- चन्दा खड्का
सन् १९७२ मा स्विडेनको राजधानी स्टक होममा संयुक्त राष्ट्र सम्मेलन बाट ५ जुन मा विश्व वातावरण दिवस मनाउन सभाले आह्वान गरेको हो । संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमको आह्वानमा सन् १९७३ देखि हरेक वर्ष जुन ५ तारिखको दिनलाई विश्व वातावरण दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यो दिवस सन् १९७४ मा ‘मात्र एक पृथ्वी’ वा वन्ली वन अर्थ को नाराका साथ विश्वव्यापी रुपमा मनाईयो ।
विश्व वातावरण दिवसको मुख्य उद्देश्य प्रकृतिलाई जोगाउनु र विभिन्न वातावरणीय मुद्दाहरूको सम्बोधन गरी स्वस्थ र सुरक्षित वातावरणका लागि विश्वव्यापी रूपमा जनमानसलाई प्रोत्साहन गर्नु हो । सन् १९९२ को रियो शिखर सम्मेलनले दिगो विकासका सिद्धान्तहरूलाई लक्ष्यका रूपमा हासिल गरी सबै प्रकारका गरिबी उन्मूलन गरी मानव पृथ्वी र समृद्धिका लागि एक समान न्यायपूर्ण र सुरक्षित विश्व निर्माण गर्ने संयुक्त राष्ट्र संघको परिकल्पनालाई मूर्त रूप दिन पनि विश्व वातावरण दिवसले विशेष भूमिका खेल्छ । प्रत्येक वर्ष जुन ५ मा विश्व वातावरण दिवशको अवसरमा विश्वव्यापी रुपमा विभिन्न कार्यक्रम गर्दै मनाउँदै आईरहेको छ। यस वर्ष संयुक्त राष्ट्रसंघले solutions to plastic pollution लाई मूल विषय र Beat Plastic Pollution भन्ने मूल नाराका साथ मनाउन लागिएको छ। यस नारालाई स्थानीयकरण गर्दै “प्लास्टिक जन्य प्रदुषण निर्मुल पारौ: वातावरणमैत्री विकल्पको उपयोग गरौं” भन्दै विश्व वातावरण दिवस २०८० नेपालमा पनि मनाइदैछ ।
यो पटकको वातावरण दिवसको मुख्य उद्देश्य प्लाष्टिकजन्य वस्तुको प्रयोगबाट हुने प्रदुषणबारे जनचेतना बढाउँदै त्यस्ता बस्तुको प्रयोगमा कमी ल्याउन के कस्ता उपायहरु अपनाउनुपर्छ भन्ने कुरामा केन्द्रीत छ। प्लाष्टिकको सबैभन्दा बढि मात्रमा कार्बन उत्सर्जन हुन्छ । दक्षिण एसिया प्लास्टिक प्रदुषणबाट ग्रस्त छ । वर्षेनी ३३० मिलियन मेट्रिक टन फोहर डम्पिङ्ग साईटमा पुग्दछ जस मध्य ४० मिलियन प्लास्टिक जन्य फोहर छन् । हाम्रो क्रियाकलापहरुबाट हरितगृह ग्यास उत्पादन हुन्छन जसलाई हामी carbon footprint भन्छौं। विश्वको प्लास्टिक carbon footprint विश्वको हरित गृह ग्यास उतसर्जनको ४.५% रहेको छ ।यो क्रम अझै बढ्दो छ।
धेरै जस्तो खानेकुराको प्याकेजिङ र पिउने पानीको बोतल प्लाष्टिककै हुन्छ र उपभोक्ताले सो उपयोग गरिसकेपछि जथाभावी फाल्नाले प्लाष्टिक नपुगेको ठाउँ नै छैन । प्लाष्टिक जन्य फोहोरलाई जलाउँदा निस्किने पोलिक्लोरोनेटेड बाइफिनाएल (polychlorinated biphenyl)- डाइअक्सिन, फ्युरान (Dioxin, furan) धुँवा विषाक्त हुन्छ । प्लाष्टिकजन्य फोहरले माटो, पानी र हावाको प्रदुषण गर्छ र अन्ततः मानिस तथा पशुपंक्षी र जनावरहरूको स्वास्थ्यको लागि पनि हानिकारक हुन्छ । यसले भूमिको प्रजनन क्षमतालाई कम गर्दछ साथै नदी, सिमसार प्रदुषण र जलीय प्रणालीलाई समेत असर गर्दछ । पोलिस्टेरेन पोलिमरहरूबाट बनेका फोम कप, दही र डेली कन्टेनर जस्ता प्लास्टिकका समानहरु जलाउँदा स्टिरेन ग्याँस उत्सर्जन हुन्छ जुन सजिलै छाला र फोक्सोबाट अवशोषित भई हृदय रोगको जोखिम बढाउनका साथै श्वासप्रश्वास समस्या पनि निम्त्याउँछ ।