- चन्दा खड्का
सन् १९७२ मा स्विडेनको राजधानी स्टक होममा संयुक्त राष्ट्र सम्मेलन बाट ५ जुन मा विश्व वातावरण दिवस मनाउन सभाले आह्वान गरेको हो । संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमको आह्वानमा सन् १९७३ देखि हरेक वर्ष जुन ५ तारिखको दिनलाई विश्व वातावरण दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यो दिवस सन् १९७४ मा ‘मात्र एक पृथ्वी’ वा वन्ली वन अर्थ को नाराका साथ विश्वव्यापी रुपमा मनाईयो ।
विश्व वातावरण दिवसको मुख्य उद्देश्य प्रकृतिलाई जोगाउनु र विभिन्न वातावरणीय मुद्दाहरूको सम्बोधन गरी स्वस्थ र सुरक्षित वातावरणका लागि विश्वव्यापी रूपमा जनमानसलाई प्रोत्साहन गर्नु हो । सन् १९९२ को रियो शिखर सम्मेलनले दिगो विकासका सिद्धान्तहरूलाई लक्ष्यका रूपमा हासिल गरी सबै प्रकारका गरिबी उन्मूलन गरी मानव पृथ्वी र समृद्धिका लागि एक समान न्यायपूर्ण र सुरक्षित विश्व निर्माण गर्ने संयुक्त राष्ट्र संघको परिकल्पनालाई मूर्त रूप दिन पनि विश्व वातावरण दिवसले विशेष भूमिका खेल्छ । प्रत्येक वर्ष जुन ५ मा विश्व वातावरण दिवशको अवसरमा विश्वव्यापी रुपमा विभिन्न कार्यक्रम गर्दै मनाउँदै आईरहेको छ। यस वर्ष संयुक्त राष्ट्रसंघले solutions to plastic pollution लाई मूल विषय र Beat Plastic Pollution भन्ने मूल नाराका साथ मनाउन लागिएको छ। यस नारालाई स्थानीयकरण गर्दै “प्लास्टिक जन्य प्रदुषण निर्मुल पारौ: वातावरणमैत्री विकल्पको उपयोग गरौं” भन्दै विश्व वातावरण दिवस २०८० नेपालमा पनि मनाइदैछ ।
यो पटकको वातावरण दिवसको मुख्य उद्देश्य प्लाष्टिकजन्य वस्तुको प्रयोगबाट हुने प्रदुषणबारे जनचेतना बढाउँदै त्यस्ता बस्तुको प्रयोगमा कमी ल्याउन के कस्ता उपायहरु अपनाउनुपर्छ भन्ने कुरामा केन्द्रीत छ। प्लाष्टिकको सबैभन्दा बढि मात्रमा कार्बन उत्सर्जन हुन्छ । दक्षिण एसिया प्लास्टिक प्रदुषणबाट ग्रस्त छ । वर्षेनी ३३० मिलियन मेट्रिक टन फोहर डम्पिङ्ग साईटमा पुग्दछ जस मध्य ४० मिलियन प्लास्टिक जन्य फोहर छन् । हाम्रो क्रियाकलापहरुबाट हरितगृह ग्यास उत्पादन हुन्छन जसलाई हामी carbon footprint भन्छौं। विश्वको प्लास्टिक carbon footprint विश्वको हरित गृह ग्यास उतसर्जनको ४.५% रहेको छ ।यो क्रम अझै बढ्दो छ।
धेरै जस्तो खानेकुराको प्याकेजिङ र पिउने पानीको बोतल प्लाष्टिककै हुन्छ र उपभोक्ताले सो उपयोग गरिसकेपछि जथाभावी फाल्नाले प्लाष्टिक नपुगेको ठाउँ नै छैन । प्लाष्टिक जन्य फोहोरलाई जलाउँदा निस्किने पोलिक्लोरोनेटेड बाइफिनाएल (polychlorinated biphenyl)- डाइअक्सिन, फ्युरान (Dioxin, furan) धुँवा विषाक्त हुन्छ । प्लाष्टिकजन्य फोहरले माटो, पानी र हावाको प्रदुषण गर्छ र अन्ततः मानिस तथा पशुपंक्षी र जनावरहरूको स्वास्थ्यको लागि पनि हानिकारक हुन्छ । यसले भूमिको प्रजनन क्षमतालाई कम गर्दछ साथै नदी, सिमसार प्रदुषण र जलीय प्रणालीलाई समेत असर गर्दछ । पोलिस्टेरेन पोलिमरहरूबाट बनेका फोम कप, दही र डेली कन्टेनर जस्ता प्लास्टिकका समानहरु जलाउँदा स्टिरेन ग्याँस उत्सर्जन हुन्छ जुन सजिलै छाला र फोक्सोबाट अवशोषित भई हृदय रोगको जोखिम बढाउनका साथै श्वासप्रश्वास समस्या पनि निम्त्याउँछ ।प्लाष्टिकका साना कण (microplastic) पानीमा मिसिएर हाम्रो शरीरमा प्रवेश गर्दा प्लास्टिकले शरीर भित्र रहेको इन्डोक्राइन हर्मोनको उत्पादनमा रोकावट गरी दिर्घ रोग लाग्ने गर्दछ ।
प्लास्टिकमा हुने डाइअक्सिन र फुरान्सको जैविक संचय स्वभावका (Persistent organic pollutant or POPs) करण, यी रसायनहरू धेरै समयसम्म वातावरणमा रहिरहन्छन। बिशेष गरि अन्डा, मासु , र डेरी उत्पादनहरुको सेवनबाट यी तत्वहरु मानव शरिरमा प्रवेश गर्छन् । प्रयोगमा नआउने प्लास्टिक झोलालाई उपयुक्त स्थानमा विसर्जजन गर्ने, सकेसम्म एउटै झोला बारम्बार प्रयोग गर्ने, ५–आर कार्यलाई प्रोत्साहन गर्ने (सकेसम्म प्लास्टिक झोला प्रयोग नगर्ने Refuse प्लास्टिक झोलालाई वातावरणमैत्री विकल्पले विस्थापन गर्ने, खेर जाने झोलाको परिमाण घटाउने Reduce, खेर जाने झोलालाई पुनः प्रयोग गर्ने Reuse, , खेर जाने प्लास्टिकलाई पुनः प्रशोधन गर्ने Recycle र पुनः प्रयोगमा आउन नसक्ने प्लास्टिकबाट ऊर्जा उत्पादन गर्ने Recover) यसलाई circular economy अर्थात चक्रिय अर्थ व्यवस्था पनि भनिन्छ।
प्लाष्टिकजन्य पदार्थको अर्को डरलाग्दो जोखिम भनेको जमिन मुनीको पानीलाई प्रदुषित गर्ने हो। क्लोरिनेटेड प्लाष्टिकलाई माटोमा जथाभावी मिसाउँदा सो वरीपरीको माटोमा खतराजन्य पदार्थ छोडन पुग्छ जुन पदार्थ जमिनमुनी रहेको पानी र नजिकका नदीनालामा मिसिन पुग्दा उक्त पानी प्रयोग गर्ने सम्पूर्ण प्राणीलाई निकै घातक असर परिरहेको छ।नेपाल सरकारले प्लास्टिकजन्य पदार्थबाट हुने वातावरणीय प्रदूषण न्यूनीकरण गर्न ४० माइक्रोनभन्दा पातलो प्लास्टिकको झोला, आयात, बिक्री वितरण र प्रयोगमा २०७९ श्रावण १ गते बाट प्रतिबन्ध गर्ने निर्णय गरेको छ। स्वच्छ वातावरण नै हामी सबैको आवश्यकता हो । त्यसैले प्लस्टिकजन्य पदार्थको प्रयोग सकेसम्म नगरौं।
