनु, बुबाले महिनावारी हुँदा लगाएको कपडा छुँदा पवित्र हुन भगवानसँग क्षमा मान्न गएको अवस्थालगायतका घटनाहरूलाई हेर्दा छोरी मान्छेलाई तल्लो दर्जामा राखेर व्यवहार गरेको देखिन्छ ।
जसका कारण मारियम छोराहरूको जस्तो जीवन जिउन नपाएर विक्षिप्त भएकी छन् साथै पुरुषहरूको जस्तै स्वतन्त्र जीवनको अभिलाषा राखेकी छन् । यसमा पात्र चयनका आधारमा इस्लाम संस्कारको घटनाको आकलन गर्न सकिन्छ तर यसमा प्रस्तुत गरिएको घटनाक्रम हेर्दा हिन्दु संस्कृति जस्तै देखिन्छ । इस्लाम समुदायमा पनि हिन्दुका जस्तै लैङ्गिक असमानताका साथै महिनावारी विभेद हुने गरेका छन् या फरक छन् भन्ने बारे केही अस्पष्टता देखिन्छ । फरक संस्कृति भए सोही बमाजिम घटना प्रस्तुत गरेको भए कथानक थप रोचक हुने थियो ।
उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको घटनाक्रम हेर्दा गाउँको मध्यम वर्गीय पारिवारिक परिवेश जस्तो अनुमान गर्न सकिन्छ । गाउँमा परिवार तथा समाजले यो हाम्रो संस्कृति हो निरन्तरता दिनुपर्छ भन्दै मारियम जस्तै किशोरीहरूलाई बाध्यात्मक रूपमा यस्ता विभेद गरिरहेको देखिन्छ ।
यसमा धेरै छोरीहरूको कथालाई उजागर गरिएको छ । केही यसबाट उत्रिन सकेका छन् भने केही समस्यासँग जुधिरहेका छन् । यस कृतिको अध्यायन गरिरहँदा हरेक किशोरीले आफैँले भोगेको समस्याको स्मरण गराउँछ । यस समस्या नभोगेका किशोरीहरूका लागि पनि रोचक कथा हुनेछ ।
यसमा जन्मेदेखि नै छोरा र छोरीमा गरिने व्यवहारका साथै महिनावारीका नाममा किशोरी तथा महिलाले भोगेका कारुणिक घटनालाई स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । यसको मुख्य उद्देश्य महिनावारीलाई सामाजिक संस्कारको आडमा विभेद गरियो भने त्यसबाट विभिन्न असरहरू देखिन्छन् भन्ने कुरा देखाउन खोजिएको छ साथै कतैबाट पनि उठान नगरिएको सामाजिक र धार्मिक रूपमा उपेक्षा गरिएको महिनावारीको विषयलाई समेटेर त्यसको भ्रम निभारण गर्दै समाज परिवर्तन गर्ने उद्देश्य पनि रहेको छ ।
समाजका सामाजिक कुसंस्कारहरू हुर्कदै गरेकी किशोरलाई पढाउँदा सकरात्मक भन्दा नकरात्मक असर बढी पर्छ भन्ने कुरा थाहा हुन्छ । यस्तै कुनै उद्देश्य लिएर हिँड्दा आइपर्ने समस्याहरूसँग जुध्दै अघि बढ्नु पर्छ भन्ने सन्देश पनि दिएको छ । यसमा नवीतम् कथावस्तु, कथानकमा पाँचवटाको विन्यास छ तर यसमा कार्य–कारण सम्बन्धमा आधारित घटनाहरूले पाठकका मनमा कुतूहलता सिर्जना गर्दै पहिलो घटनाबाट दोस्रो, तेस्रो गर्दै अन्तिममा पूर्ण सन्तष्टिको अवस्था प्राप्त गरेको घटनालाई देखाएर अघि बढ्न कथानक केही चुकेको देखिन्छ ।
मुख्य पात्र प्रगतिशील भूमिका, सहायक पात्र रेडियोकर्मी अभिलेख र नर्स (अनुकूल पात्र)को भूमिकाले हरेश खाएकी मारियमलाई लक्ष्यमा पुग्न उल्लेखनीय सहयोग गरेको र अन्य पात्रहरूले पनि कथालाई न्याय गरेका छन् । साधारण बोलिचालीको भाषा प्रयोग गरिएकाले सरल र सहज भाषा, तृतीय पुरुष आत्मपरक शैलीमा आख्यानीकरण गरिएको यो उपन्यास सबैखाले पाठकका लागि पठनयोग्य कृति बनेको छ ।
म ढुङ्गाले बनेको मूर्तिसँग प्यार माग्दैछु ।
कसैको जीतको लागि म आफ्नो हार माग्दैछु ।
निमोठी फूलको घाँटी सजाई माथमा तिम्रो,