प्लाष्टिकका साना कण (microplastic) पानीमा मिसिएर हाम्रो शरीरमा प्रवेश गर्दा प्लास्टिकले शरीर भित्र रहेको इन्डोक्राइन हर्मोनको उत्पादनमा रोकावट गरी दिर्घ रोग लाग्ने गर्दछ ।
प्लास्टिकमा हुने डाइअक्सिन र फुरान्सको जैविक संचय स्वभावका (Persistent organic pollutant or POPs) करण, यी रसायनहरू धेरै समयसम्म वातावरणमा रहिरहन्छन। बिशेष गरि अन्डा, मासु , र डेरी उत्पादनहरुको सेवनबाट यी तत्वहरु मानव शरिरमा प्रवेश गर्छन् । प्रयोगमा नआउने प्लास्टिक झोलालाई उपयुक्त स्थानमा विसर्जजन गर्ने, सकेसम्म एउटै झोला बारम्बार प्रयोग गर्ने, ५–आर कार्यलाई प्रोत्साहन गर्ने (सकेसम्म प्लास्टिक झोला प्रयोग नगर्ने Refuse प्लास्टिक झोलालाई वातावरणमैत्री विकल्पले विस्थापन गर्ने, खेर जाने झोलाको परिमाण घटाउने Reduce, खेर जाने झोलालाई पुनः प्रयोग गर्ने Reuse, , खेर जाने प्लास्टिकलाई पुनः प्रशोधन गर्ने Recycle र पुनः प्रयोगमा आउन नसक्ने प्लास्टिकबाट ऊर्जा उत्पादन गर्ने Recover) यसलाई circular economy अर्थात चक्रिय अर्थ व्यवस्था पनि भनिन्छ।
प्लाष्टिकजन्य पदार्थको अर्को डरलाग्दो जोखिम भनेको जमिन मुनीको पानीलाई प्रदुषित गर्ने हो। क्लोरिनेटेड प्लाष्टिकलाई माटोमा जथाभावी मिसाउँदा सो वरीपरीको माटोमा खतराजन्य पदार्थ छोडन पुग्छ जुन पदार्थ जमिनमुनी रहेको पानी र नजिकका नदीनालामा मिसिन पुग्दा उक्त पानी प्रयोग गर्ने सम्पूर्ण प्राणीलाई निकै घातक असर परिरहेको छ।नेपाल सरकारले प्लास्टिकजन्य पदार्थबाट हुने वातावरणीय प्रदूषण न्यूनीकरण गर्न ४० माइक्रोनभन्दा पातलो प्लास्टिकको झोला, आयात, बिक्री वितरण र प्रयोगमा २०७९ श्रावण १ गते बाट प्रतिबन्ध गर्ने निर्णय गरेको छ। स्वच्छ वातावरण नै हामी सबैको आवश्यकता हो । त्यसैले प्लस्टिकजन्य पदार्थको प्रयोग सकेसम्म नगरौं।
वातावरण दिवस हरेक वर्ष मनाइन्छ । यसकाे सार्थकता दिवस मनाउनु मात्रमा छैन । वातावरणमैत्री क्रियाकलाप हरेक दिन आवश्यक छ । हामीले गर्ने दैनिक क्रियाकलापले वातावरणलाई असर परिरहेकाे तर्फ सोच्नु जरुरी छ । हामीले हाम्रै लागि, हाम्रा पुस्ताका लागि, अरुका लागि र पृथ्वीकाे लागि समेत वातावरणमैत्री क्रियाकलाप गर्नु जरुरी भइसकेकाे छ । वातारवण स्वच्छ भए हामी स्वच्छ रहन्छाै । हाम्रा गतिविधि वातावरण मैत्री हुन जरुरी छ । तव मात्र वातावरण दिवसकाे सार्थकता रहन्छ ।
वातावरण इन्जिनियर, हेटौडा उपमहानगरपालिका

