मकवानपुर । बागमती प्रदेश सरकारले पर्यटन प्रवद्र्धनको लागि विभिन्न स्थानलाई योजनाबद्ध विकास गर्ने भएको छ । यसै शिलशिलामा प्रदेशको दोलखा जिल्लाको डाङडुङे डाँडालाई फिल्म सिटी बनाउने तयारी गर्ने घोषणा गरेको छ, जसले स्थानीय पर्यटन र आर्थिक विकासमा सघाउ पुर्याउने लक्ष्य राखेको छ।
फिल्म सिटी निर्माणका लागि आगामी आर्थिक वर्षको बजेटमा रकम विनियोजन गरिएको छ, यसअघि संघीय सरकारले पनि यसको पहल गरेको थियो र प्राविधिक अध्ययन समेत गरिएको थियो। डाङडुङे डाँडामा बन्ने फिल्म सिटीले फिल्म उद्योगको भविष्य, दोलखाको आर्थिक र सामाजिक रुपान्तरणमा योगदान पुर्याउने विश्वास लिइएको छ।
खरिढुंगा समुद्री सतहबाट तीन हजार ३०० मिटरको उचाइमा उत्तर पूर्वी भेगतिर गणेश, जुगल र गौरीशंकर हिमालको काखमा रहेको डाङ्डुङे डाँडामा अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र नगरी निर्माण हुने भएको छ । बागमती प्रदेश सरकारले दोलखाको डाङडुङे डाँडामा फिल्म सिटी निर्माण गर्ने घोषणा गरेको हाे । प्रदेश सरकारले आगामी आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को नीति तथा कार्यक्रममा डाङडुङे डाँडामा फिल्म सिटी निर्माण गर्ने गरी घोषणा गरेको हो । उक्त कार्यकाे लागि प्रदेश सरकारले बजेट समेत विनियाेजन गरेकाे छ ।
प्रदेशभित्रको मौलिकता एवम् सांस्कृतिक विविधता झल्काउने चलचित्रहरूको निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्ने तथा पर्यटकीय क्षेत्र दोलखाको डाङडुङे डाँडालाई फिल्म सिटीको रूपमा विकास गर्न सरकारले बजेटको व्यवस्था गरेको बजेट वक्तव्यमा उल्लेख छ । डाङडुङे डाँडामा अन्तर्राष्ट्रियकरण चलचित्र नगरी (फिल्म सिटी) निर्माणका लागि यस अघि नै संघ सरकारले पहल गरेको थियो ।

संघीय सरकारको बजेट मार्फत थालिएको उक्त पहलसंगै प्राविधिक सम्भाव्यता अध्ययन प्रतिवेदन समेत तयार गरिएको थियो । भीमेश्वर नगरपालिका वडा नम्बर ९ मा अवस्थित डाङडुङे डाँडा समुन्द्री सतहदेखि २ हजार ९०० मिटरदेखि ३ हजार ४०० मिटरको उचाइमा रहेको छ । सफा आकाश, हिमालको काख, हरियाली जंगल, अनि टाढाटाढासम्म देखिने धवल पर्वतशृंखला डाङडुङे डाँडाबाट देखिने पर्यावरण हो ।
छिनभरमा नै फेरिने मौसम, बादलले ढाकेका थुम्का, चौँरी चरण अनि हरियाली वातावरण डाङडुङे डाँडाको पहिचान हो । त्यसो त डाङडुङे डाँडामा चदै गरेका चौरीका घाटीमा बाँधिएका घण्टीका आवाजले सो क्षेत्रको वातावरणलाई थप रोचक बनाउँछ । डाङडुङे डाँडामा उभिँदा प्रकृतिले चलचित्रको पर्दा खोलेजस्तो लाग्छ ।