कुनै संसार भत्काई नयाँ संसार माग्दैछु ।
मुखौटो हुन्छ मान्छेको, चिनिन्नन् झट्ट हेर्दामा
चिनिन्छन् दुःख पर्दामा र पो जङ्घार माग्दैछु ।
कुँड्याई धारिलो तरबार रोजेँ शान्तिको बाटो,
तिमी निर्दोष काट्दैछौ, म चाहिँ धार माग्दैछु ।
थियो जे जे सबै सुम्पेँ, स्वयं रित्तो भएँ आज,
चितामा ढल्नको लागि कुनै आधार माग्दैछु ।
१५ औं चितवन महोत्सव – २०८१ मा आयोजित राष्ट्रव्यापी खुला गजल प्रतियोगितामा प्रथम स्थान प्राप्त गजल
फोडेर दुश्मनीको पर्खाल ढाल्न सक्छ ।
पायो भने युवाले सत्ता सम्भाल्न सक्छ ।
टाढा उडेर जाँदा ए भाइ यत्ति बुझ्नु
आकाशले कसैको सिउँदो पखाल्न सक्छ ।
काट्यौ तथापि खुट्टा यी हातले अझै नि,
त्यो सूर्यचन्द्र अङ्कित झण्डा उचाल्न सक्छ ।
जो गर्छ प्रेम तिम्रो केवल शरीरसँग,
उसले लुकी अँगालो अर्कै अँगाल्न सक्छ ।
खाएर जिन्दगीमा लाखौं अनन्त चोट,
अनि बल्ल जिन्दगीले क्यै काम थाल्न सक्छ ।
१५ औं चितवन महोत्सव-२०८१ मा आयोजित राष्ट्रव्यापी खुला गजल प्रतियोगितामा द्वितीय स्थान प्राप्त गजल
बुटवल । प्रीति आत्रेय ज्ञवालीकाे “मणिराम” मुक्तकसङ्ग्रह बुटवलमा लोकार्पण गरिएकाे छ । लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठान नेपाल, रुपन्देहीको आयोजनामा नेपालकै पहिलो महिला राशिफल लेखिका तथा स्तम्भकार प्रीतिद्वारा लिखित “मणिराम” मुक्तकसङ्ग्रह लोकार्पण गरिएकाे हाे ।
वटुकहरुको स्वस्तिवाचनबाट शुरु गरिएकाे कार्यक्रमको प्रतिष्ठान अध्यक्ष पुरुषोत्तम पाण्डेले अतिथिहरुलाई स्वागत गर्दै प्रतिष्ठान सदैव भाषा, कला, संस्कृतिको संरक्षणका क्षेत्रमा अघिबढिरहेको छ बताए । साहित्यकार बुँद रानालगायतले मुक्तक संग्रहकाे विमाेचन गरेका हुन् ।
कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि समेत रहेका रानाले मणिराम कृतिकालाई प्रीतिलाई बधाई तथा कृतिकारका ससुराबुबा मणिरामलाई जन्मोत्सवका अवसरमा बिसासय आयुको शुभकामना दिए । उनले प्रीतिले कृतिमार्फत पितृभक्ति र सामाजिक सद्भावको अभियन्ता बनेको बताए । मुक्तककार प्रीतिले ससुराबुबा मणिराम ज्ञवालीको जन्मदिनको अवसरमा मणिराम मुक्तकसङ्ग्रह विमोचन गराएर ससुराप्रति सम्मानोपहार प्रदान गरेकाे बताइन् ।
कृतिका समीक्षक समेत रहेका डा. मुरारी पराजुलीले ऋग्वेदको मुक्तकीय आयाम, भर्तृहरि, अग्निपुराण आदिमा चर्चा गरिएको मुक्तकको प्रसंग र यसको गुणवत्ताको बारेमा प्रष्ट उल्लेख भएको जानकारी दिए । मुक्तकले हृदयलाई चमत्कृत गर्न सक्नुपर्ने, मुक्तक सुनेर, पढेर मनमा स्वतस्फूर्त अहा ! को भाव प्रस्फुटित हुनुपर्ने र छोटो भएर पनि मुटुभेदन गर्न सक्ने हुनुपर्छ भन्ने विचार राख्दै अहिले त्यस्ता मुक्तक सुन्न, पढ्न कमै पाइने गरेको उनले बताए ।
‘कृतिकार प्रीतिकाे अंग्रेजी र संस्कृत भाषामा राम्रो दख्खल भएको, पारिवारिक विरासतको रुपमा बौद्धिकता प्रवल हतियार भएको र त्यो बौद्धिक क्षमता र पूर्वीय चिन्तन मुक्तकमा प्रशस्त रहेको छ’ उनले भने । मुक्तकमार्फत कृतिकार नीति प्रवचकका रुपमा देखिएको भन्दै मुक्तकले समाजमा व्याप्त बेथिति, भ्रष्टाचार, कुशासन, राजनैतिक स्खलनलगायतका विरुद्ध आवाज उठाएको उनले बताए ।