वातावरण दिवस हरेक वर्ष मनाइन्छ । यसकाे सार्थकता दिवस मनाउनु मात्रमा छैन । वातावरणमैत्री क्रियाकलाप हरेक दिन आवश्यक छ । हामीले गर्ने दैनिक क्रियाकलापले वातावरणलाई असर परिरहेकाे तर्फ सोच्नु जरुरी छ । हामीले हाम्रै लागि, हाम्रा पुस्ताका लागि, अरुका लागि र पृथ्वीकाे लागि समेत वातावरणमैत्री क्रियाकलाप गर्नु जरुरी भइसकेकाे छ । वातारवण स्वच्छ भए हामी स्वच्छ रहन्छाै । हाम्रा गतिविधि वातावरण मैत्री हुन जरुरी छ । तव मात्र वातावरण दिवसकाे सार्थकता रहन्छ ।
वातावरण इन्जिनियर, हेटौडा उपमहानगरपालिका
‘विश्वका मजदुर एक हौं’ भन्ने नाराका विश्वभर आज मे दिवस अर्थात् मजदुर (श्रमिक) दिवस मनाइँदैछ । आज मे १, अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस । करिब एकसय ३० वर्ष अघिदेखिको इतिहास बोकेको श्रमिक दिवसले श्रम गरेर खाने वर्गको प्रतिनिधित्व गर्दै अघि बढेको पाइन्छ ।
नेपालमा वि.सं. २००७ देखि श्रमिक दिवस मनाउन थालिएको हो । २००३ सालदेखि विराटनगर जुटमिलको मजदुर आन्दोलन हुँदै २००९ सालको न्यून वैतनिक कर्मचारीहरूको आम हड्तालले श्रमिकको पक्षमा ठूलो उपलब्धि हासिल गरेको थियो । विश्वमा औद्योगिक क्रान्तिसँगै उद्योग कलकारखानाको विकास तिब्र बन्यो । औद्योगिक विकासको क्रम बढ्दै जाँदा मजदुर र मालिकबीचको विभेद पनि बढ्न थाल्यो ।
मजदुरहरुमाथि आर्थिक शोषण हुन थाल्यो । उद्योग, कलकारखानाका मालिक धनी बन्दै जाने र मजदुरलाई दुईछाक खान पनि धौधौ पर्ने अवस्था बनेपछि सन् १८८६ मा अमेरिकाको सिकागो शहरमा मजदुर आन्दोलन सुरु भयो । मालिक र मजदुरबीचको असमानता हटाउने उद्देश्यले कामको निश्चित समय र उचित पारिश्रमिकको माग गर्दै सुरु भएको मजदुर आन्दोलन चर्कंदै गयो । आन्दोलनरत मजदुरसँग मालिक झुक्न बाध्य बने र मे १ तारिखका दिन मजदुरको मागको सम्बोधन भयो । यसैको खुशीयालीमा सन् १८९० देखि प्रत्येक वर्ष मे १ तारिखमा विश्वभर श्रमिक मजदुर दिवस मनाउन थालियो ।
सन २००९ देखि निरन्तर गोर्खा लाहारी प्रालिमा श्रमिकको रुपमा कार्यरत अर्धदक्ष मेरो श्रीमान २०७९ वैशाख २३ गते उद्योगमा श्रम गरिरहेको अवस्थामा एक्कासी स्वासप्रश्वास तथा छातीको दुखाई सहन नसकी पूरा काम नै नगरी विदा लिई अस्पतालका लागि दौडिएको कुरा आजको श्रमिक दिवसले झसक्क सम्झाइदियो । श्रमिक दिवसको लागि र्यालीमा हिड्नका लागि एक हप्ता अघिदेखि चुरफुर गर्ने, ट्रेड युनियनको झण्डाका लागि बासका सिन्का तयार पारी झण्डा समेत बनाएर कता कता लगिरहन्थे तर श्रीमानको त्यो चहलपहल यो साल छैन ।
यो भागादौडमा छोराछोरीको परीक्षा, स्वास्थ्य स्थिति, खानपानको राम्रोसँग ख्याल समेत राख्न सकिएन । छोराको रिजल्ट लिएर आउँदा चसक्क हुन्थ्यो मन । कति विषयमा फेल हुन्थ्यो । कुनै विषयमा त १ अंक समेत ल्याएको रहेछ । उपाय ट्युसन बाहेक अर्को थिएन । छोरी विहान ७ बजे स्कुल गएर फर्कदाँ साँझ ६/७ बजेकाे हुन्थ्याे। उसकाे पढाइ के कस्तो छ सम्म सोध्न भ्याउदिन थिए म । कुनै विषयको प्रश्न सोधी भने ममा एक किसिमको चिडचिडापन सुरु हुन्थ्यो र स्वयं समाधान गर्न बाटो सम्म देखाइदिन्थेँ ।
अस्पतालमा हिडेका श्रीमानको छातिको पिडा कम हुने नामै लिएन । लगातार विरामी नै परे, छातिमा गहिरो दुखाई अनि खोकी र श्वासप्रश्वास समस्या भएर २ दिन सम्म हेटौडा अस्पताल र चुरेहिल अस्पतालको बास भयो । चुरेहिलले कि भरतपुर कि त काठमाडौं जाने सल्लाहा दिए, तर अचानक कहाँ जाने, कसरी जाने अत्तो पत्तो नभएका हामी यक शुभचिन्तक स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहामा वीपी कोईराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल भरतपुर पुग्यौँ । त्यहाँ श्रीमानकाे उपचार सुरु भयो । सामान्य कमाई, खान लगाउन आफ्नो हिसाबले चलिरहेको तर बचत भने शुन्य भएको हाम्रो जस्तो मध्यम वर्गीय परिवारलाई स्वास्थ्यमा खर्च गर्न पसिना नै छुट्छ । हाम्रो पनि सुरुमै पसिना छुटिसकेको थियो ।
आफ्नो जागिरमा पारिवारिक स्वास्थ्य सेवा सुविधा नभएको र श्रीमानको सामाजिक सुरक्षा कोषले केही सुविधा दिन्छ कि वेवसाइट हेर्ने तथा ऐन कानुन पल्टाउन थालेँ । योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा कोषले स्वास्थ्य उपचारमा खर्च भएको ६० प्रतिशत दिने रहेछ, केही श्वास र आश पलायो । यो सत्य हो या हैन चेक गर्नकाे लागि हेटौडा अस्पताल, चुरेहिल अस्पतालको जम्मा जम्मी २० हजारको विलहरु सहित उद्योगबाट फर्म भराएर खामबन्दी गरी सामाजिक सुरक्षा कोषको कार्यालयमा पठाएँ । त्यसकाे केही समय पछि करिव ७ हजार खातामा रकम आयो । ऐनमा लेखिएको कुरा केही सत्य रहेछ तर पूर्ण हैन भन्ने विस्वश्त भए म । २० हजारको ६०% का दरले ७ हजार हुने रहेछ ? मनमा प्रश्न भएपनि पैसामा खासै ध्यान गएन । घरमा अर्को तनाव थपिसकेको थियो, आशाको केन्द्र कोषले निराशा थपिदिसकेको थियो ।