उक्त स्थानमा बन्ने चलचित्र नगरीले फिल्म उद्योगको भविष्य मात्र होइन, दोलखाको आर्थिक र सामाजिक स्वरुप नै परिवर्तन गर्ने सामथ्र्य बोकेको छ । सपनाको रूपमा रहेको सो क्षेत्र सम्भावनाको अवसरका रूपमा अघि बढाउने बागमती सरकारको लक्ष्य रहेको छ । काठमाडौंबाट ११८ किलोमिटर पूर्व, दोलखा सदरमुकाम चरिकोटबाट केही घण्टाको यात्रामा अवस्थित डाङडुङे डाँडा सेतीदेवी सामुदायिक वन क्षेत्रमा पर्दछ । त्यहाबाट देखिने दृश्यहरूले चलचित्र सुटिङ मात्र होइन, पर्यटकको मन जित्न पनि सक्षम छ ।
उक्त क्षेत्रमा ५० प्रजातिका जैविक प्राणी, १४ प्रजातिका गुराँस, स्वयम्भू, फूलचोकी, गौरीशंकर, गणेश, जुगल, लाङटाङ, धौलागिरी हिमश्रृंखला, सिन्धुपाल्चोकदेखि ओखलढुंगासम्मका भूभागहरू दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । जसले फिल्म सुटिङलाई नै एक महाकाव्यिक अनुभव बनाउनेछ ।
उक्त स्थानमा बन्ने चलचित्र नगरीले फिल्म उद्योगको भविष्य मात्र होइन, दोलखाको आर्थिक र सामाजिक स्वरुप नै परिवर्तन गर्ने सामथ्र्य बोकेको छ । सपनाको रूपमा रहेको सो क्षेत्र सम्भावनाको अवसरका रूपमा अघि बढाउने बागमती सरकारको लक्ष्य रहेको छ ।
बागमती सरकारद्वारा बजेट विनियोजन गरेर आगामी आर्थिक वर्षमा संरचनाहरूको विकासमा अघि बढ्ने तयारी गरेको प्रदेशका आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्री कुनदराज काफ्लेले जानकारी दिए । तत्कालीन समयमा तयार गरिएको सम्भाव्यता अध्ययन प्रतिवेदन अनुसार, ७६.२५ हेक्टर क्षेत्रमा बन्ने चलचित्र नगरीको लागि ३२ करोड रुपैयाँ लगानीमा भौतिक पूर्वाधार निर्माण र ७४ करोड ३७ लाख प्राविधिक र सुधारात्मक संरचनामा खर्च अनुमान रहेको थियो ।
हाल उक्त रकम र प्रतिवेदनमा केही परिवर्तन गरेर संरचना निर्माणमा अघि बढ्ने सरकारको तयारी रहेको उनले बताए । सो क्षत्रेमा फिल्म सिटी निर्माण पश्चात निर्माण लागत मात्रै होइन, यसको प्रभाव झनै ठुलो रहने उनले बताए । ‘रोजगारी, पर्यटन, स्थानीय उत्पादन र सांस्कृतिक उत्थानले दोलखा सहित आसपासका जिल्लाका नागरिकको जीवन स्तरमा सुधार हुने छ’ उनले भने । डाङडुङे डाँडाको फिल्म सिटीले नेपाली फिल्म उद्योगको भविष्य, पर्यटनको पाटो, र ग्रामीण विकासको एउटा नमुना हुने उनको विश्वास छ ।

वर्षौदेखिको योजना
यो स्थानलाई पर्यटकीय गन्तव्यसँगै फिल्मी शहरको रुपमा विकास गर्ने सरकारी तवरबाट वर्षौ अगाडिदेखि प्रयास जारी रहेको देखिन्छ । सरकारले २०७५ साल चैत दोस्रो भएको लगानी सम्मेलनमा सरकारले तयार पारेको परियोजनाको ‘सो–केस’ मा यो स्थान पनि परेको थियो । निकै लामो अध्ययनपछि राष्ट्रिय लगानी बोर्डले तयार पारेको देशभरको ४३ वटा परियोजनाहरुको ‘सो–केस’ को सूचीमा पर्यटन पूर्वाधारतर्फ दोलखाको यो क्षेत्रको प्रस्ताव पनि गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म सिटी समावेश गरिएको थियो ।