मणिराम मुक्तकसङ्ग्रहमा भूमिका लेखेका मुक्तककार रुद्र ज्ञवालीले मुक्तकमा काव्यिक चेत, आध्यात्मिक चेत, रुवाइशैली, पाश्चात्य सभ्यताको अन्धानुकरणको विरोध, चरित्रवान मानिस र आदर्श पारिवारिक परिवेश निर्माणमा मुक्तकले जोड दिएको बताए । विष्णुराज आत्रेय प्रतिष्ठानका अध्यक्ष विष्णुप्रसाद भण्डारीले प्रतिष्ठानको गतिविधि उल्लेख गर्दै प्रा. डा. विष्णुराज आत्रेय (लाटोसाथी) को शालिक स्थापना गर्ने योजना रहेको बताए ।
प्रा. डा. हिरण्यलाल ज्ञवालीले कृतिले पुत्रबधूले आफ्ना ससुराबुबाको सम्मानमा उदाहरणीय काम गरेको बताए । कृतिकार प्रीतिले कृतिको रचनागर्भको बारेमा बताउँदै आफ्ना ससुराबुबाको जन्मोत्सवमा आशिर्वाद लिन र पितृऋण चुक्ता गर्न उहाँकै नामको कृति जन्मदिनमा लोकार्पण गराएको बताए । कृतिमा प्रयोग भएका केही शब्दका सम्बन्धमा उठेका जिज्ञासाको उत्तर समेत उनले दिएका थिए ।
लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठानका केन्द्रीय अध्यक्ष ऋषि आजादले लुम्बिनी प्रदेशका बाह्रओटै जिल्लामा क्रियाशील संस्थाको परिचय दिँदै यसको गतिविधि र भावी कार्ययोजनाबारे पनि जानकारी गराएका थिए ।
प्रीतिको यस अघी पुष २०८० मा नवौं कृति चुटुक्क मुक्तक संग्रह काठमाडौंमा लोकार्पण गरिएकाे थियाे । भाद्र २०७९ मा कविता संग्रह “अनुभूतिको इन्द्रेनी” सार्वजनिक गरेकी उनका गीतहरू “आफ्नो त मन छ माइतीघरतिरै (तीज गीत २०७५) ” र “तिमी मेरो पूजा (प्रणय गीत २०७७)” युट्युबमार्फत प्रसारित छन् । उनका बिबिसि, साहित्यपोस्ट, हिमालय टाइम्स, कान्तिपुर, नेपाल समाचारपत्र, नेपालनाम्चा, सहीखबर, संसारन्यूज, वैजयन्ती साहित्यिक पत्रिका, हाम्रो पुरुषार्थ, नारी, कल्पतरु, दायित्व आदि विभिन्न पत्रपत्रिका तथा अनलाइनहरूमा विभिन्न समसामयिक विषयसित सम्बन्धित लेख रचनाहरू प्रकाशित भएका र हुँदै गरेका छन् ।
कम्बोडियालाई कर्मभूमि बनाएकी आत्रेय प्रवासमा रहेर साहित्यसँगै ज्योतिष फलादेशको माध्यमबाट पनि समाजसेवा क्रियाशील छिन् । उनी नेपालकै पहिलो नारी राशिफल लेखिका पनि हुन् । हामी र हाम्रो कृति समूहकी आजीवन सदस्य रहेकी उनको पछिल्लो कृति ‘मणिराम’ दशौं कृतिका रूपमा सार्वजनिक भएको हो ।
कार्यक्रममा उद्योग वाणिज्यसंघका हरिप्रसाद अर्याल, ऋषिराम भुषाल, साहित्यकार वनमाली निराकार, दौंघा रुपन्देही सम्पर्क समाजका अध्यक्ष भीमलाल ज्ञवाली, साइनो वाङ्मय चौतारीका सल्लाहकार धातानन्द शर्मा गैरेले कृतिले पारिवारिक समन्वय र प्रेम, सभ्य, सुसंस्कृत आदर्श समाजको विषयलाई उजागर गरेको बताउँदै कृति सफलताको शुभकामना दिएका थिए ।
राजेन्द्रकुमार आचार्य, कृष्णप्रसाद कोइराला, दीपक भण्डारी, शिव प्यासी, कृतिकारका ससुरा मणिराम ज्ञवाली, सासु लक्ष्मी ज्ञवाली, आमा आर्या आत्रेयलगायतले शुभकामना दिएकाे कार्यक्रममा संस्थाका नयाँ आजीवन सदस्यहरुलाई सदस्यताको प्रमाणपत्र प्रदान गरिएको थियो । लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठान नेपाल, रुपन्देहीका अध्यक्ष पुरुषोत्तम पाण्डेको अध्यक्षता तथा साहित्यकार बुँद रानाको प्रमुख आतिथ्यमा भएको कार्यक्रमकाे उपाध्यक्ष कृष्ण गाउँलेले सहजिकरण गरेका थिए ।