यता श्रीमानलाई करिव एक महिनापछि आएको बायस्पी रिपोटले एडभान्स लेभलको क्यान्सर प्रमाणित गरिसकेको थियो । आफ्नो सन्चयकोष र सहकारीमा गरेर करिव ७ लाख रुपैयाँ ऋण निकालेँ, बाँकी अन्य नपुग खर्चका लागि आफ्नो तलब थियो । उपचारको क्रममा भागदौडमा रहेका हामीलाई श्रीमानको अफिसले तारन्तार कल गरिरहेकौ थियो र अफिस आउन दवाव दिन थाल्यो । श्रीमानकाे अफिस जान सक्ने अवस्था थिएन । म पहिलो पटक उक्त उद्योगको गेट भित्र प्रवेश गरेको थिएँ । चुरोटको गन्ध चारैतिर थियो । मेरो लागि उक्त गन्ध सह्य थिएन तर श्रीमान यस्तो उद्योग भित्र कसरी काम गर्छन त्यो मलाइ उहाँको कार्यालयको पोशाक धुँदानै चाल थियो । उद्योगको प्रशासनमा गएँ र अस्पतालका सवै कागजपत्र लगेर वुझाईदिए, ती अधिकृत भन्दै थिए “हामी लामो समय यो ठाउँ यसरी ओगट्न सक्दैनौ विचार गर्नुहोस ।” उनकाे भनाइको मतलव थियो जागिरबाट निकालिनेछ । मेरो लागि ति अधिकृतका शब्दहरुले महत्व राखेन ।
मेरो तनाव अर्कोतिर केन्द्रित थियो, आफ्नो अफिस, घर, केटाकेटी, श्रीमान, अस्पताल, औषधिको जोहो, अफिसमा बिदा लिईरहनुपर्ने वाध्यता, घरको परिवारको बेवास्ता सबको भुमरिमा म एक्लो थिएँ । श्रीमानकाे केमो सुरु गरियो । त्यसपछि पनि पुनः करिव ८० हजारको खर्च विवरण सहित कार्यालयबाट अधिकृतको हस्ताक्षर सहितको फारम भरि पठाईयो कोषको कार्यालयमा, केही समयमा करिव ३७ हजार रकम खातामा आयो, केहि राहत महशुस भयो । एवम् रितले ३ वटा केमो साइकल सकिय पश्चात् उद्योगमा पुन कागजपत्र सहित श्रीमान स्वयं उपस्थित भए । त्यसपछि पुन ३ वटा केमो थेरापी गरियो । केमो साईकल सकियपछि चिकित्सकले डोटाटाटे स्क्यान गर्न भने यो कुन चराको नाम हो अत्तो पत्तो भएन । कहाँ चेक हुन्छ त्यो पनि था भएन ।
ऐन कानून एकातिर अनि वेथिति अर्कोतिर भएको यो परिपाटिमा न्यायिक प्रक्रियामा जाने हामीसँग न समय थियो न उर्जा नै । बोल्नका लागि शब्दहरु निस्कने अवस्था थिएन । घरमा हर समय एक किसिमको सन्नाटा जस्तै छाउँथ्यो । घर बाहेकका स्थानहरुबाट आउने प्रश्नको उत्तर दिँदा दिँदा वाक्क हुन्थे म । बस शुन्यता बाहेक केहि हुन्थेन मस्तिष्कमा तर पनि विरामीको अगाडी बलियो बनिदिनु पर्थ्यो, हासीदिनुपर्थ्यो ।
गुगलभरि खोजियो पेट स्क्यान भन्दा एडभान्स लेभलको स्क्यान रहेछ तर नेपालमा नहुने सुनिश्चित भइयो । त्यस पश्चात् एक पटक अर्को डाक्टरलाई देखाउने सल्लाह बमोजिम अमेरिकामा वस्ने नेपाली मुलका तर नेपाल आउँदा केही केहि नेपालीहरुको उपचार गर्ने डाक्टरलाई देखायौँ । ती डाक्टरले उक्त टेस्ट नगर्न भन्दै नानाथरिको टेस्ट लेखिदियर खर्चको बोझ वढाईदिए । अरु केहि गर्न नपर्ने ३/३ महिनामा सिटि स्क्यान गरेर बस्दा हुन्छ भने । त्यसपछि एक किसिमको ढुक्क भएको थियो तर मन न हो कहाँ मान्थ्यो र ढुक्क भएर बस्न । करिव १०/१२ दिनपछि काम सुरु गर्ने अभिलाषाका साथ उद्योग गए श्रीमान तर चिकित्सकको अनुमति लियर आउनुपर्ने भन्दै पठाईयो । पुनः अस्पताल गएर सीटी स्क्यान गर्दा अस्पतालले अप्रेसन गर्नु पर्ने भन्यो । चिकित्सकको अनुमति लिन गएका हामी अप्रेसनमा व्यस्त भयौँ । अप्रेसन सकेर घर आएको ३/४ दिनमा स्पष्टीकरण सोधिएको पत्र आयो घरमा ।
उद्योगमा उपस्थित नभयको प्रति उत्तर मागिएको थियो । एकातिर मानवता विहिन उद्योग, अर्कोतर्फ परिस्थिति, बेतलवी विदामा रहँदा समेत चैन नदिने उद्योगको क्रियाकलाप देखेर अति रिस उठेर आउँथ्यो । स्पष्टीकरणमा स्वास्थ्य उपचार गराउदै आएको र सो सम्वन्धमा थप जानकारी गराउने, चिकित्सकको राय धारणा पछि पठाउने सहितको भन्दै आफैँले पत्र पठाए । निरन्तर फलोअपमा रहनुपर्ने हामो बिचबिचमा अनेकन समस्याहरु आए । अस्पताल दौडनेको टुङ्गो समेत हुन्थेन । घरि फोक्सोमा पानी जमेको निकाल्न भनेर दौडियाैं, घरि घाउ पाक्यो भनेर दौडियाै, घरि शरीर शिथिल भयो भनेर दौडियाैं, घरि के के टेस्टको रिपोट देखाउन भन्दै । दिन माया मारेर मात्र पुग्दैन थियो कहिलेकाहि होटलमै बास वस्नु पर्ने हुन्थ्यो ।
यो भागादौडमा छोराछोरीको परीक्षा, स्वास्थ्य स्थिति, खानपानको राम्रोसँग ख्याल समेत राख्न सकिएन । छोराको रिजल्ट लिएर आउँदा चसक्क हुन्थ्यो मन । कति विषयमा फेल हुन्थ्यो । कुनै विषयमा त १ अंक समेत ल्याएको रहेछ । उपाय ट्युसन बाहेक अर्को थिएन । छोरी विहान ७ बजे स्कुल गएर फर्कदाँ साँझ ६/७ बजेकाे हुन्थ्याे। उसकाे पढाइ के कस्तो छ सम्म सोध्न भ्याउदिन थिए म । कुनै विषयको प्रश्न सोधी भने ममा एक किसिमको चिडचिडापन सुरु हुन्थ्यो र स्वयं समाधान गर्न बाटो सम्म देखाइदिन्थेँ । भागादौडमा चिकित्सकसँग उद्योगमा काम गर्न सक्ने नसक्ने प्रमाणित कागज बनाउनु मेरो आफ्नो मानवीयता भित्र पर्थेन ।
अप्रेसन पश्चात उपचारका सिलसिलामा सुरुदेखि पठाउन नभ्यायका सवै कागजात एकजुट गरेर कोष कार्यालयमा पठाईयो । कागजात पठाईएको करिव एक हप्तापछि कल आयो हामी यसकाे खर्च दिन सक्दैनौँ । कारण, किन नपाउने केही जवाफ आएन । पछि सोधेँ एकातिर उपचारका लागि कोषले १० लाख सम्मको उपचार खर्च दिने जस्ता न्युज आयका छन् अर्कोतिर यस्तो भन्नु हुन्छ, कुरा बुझिन मैले भनेर भन्दा तपाईंकाे विरामीको योगदान छैन, पैसा काटियको छैन त्यसैले मिल्दैन भन्यो । अब चुप लागेर वस्नु सिवाय अर्को विकल्प थिएन । तलबसहित अघि लिएका ऋण सकिसकेको थियो । अप्रेसन गरेको १ महिना पनि वितेकाे थियन उद्योगवाट पुनः पत्र आयो स्पष्टिकरण चित्त नबुझ्दो भएको कारण अवकाश गरिएको । अब हुन बाँकि यहि त थियो । श्रीमानले संधै पढिरहने श्रम ऐन पल्टायर हेरेँ, त्यहा व्यवस्था थियो बेतलवी विदा एक वर्ष लिन पाउने । एक वर्ष भित्र निष्कासन गरिए कानुनी प्रक्रियामा जान पाउने ।
ऐन कानून एकातिर अनि वेथिति अर्कोतिर भएको यो परिपाटिमा न्यायिक प्रक्रियामा जाने हामीसँग न समय थियो न उर्जा नै । बोल्नका लागि शब्दहरु निस्कने अवस्था थिएन । घरमा हर समय एक किसिमको सन्नाटा जस्तै छाउँथ्यो । घर बाहेकका स्थानहरुबाट आउने प्रश्नको उत्तर दिँदा दिँदा वाक्क हुन्थे म । बस शुन्यता बाहेक केहि हुन्थेन मस्तिष्कमा तर पनि विरामीको अगाडी बलियो बनिदिनु पर्थ्यो, हासीदिनुपर्थ्यो । उद्योगबाट छुटकारा पाएका श्रीमान नियम संगत आफूले पाउने सेवा सुबिधा लिन समेत जाने अवस्थामा छैनन् ।
एउटा श्रमिकले गम्भीर प्रकृतिको रोगको उपचारका क्रममा भोगेको यथार्थलाई सम्झदै श्रमिक दिवसको अवसरमा श्रम जीवनबाट छुटकारा पाएका श्रीमान सहित सम्पूर्ण श्रमिकहरुमा शुभकामना ।
- लक्ष्मीबिलास कोइराला
मैले चिनेको पहिलो पहाड चुरे हो । हाम्रो घर चितवन गीतानगरको दक्षिणमा चुरे पर्वत छ, जुन छिचोलेर माडी पुगिन्छ । माडीको दक्षिणमा सोम्मेश्वर पहाड छ । हामी सानोमा ‘को चढ्न सक्छ चुरे, सक्दैन भारेभुरे’ भन्दै भाइबहिनीलाई जिस्क्याउँदै दौडिन्थ्यौं । २०४० सालतिर एक दिन बारा जिल्लाको सदरमुकाम कलैयाबाट बोधवनमा धान बाली लगाउन जाँदैगर्दा बाटोमा सिमसिम पानी मात्रै पर्दै थियो । पसाहा खोलामा अचानक ठूलो बाढी आयो । बाढी घट्ने आशमा हामी अरू बटुवाहरूझैं किनारामा उभियौं । मैले खोलाको पानी उठाएर हातमा लिएँ । पानी होइन उर्लीउर्ली पहेंलो लेदो बगिरहेको थियो । लेदोमा ढुंगा थिए । बाबु, चुरे त बगेर सिद्धिन्छजस्तो छ । धनिराम काकाले गालामा हात राखेर चिन्ता प्रकट गरेको मलाई आजै जस्तो लाग्छ ।
२०७० सालतिर अफिसको कामले सर्लाही जिल्लाको मलंगवामा पुग्दा मैले दक्षिणतर्फ पहाड देखें । दक्षिणतर्फ पहाड देखेपछि छक्क परें । कार्यक्रमकी एक सहभागी स्थानीय सञ्चारकर्मी धनियाँसँग जिज्ञाशा राखें । ‘सर, हाम्रो चुरे भारतमा सार्दै छन्, रातोदिन ट्रिपरले ढुंगा, गिटी बालुवा बोकेर,’ धनियाले तीखो व्यंग्य गरिन् । मलाई नरमाइलो लाग्यो । एउटा अफिसियल औपचारिक भेटमा पूर्वराष्ट्रपति रामवरण यादवले चुरेको महत्व वर्णन गरेका थिए । ‘भैंसीमाथि चढेर चुरे पहाड पुग्दा चुरे घना जंगलले छोपिएको थियो र रतुवा खोला त जंगलको एउटा सानो खोल्सो मात्र थियो ।’ उनको स्मरण सुनिरहुँ जस्तो साह्रै रमाइलो लागेको थियो । तर, आज चुरे ‘मणि हराएको सर्प’ जस्तो बनेको छ ।
चुरे पहाडको सबैभन्दा उत्तरमा रहेको महाभारत पर्वत सीमादेखि दक्षिणमा नेपाल–भारतको सिमानासम्मको सम्पूर्ण (चुरे, भावर र तराई) भूमिलाई चुरेक्षेत्र भनिन्छ । चुरे पहाड (वा शिवालिक) हिमालय पर्वत शृंखलाको सबभन्दा बाहिरी भू–भाग हो । चुरे पहाड कमलो एवं सबभन्दा कान्छो पर्वतीय प्रणालीको नामले पनि परिचित छ । तराईमा बग्ने अधिकांश नदीनालाको स्रोत चुरे हो । कार्बन व्यापारमा चुरेको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ । तराईको सुन्दरता पनि चुरे पर्वत शृंखला नै हो । चुरे पर्वतमालाले तराई र भित्री तराईका जिल्लाको वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न पनि ठूलो योगदान दिएको छ ।
चुरे समथर तराईको उत्तरी सिमाना भएर डाँडाहरू खडा भई बनेको छ । चुरे पहाड उत्तरतर्फ महाभारत शृंखला तथा दक्षिणतर्फ भावर प्रदेशसँग जोडिएको छ । विभिन्न स्थान मुख्यतः पश्चिमी भागमा दुन र भित्री मधेसको निर्माण चुरे पहाडमा भएको छ, जसले यस पहाडलाई महाभारत शृंखलाबाट स्पष्ट छुट्याउँछ । कोमल चट्टान सेल, सिल्टस्टोन, स्यान्डस्टोन तथा मडस्टोनजस्ता पदार्थबाट सिर्जित र छरिएका अन्य खुकुला पदार्थबाट निर्मित चुरे पहाड भौगर्भिक हिसाबमा विशिष्ठ पर्वत हो । देशभित्र धेरै वर्षा हुने भू–भाग यसै क्षेत्रमा रहेका कारणले यो भू–भाग भूक्षयको उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्र पनि हो ।
चुरे पहाड मात्र नभएर हरियो वन नेपालको धन उखानको पर्याय पनि हो । चुरेको काखमा सदावहार जंगल हुर्किएर बसेको छ । चुरेकोे पहाडी भूमि पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्म ३६ जिल्लामा फैलिएको, उच्च पहाडी भू–भाग तथा तल्लो समथर क्षेत्रलाई जोडेको, जलाधार संरक्षण र व्यवस्थापन गर्ने साझा भू–क्षेत्र रहेको, तराई क्षेत्रका लागि पानीको रिचार्ज गर्ने र तल्लो तटीय उर्वर भूमिका लागि जलीयचक्रको व्यवस्था भावर क्षेत्रले गर्ने गरेको, अन्य भौगोलिक क्षेत्रको भन्दा चुरेक्षेत्रमा वनले ढाकेको क्षेत्रफलको अंश अत्यधिक रहेको, जैविक विविधतामा प्रचुरता रहेको, वन्यजन्तुको आवागमनका लागि जैविक मार्गको भूमिका खेलेको तथा एसिया क्षेत्रको वनस्पति एवं वन्यजन्तुको उद्गमस्थलका रूपमा चुरे क्षेत्रलाई लिएका कारण चुरे क्षेत्रको सामाजिक तथा जैविक–पर्यावरणीय महŒव उच्च रहेको छ । चुरेको महŒव आँकलन गर्दै आव २०६७÷०६८ देखि राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको छ ।
कमजोर भूबनोट भएको चूरे पहाडमा प्राकृतिक कारणबाट नै ह्रास हुँदै गएको थियो । त्यसमाथि अदूरदर्शी स्वार्थपूर्ण मानवीय क्रियाकलापका कारण चुरेको ह्रास झन तीव्र गतिमा हुन थाल्यो । चुरे क्षेत्रमा वन अतिक्रमण तीव्र गतिमा बढेका कारण कृषि क्षेत्र बढ्न गएको र चुरे वन क्षेत्रको वरिपरी बसोबास गर्ने अधिकांश जनताको जीवन निर्वाह वन पैदावारमा निर्भर रहेका कारण वन विनाश भएको छ । वन विनाशले चुरे नांगो बन्दै गयो । हजारौं वर्षदेखि वन लिएर वर्षासँग आत्मीयता कायम गर्ने चुरेलाई बर्खायामको पानीले बगाउन थाल्यो ।
चुरे पर्वतबाट प्रवाहित हुने खोलाहरूको जलाधार क्षेत्र वन विनाश भएकाले खोलाहरू प्नि हिउँदमा सुक्न थाले । बर्खायाममा बाढीको प्रकोप बढ्न थाल्यो । जन, धन र जैविक विविधता तीव्र गतिमा क्षति हँुदै गएकाले उपल्लो तटीय र तल्लो तटीय जनतालाई यसबाट नकारात्मक प्रभाव परिरहेको देखिन्छ । वन पैदावार मात्र नभएर ढुंगा गिटी बालुवा भारतसम्म चोरी निकासी हुँदै आइरहेको तथ्य चुरे विनाशका चक्रीय प्रमाणहरू अध्ययनले देखाएका छन् ।
चुरेको विनाश प्रमुख कारण चुरेको सुन्दरता हो । ढुंगा, गिटी, बालुवाको गुणस्तर अत्यन्त राम्रो छ । सलक्क परेका सालका लुकुनाको सुन्दरता आँखाबाट हतपत्ती हट्दैन । तर गर्मी, पानी र हावाले चुरे दिनदिनै पग्लिदै गइरहेको छ ।
चुरे पहाडमा गरिने खनजोतबाट माटो बग्नेक्रम जारी छ । पहिरो गएका छन् । डुबान, नदी कटान र माटो थिग्रिने कार्यबाट धनजनको क्षति तथा विपद् बढ्दो छ । वन पैदावारको अनियन्त्रित उपयोग रोकिएको छैन । विकासका पूर्वाधार निर्माणबाट वनमा चाप बढ्दो छ भने वन डढेलो र चरीचरनबाट पनि वनको क्षति भइरहेको छ । वन्य जीवजन्तु नासिएका छन् । तराईको उर्वराभूमिको उत्पादकत्वमा अपूरणीय ह्रास आएको छ । चुरे भारेभुरेहरूले पनि सजिलै नाध्नसक्ने हुँदै गएको छ । जैविक विविधताको विनाश नियन्त्रण गर्न तथा उपल्लो तटीय चुरे भावर तथा तल्लो तटीय तराईबीच अन्तरसम्बन्ध कायम राख्न चुरे क्षेत्रको संरक्षण अनिवार्य बनेको छ ।
खानीजन्य ढुंगा, गिटी, बालुवा निकासीसम्बन्धी सरकारी नीतिको अस्पष्टताले चुरेबाट ढुंगा, गिटी, बालुवा निकाली बेच्न पल्केका व्यवसायी तस्करहरूले सुनौलो अवसर लिइरहेका छन् । गिटी, बालुवाका तस्करहरू मौलाएका छन् । चुरे नासिनु भनेको तराई मधेसको मानव जीवन संकटमा पर्नु हो । चुरे वा शिवालिक र महाभारत क्षेत्रमा पोखरी निर्माण गरी जलसञ्चय गर्ने, चुरे भावर र शिवालिक क्षेत्रमा वृक्षरोपण गर्ने र पानीका स्रोतहरू पुनर्सिर्जना गर्ने तथा नदी प्रणाली संरक्षण गर्ने चुरेमैत्री नीति कार्यक्रमलाई ढुंगा, गिटी, बालुवा अवैध निकासीले खल्लो बनाइदिएको छ ।
सरकारको उदासीनताको वातावरण संरक्षणका हिमायतीहरूको विरोध तथा तराई भावर क्षेत्रका बासिन्दाको असन्तुष्टिलाई मध्यनजर राख्दै समयसमयमा नेपाल सरकारले चुरे क्षेत्रको संरक्षण र सम्बद्र्धन गर्न प्रतिबद्ध रहेको जनाउँदै आएको देखिन्छ, जुन पर्याप्त होइन । चुरे क्षेत्रको दोहन हुन नदिन तथा वातावरण संरक्षणमा नकारात्मक प्रभाव पर्न नदिन सरकार सक्रिय जागरूक हुनुपर्छ । चुरेको दोहन रोकिएन भने भविष्यमा सम्पूर्ण तराई क्षेत्र मरूभूमिमा परिणत हुनबेर लाग्दैन । यसकारण तराई क्षेत्रका लागि पानीको रिचार्ज र तल्लो तटीय उर्वर भूमिका लागि जलीयचक्रको व्यवस्था गर्ने भावर क्षेत्र तथा वन पैदावर र जैविक विविधताको धनी क्षेत्र चुरे पहाडको संरक्षण अपरिहार्य बनेको छ ।
प्राकृतिक सम्पदा देश विकासको महत्वपूर्ण स्रोत हो । विकास गर्न खोज्दा प्राकृतिक सम्पदाको विनाश स्वाभाविक हुन्छ । प्राकृतिक स्रोतको शून्य विनाशद्वारा आर्थिक विकासको सपना देख्न सकिदैन । खानीजन्य ढुंगा, गिटी, बालुवा नेपालको विदेशी मुद्रा आर्जनको स्रोत बन्दै गइरहेको छ । महाभारत पर्वत शृंखलाबाट ढुंगा, गिटी, बालुवा उत्खनन गर्दा वा हिमाली क्षेत्रबाट उत्खनन गर्दा चुरेजस्तो जोखिमपूर्ण नरहेको विज्ञहरूको मत छ । वातावरण प्रभाव मूल्यांकन गरेर ढुंगा, गिटी, बालुवा कति छ ? कति उत्खनन गर्न सकिन्छ ? कति देशका लागि आवश्यक पर्छ ? कति बचत हुन्छ र कति निकासी गर्न सकिन्छ ? सोको अध्ययन हुन जरूरी छ । अध्ययनपश्चात् मात्र सुरक्षित क्षेत्रबाट ढुंगा, गिटी, बालुवा उत्खनन गरी निकासी गर्न उपयुक्त हुन्छ । तर, ढुंगा, गिटी बालुवा निकासी गर्न वा स्वदेशी निर्माण प्रयोजनका लागि चुरेलाई प्रयोग गर्न भने पूर्णतः बन्देज लगाउनुपर्छ ।
कुनै पनि देशले आफ्नो देशका लागि आवश्यक वस्तु तथा सेवा तुलनात्मक लाभ हेरी अर्को देशबाट आयात गर्छ । निर्यात गर्ने देशले पनि देशको आवश्यकता परिपूर्ति भएपछि बढी भएको निर्यात गर्ने हो । हाम्रो देशमा पूर्वाधार निर्माणको अत्यन्त खाँचो छ । पूर्व–पश्चिम राजमार्ग चारलेनको बनाउने योजना छ, हुलाकी मार्ग बनाउनेक्रम जारी छ र पूर्व–पश्चिम रेलमार्ग बनाउँदा थुप्रै ढुंगा, गिटी, बालुवाको आवश्यकता पर्छ । व्यापार घाटा पूरा गर्न ढुंगा, गिटी, बालुवा निर्यात गर्दा भोलि आफ्ना लागि आवश्यक पर्दा कहाँबाट ल्याउने नि ?
विज्ञहरूले ढुंगा, गिटी, बालुवा निर्यात गरेर प्राप्त हुने राजस्वभन्दा ढुंगा, गिटी, बालुवा निर्यात गर्दा बिग्रेको बाटो बनाउँदा धेरै खर्च हुने तथ्य दिएका छन् । व्यापार घाटा बढाउने मुख्य वस्तु पेट्रोलियम पदार्थ हो । विद्युतीय गाडीहरू चलाएर वा विद्युत्को प्रयोग बढाएर पेट्रोलियम पदार्थको आयात घटाउन जरूरी छ । ढुंगा, गिटी, बालुवा निर्यात गरेर भारतसँगको व्यापार घाटा घटाउनेभन्दा विद्युत् निर्यात गरेर व्यापार घाटा कम गर्नुपर्छ । तर, भारतका बाटाहरू विद्युत्ले त पिच हुँदैनन् ?
सरकारको ढुंगा, गिटी, बालुवा निकासी गर्ने नीति मूलतः आर्थिक खोलभित्रको राजनीतिक एजेन्डा हो । नीति निर्माणमा विकास साझेदार र छिमेकी राष्ट्रहरूको प्रभाव नियमित क्रिया हो । वातावरणीय मूल्यांकनको आधारमा खानीजन्य ढुंगा, गिटी, बालुवा निकासी गरी व्यापारघाटा कम गर्ने नीति निर्माणमा नेपालको स्वार्थभन्दा भारतको स्वार्थ हावी भएको प्रस्ट देखिन्छ । चुरेबाट ढुंगा, गिटी, बालुवा उत्खनन गर्न कठिन छैन । खोस्रिदियो भने मात्र पनि ढुंगा, गिटी, बालुवा बुरुरुर्र झर्न थाल्छ । भारतसम्म पु¥याउन लागत पनि कम लाग्ने भएकाले आयात गर्र्दा भारतलाई धेरै फाइदा पुग्छ ।
प्रदेश र स्थानीय सरकारले आआफ्नो क्षेत्रको चुरे संरक्षणका लागि कठोर निर्णय लिनुपर्छ । राजनीतिक दल तथा आमजनताले पनि सो संरक्षण नीति कार्र्यान्वयनमा सरकारहरूलाई सहयोग पु-याउनुपर्छ । घर पोलेर खरानी निर्यात गर्न उक्साउने र ‘चुरे दोहनमा लोभी आँखा’ लगाउने छिमेकी देश र ढुंगा, गिटी, बालुवाका तस्कर माफियासँग राष्ट्रवादी नेपाली समयमा नै सावधान हुन जरुरी छ । राजधानीडेली डटकमबाट
सुख्खा मौसम सुरु भएको छ । यो समय भनेको आगलागीको प्रवल संभावना हुने समय हो । मकवानपुरमा मात्रै चैत्र महिना लागेपछि दर्जन स्थानमा आगलागी भइसकेको छ । आगलागीको कारण आवासहरु नष्ट हुन थालेका छन् भने वनजंगलमा समेत नियमित आगलागी भइरहेको छ । गएराती मात्रै मकवानपुरको दामनमा भएको बिद्युत सर्टभएर आगलागी हुंदा २ वटा घर नष्ट भएको छ । जसबाट ३५ लाखभन्दाबढी क्षति भएको प्रहरीको अनुमान छ । यसैगरी आजै हेटौंडा १८ को दुग्ध सहकारीमा आगलागी हुंदा ७ लाख क्षती भएको छ ।
प्रकोप कसैको नियन्त्रणमा हुँदैन तर मानवीय लापरवाहीकै कारण हुने आगलागी तथा डढेलो जस्ता घटनाहरुमा शून्यमा झर्न नसके पनि न्यूनिकरण र रोकथापको उपाय अलम्बन गर्न सकिन्छ । ननिभाईकन फालेको चुरोटका ठुटाहरु, वनभोजको क्रममा बालिएका आगोबाट हावाहुरीका कारण वन डढेलो लाग्न सक्छ । कतिपय ठाउँमा बर्षायाममा घाँस राम्रोसँग पलाउने, बाटो हिड्दा डर लाग्दो झाडी देखिए कै कारण तथा दाउराको अभाव पुर्ति गर्नको लागि पनि वन जंगलमा जानाजान डढेलो लगाउने क्रम बढ्दो छ । यसले डढेलोले वातावरणमा समेत प्रतिकूल असर पार्छ । एकातिर तीव्र रुपमा भइराखेको जलवायु परिवर्तनमा आगलागीले मद्दत पु-याउँछ अर्कोतिर वनमा हुने आगलागीले वन्यजन्तुको नाश गर्दछ । जुन पारिस्थितिक प्रणालीमा अर्को धक्क हो ।
सुख्खा याममा हुनसक्ने आगलागीबाट बच्ने उपाय, अग्नी नियन्त्रणको पूर्वतयारी सम्बन्धमा सम्बन्धित स्थानीय तहहरु र सरोवारवाल निकायहरुले खासै तयार रहेको गरेका देखिदैन । हिंउद तथा गर्मीयामको सुख्खा मौसममा वन जंगलमा डढेलो लाग्ने सम्भावना अधिक हुन्छ । सानै लापर्वाहीले पनि ठूलो क्षती हुनसक्छ, संभावित दुर्घटना र क्षतिबाट बचौं र बचाऔं ।
वनस्पति दार: चिनारी
Tags: No Comments
बिषय प्रवेशः
लोकसेवामा वा हाजिरी जवाफ प्रतियोगितमा सोधिने एक प्रश्न ठेकीको लागि प्रसिद्ध जिल्ला कुन हो ? अनि यसको उत्तर मकवानपुर हो, यसले मकवानपुरको धेरै परिचय मध्ये एक पहिचान बनायो, यो हाम्रो गौरवको बिषय पनि बन्यो । कुनै दिन मकवानपुरमा बनेका ठेकी देशभरी बिक्रि हुन्थे । मानिसहरु खोजिखोजि मकवानपुरे ठेकी लिन आउथे तर अहिले यो अब इतिहाँसमा सिमित हुन पुग्यो । अर्को तथ्य अझ रमाइलो छ, यो ठेकी बन्ने काठ चाही के को हो भनेर हामिलाई सोध्यो भने यो दार हो भन्ने चाही हामी मध्ये धेरैलाई थाहा छैन ।
अनि त्यसमा पनि यो दारको रुख हाम्रो जिल्लामा कहाँकहाँ पाइन्छ ? प्राकृतिक रुपमा यसको अवस्था के छ ? दारको रुख देखेका छौ भनेर सोधियो भने यसको उत्तर चाही झन् निरासाजनक छ । हाम्रो जिल्लामा दार करिव नगन्य र लोप हुने अवस्थामा छ भनेर हामीले भन्नु पर्दा हामि दुखि छौ तर निराश छैनौ र यसै तथ्यलाई मध्यनजर गरेर हामी यसको प्रवर्धन गर्न अभियान नै संचालन गर्दैछौ, त्यसैको एक कदमको रुपमा यो सानो ब्रोसर तपाई समक्ष आइपुगेको छ ।
परिचयः
नेपालीमा दार वा गित्थी वा पारो भनेर चिनिने यसको बोटानिकल नाम Pouzolzia rugulosa हो जुन Urticaceae परिवार अन्तर्गत पर्दछ । सन् २००९ बाट यसको बोटानिकल नाम Pouzolzia rugulosa लेख्न सुरु गरिएको छ । जर्मन वनस्पतिशास्त्री Georg Rutholf Boehmer को सम्मानमा यसको वानस्पतिक नाम बोइमर
राखिएको हो ।
यो एक सानो देखि उचाईमा ३० फिट सम्म हुने मध्यम आकारको सदावहार रुख हो । यसको पातलाम्चो र लामो र टुप्पोतिर चुच्चो परेको, अल्टरनेट भई तीनवटा मुख्यनशाहरु र पातको किनारामा दाँतिहरु रहेको हुन्छ । पातको माथिल्लो सतहमा रातो थोप्लाहरु हुन्छन् भने तल्लो सतह नरम मखमली (सेतो) हुन्छ । पातको लम्बाई ५.५ देखि १८ सेन्टिमिटर सम्म लामो र २ देखि ४.५ से.मि. चौडाईको हुन्छ । यसको बोक्राको रंग गाढा खैरो भई माथिल्लो सतहमा स–साना मध्यम चतुर्रभुजाकार खस्रो र गहिरो चिरा वा धाँजाहरु फाटेको हुन्छ ।
यसको काठ गाढा रातो, मध्यम किसिमको कडापना तथा तौल भएको चिल्लो र समान वा एकैनासे दानादार हुन्छ । यसको फूल सानो हरियो रंगको भई साधारण किसिमको स्पाईक (सानो डाँक्ला) मा अडिएर रहेको हुन्छ । यसको फल दुबै तिर चुच्चो परेको सुख्खा, एकबिजिय हुन्छ । यो प्रकाश मन पराउने (Light Demander), सुक्खा खप्ने (Draught Hardy), तुषारो नसहने (Frost Tender) र पानि नजम्ने , हल्का भिरालो स्थानमा राम्रो संग हुर्कने प्रजाति हो । यसले साना बिरुवा हुँदा मुना राम्रो दिएतापनि ठुलो रुख भएपछी कम मुना मात्र दिन्छ ।
भौगोलिक वितरण (Geographic Distribution)
वन बिभाग (२०७७) अनुसार यो प्रजाति समुद्र सतहबाट ३०० देखि १७०० मिटरको उचाईमा नेपाल लगायत भारतको गढवाल तथा भुटान सम्म केही भिरालो तथा सुख्खा पाखाहरुमा पाईन्छ । नेपालमा यो प्रजाति प्रायजसो माथिल्लो उचाईको साल वन तथा १५०० मिटर सम्मको टुनी, चाँप, गमारी, सौरका वनमा पूर्वदेखि पश्चिम सम्म ३९ वटा जिल्लामा पाइन्छ । दारको मुख्य प्राकृतिक बासस्थानमा उदयपुर, धनकुटा, पाँचथर, इलाम क्षेत्र, मकवानपुर, चितवनको र नुवाकोटको त्रिशुली क्षेत्र, गोर्खा, तनहू पर्वतको काली गण्डकी किनार, पाल्पा, गुल्मी, दाङ्गको चुरे क्षेत्र, सल्यान,जारजरकोट, सुर्खेत, र डोटी र डडेधुराको चुरे क्षेत्र दारका जङ्गलहरू रहेका छन् ।
मकवानपुरमा दारको छुट्टै अध्ययन छ या छैन त्यसको तथ्यांक हामीसंग छैन तर हाम्रो छलफलको क्रममा पत्ता लागेको चाही मनहरी क्षेत्र, भैंसे भीमफेदी खण्ड, मकवानपुरगढी, ठिंगन, बागमतीको उत्तरी भेगमा यसको उपस्थिति ब्यापक थियो र अहिले थोरै भएपनि प्राकृतिक अवस्थामा र केहि निजि किसानको जग्गामा पाइएको छ । अन्यत्र कहाँ कहाँ कुन अवस्थामा छ खोजि र अध्ययन गर्नुपर्ने छ ।
उपयोगिताः
यसको सबैभन्दा बढी र हामीलाई थाहा भएको उपयोगिता चाही काठबाट बनाईने भाँडाकुँडाको लागि हो । यो प्रजातिको काठको स्पेसिफिक ग्राभिटी ०.६५ रहेको हुनाले तुलनात्मक रुपमा अन्यप्रजातिको भन्दा यसको तौल कम हुन्छ जसले भाँडाहरु तुलनात्मक रुपमा हलुका र सहज हुन्छन । यसको काठ मुलत पहाडी भेगमा विभिन्न किसिमका भाँडाकुँडाहरु जस्तै कप, प्लेट, हर्पे, दुँधेरो (दुधदुहुने भाँडो), ठेकी (दही राख्ने वा जमाउने भाँडो) आदि वनाउन प्रयोग गरिन्छ । यी काठका भाडाकुडामा खाध्य वस्तु भण्डारण गरेमा खाध्यवस्तुको स्वाद राम्रो हुने र दहि राम्रोसंग जम्ने विश्वास गरिन्छ । यसको अर्को अत्यधिक प्रयोग डालेघाँसको लागि हुने गरेको छ । गाईबस्तुले निकै मन पराउने हुनाले जंगलको प्राकृतिक अवस्थामा र किसानले सुक्खा याममा घाँसको रुपमा खपत गर्ने गरेका छन् । यसैगरी यसको औषधीय महत्व पनि रहेको छ ।

यो प्रजातिको बोक्रा काटेको घाउबाट रक्तस्राव रोक्न र घाँउ चाँडै निको गाराउनमा प्रयोग गरिन्छ । यसको वोक्रमाहुने चिप्लो पदार्थ सेल रोटी तथा कोदोको रोटी फुलाउनको लागि समेत प्रयोग गर्ने गरिन्छ भने छालामा फोका उठेमा सोको उपचारमा समेत स्थानीय समुदायहरुले यसको प्रयोग गर्ने गरेको पाईन्छ । त्यसै गरी यसको पातलाई कुटेर पेष्ट वनाई धाउमा र हाटखुट्टा भाचिएकोमा र मधुमेह रोगको परम्परागत ओषधिउपचारमा प्रयोग गरिन्थ्यो तर अहिलेको आधुनिक औषधि पद्धतिमा यो चलन क्रमश कम हुदैंछ । साथै यो कम्जोर, भिरालो जमिन, सुक्खा क्षेत्रमा पनि सहज हुर्कने हुनाले क्षतिग्रस्त जमिन र भू क्षयको पुनस्र्थापनामा निकै उपयोगी मानिन्छ ।
प्रसारण विधी र खेतीबिस्तार (Propagation and Cultivation)
यसको बीउ असोज देखि पौष महिनाको बीचमा पाक्ने गर्दछ । यसको बीउहलुका र १ मिलिमिटर (सानो बिउ) सम्मको हुन्छ । यसको नर्सरी प्रविधिअन्य धेरै मासिना बीउहुने वनप्रजातिको विरुवा उत्पादनसँग मिल्दोजुल्दो रहेको छ । बिउ संकलन गरेपछि नर्सरीको सफा जमिनमा माटोमा बालुवा मिक्स गरेर वा ट्रे मा वालुवा माटोको मिश्रणमा पातलो गरि छर्ने र त्यसमाथि पातलो बालुवा छरेर थोरै चिस्यानमा यसको बिरुवा राम्रो उम्रन्छ ।
सम्भव भएसम्म यसलाई प्लास्टिकको झिल्लीले छोप्ने वा छहारीको व्यवस्था गर्ने तर सिधै माथिबाट पानीको थोप्ला पर्न नदिने । पानीको ठुलो थोप्ला भएमा भाचिने र मर्ने हुन्छ । बढी पानि भएमा बिउ बगाउने र सानोमा नै बिरुवा मर्ने डर हुन्छ । सानोमा बिरुवा अत्यन्त सानो उम्रने हुँदा निकै स्याहार गर्नुपर्ने हुन्छ । यो प्रजातिको प्रसारण कलमी हाँगा कटिंग विधिबाट समेत गर्न सकिन्छ । पछी बिरुवालाई स्थानीय माग अनुसार साना वा ठुला पोलिथिन ब्यागमा सारेर वृक्षारोपण स्थलमा लगेर रोप्ने तर यो बिरुवालाइ गाईबस्तु र जंगली जनावरबाट जोगाउन सुरुमा नै बारबेरको राम्रो व्यवस्था गर्नु पर्दछ ।
चुनौतीः
एक समयमा काठको ठेकी लगायतको बस्तुको अधिक माग र त्यसको आपूर्तिको लागि अधिक कटान र दोहनले यसको शंख्या निकै घटेर गयो । किसानले डालेघाँसमा अधिक प्रयोग गर्ने, अधिक हाँगा कटान पछी ठुलो रुख हुन् नसक्ने र त्यतिकै क्रमश सकिदै जाने, ढिलो बढ्ने हुनाले किसानको कम रुची हुनाले नया रोपणमा चासो कम हुँदा नया बिरुवा रुख भएनन ।
पछिल्लो समयमा सामुदायिक वनहरू सबैजसो साल लगायतका काठमा मात्र केन्द्रित हुनु, सरकारी स्तरमा यसलाई प्राथमिकता दिएर कार्यक्रम संचालन हुन् नसक्नु, खपत सबै तिरबाट गर्ने तर संरक्षण कोहि नगर्ने र यसको महत्व बुझाउन नसक्नु यसको
संरक्षणमा देखिएका मुख्य चुनौती हो । यसैगरि काठको सहज उपलब्धता नहुनाले परम्परागत ठेकी र काठको भाडा बनाउने पेशा पनि क्रमश बिस्थापित हुदै जानु र जिल्लाको परिचय बनाउन सफल हामी मकवानपुरका कसैले पनि यसको खोजखबर पनि नगर्नु पनि यहाको लागि चुनौती र दुखद पक्ष हो । प्राकृतिक वासस्थानमा रहेका माउँ वोटहरु कम हुदा फलको उत्पादनमा ह्रास आएको देखिन्छ र वोटमा फल लागेपनि अधिक र अनियन्त्रित डढेलो, खुल्ला चरिचरण र सानैमा नै घाँस काटेर लगिदिनाले यसको पुनरोत्पादनमा समस्याहुने गरेको छ ।
आगामी योजनाः
दारलाइ केन्द्रित गरेर छुट्टै नीति र योजना बनेका छैन र प्राय जिल्लाले र समुहले यसलाई मुख्य एजेन्डा बनाएको पाइदैन तर हामी मकवानपुरको परिचयसंग समेत यो जोडिएको हुनाले यसको संरक्षणमा हामि सबैले तुरुन्त लाग्नुपर्ने देखिएको छ अन्यथा यो परिचय किताब, पत्रिका, सिमेन्टका प्रतिमुर्तिमा (Statue) मात्र सिमित हुने भै सकेको छ । यो हामी वनकर्मीको लागि मात्र होइन यहाका सबै जनसमुदायको चासो र चिन्ताको बिषय हुनु पर्दछ । यसको लागि जिल्ला समन्वय समिति, यहाका सबै पालिका, सामुदायिक वन, संचारकर्मी, काठमा आश्रित उधोग व्यवसायीले अपनत्व ग्रहण गर्नुपर्दछ र हामि यसको लागि सबैलाई बिनम्र आग्रह गर्दछौ ।
अब हामीले यसको प्रवर्धनमा निम्न काम तुरुन्त गर्नु पर्ने देखिन्छ ।
- दार प्रजातिको संरक्षण र दिगो ब्यवस्थापनको लागि बृहद अध्ययन अनुसन्धान गर्ने, यहाँ रहेको वन बिज्ञान अध्ययन संस्थानका बि एस सी, एम एस सी का विधार्थीलाई अध्ययनको लागि सानो भएपनि छात्रवृतिको व्यवस्था पालिका वा वन कार्यालयले गर्नेिदार प्रजातिको संरक्षण र दिगो ब्यवस्थापन कार्ययोजना बनाउने, कार्वान्यवन गर्ने
- दारको प्राकृतिक वासस्थानको संरक्षण गर्ने, वनडढेलो र अतिक्रमण नियन्त्रण गर्ने
- निजी तथा कृषिवन प्रणालीको विकास र विस्तार गर्ने र सामुदायिक वन, निजि जग्गामा किसानलाई दार रोपण, संरक्षणमा पालिका वा वनकार्यालय वा काष्ठमा आधारित उधोग मार्फत अनुदानको समेत व्यवस्था गर्ने
- सामुदायिक वन तथा जिल्लाको वन व्यवस्थापन कार्ययोजनामा दार प्रजाति संरक्षणका कृयाकलापहरु समावेश गर्ने, समुहलाई उत्प्रेरित गर्ने
- यसको बारेमा प्रचारप्रसार तथा जनचेतनामूलक कृयाकलापहरु संचालन गर्ने ।
अन्त्यमाः
दार संरक्षणमा हामि मकवानपुरे निश्चय पनि निकै पछी परेका छौ तर कुरा यतिमा सिमित रहदैन । हामीलाई यहाको भूगोलले निकै साथ दिएको छ । यसले छुट्टै परिचय दिएको छ र यो परिचयलाई इतिहाँसमा मात्र सीमित नराखी फेरी नया शिराबाट काम सुरु गरौ, केहि फरक काम गरौ भन्ने उत्साहका साथ अगाडी बढेको जिल्ला समन्वय समिति, पालिका, सामुदायिक वन, निजि किसान, सकारात्मक संचारकर्मी अनि हामि वन कर्मी छौ । हामि सबैको प्रयासले यो बिषयलाई सुखद नतिजा दिने कुरामा हामि प्रतिबद्ध भएमा फेरी एक पटक ठेकी खोज्न, कच्चा पदार्थ खोज्न यहा आउने वतावरणको श्रीजना गरौ । हिजो सम्म हामीलाई यसको कम चासो भयो, खोजि भयो अब त्यो पाटो सकियो अब अहिले हामीकहा हेटौडा, मनहरीका हाम्रा नर्सरीमा बिसौ हजार दारका बिरुवा तयार हुदैछन, हामी प्राकृतिक अवस्थाको बिरुवाको पनि खोजीमा छौ यहि बर्षात को समयमा नै केहि काम गरेर सुरु गर्न पुन आग्रह गर्दछौ ।
स्रोतः डिभिजन वन कार्यालय राप्ती मनहरीद्वारा प्रकाशित ‘दार एक चिनारी’ब्रोसर ।