लगानी भित्र्याउन सरकारले २०७५ चैत १५ र १६ गते राजधानीमा अन्तर्राष्ट्रिय लगानी सम्मेलन गरेको थियो । लगानी सम्मेलन २०१९ को निर्देशक समितिको बैठकले स्वकिृत गरेका ४३ ठूला परियोजनामा दोलखाको फिल्म सिटीलाई पर्यटन पूर्वाधारतर्फ पाचौं नम्बरमा राखिएको थियो ।
डाङडुङे क्षेत्रको १५ सय रोपनी जग्गामा फिल्म सिटी निर्माण गर्न निर्णय वि.स २०७३ फागुनमा गरेको थियो । सोही वर्षको चैत १५ गते चलचित्र विकास बोर्ड र वन मन्त्रालयबीच वन क्षेत्रमा पर्ने उक्त १५ सय रोपनी जमिनमा फिल्म सिटी निर्माण गर्न दिने सहमतिमा हस्ताक्षर भएको थियो ।
चलचित्र नगरी बनाउने पूर्वाधार तयार गर्न मात्र त्यसयता सरकारले यो क्षेत्रमा करिब ५० करोड भन्दाबढी रकम खर्च गरिसकेको छ । लामोसाँघु–जिरी सडकको खरिढुंगादेखि डाङडुङे डाँडासम्म ६ किलोमिटर सडक कालोपत्रे, प्रस्तावित चलचित्र नगरी क्षेत्रमा बिजुली, खानेपानीलगायत पूर्वाधारमा सरकारी लगानी भएको छ ।

सो स्थानमा विंस २०६८ सालबाट फिल्म सिटी निर्माणको प्रारम्भिक प्रक्रिया थालिएको थियो । तत्कालीन नेपाल सरकारले थालेको उक्त प्रक्रियामा २०७०/०७१ मा २ करोड रुपैयाँ बजेटसहित गुरुयोजना प्रारम्भ गरिएको थियो । २०८१ मा सम्भाव्यता प्रतिवेदन सार्वजनिक गरी २०८२ भित्र निर्माण सुरु गर्ने तयारी थियो । तर सो योजना अघि बढ्न सकेन ।
चलचित्र विकास बोर्डले प्राकृतिक सौन्दर्यताले भरिपूर्ण सेतीदेवी सामुदायिक वनको एक हजार ५०० रोपनी क्षेत्रफलमा अतिथिगृह र छायाङ्कनस्थल लगायत संरचनाको निर्माण गर्ने गरी कार्य अगाडि बढाएकाे थियाे । यो ठाउँमा अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र नगरी आयोजना निर्माणका लागि मन्त्रिपरिषद्का पूर्व अध्यक्ष खिलराज रेग्मी सरकारका सूचना तथा सञ्चारमन्त्री माधव पौडेलको पालादेखि पहल शुरु भएको थियो ।
२०६८ बाट सो स्थानमा फिल्म सिटी निर्माणको प्रारम्भिक प्रक्रिया थालिएको थियो । तत्कालीन सरकारले थालेको उक्त प्रक्रियामा २०७०/०७१ मा २ करोड रुपैयाँ बजेटसहित गुरुयोजना प्रारम्भ गरिएको थियो । २०८१ मा सम्भाव्यता प्रतिवेदन सार्वजनिक गरी २०८२ भित्र निर्माण सुरु गर्ने तयारी थियो । तर, राजनीतिक अस्थिरता, सत्ता परिवर्तन, कार्यान्वयन प्रक्रियाको फितलोपनले सो योजना अघि बढ्न सकेन ।
फिल्म सिटी निर्माणपछिका सम्भावना ?
प्रदेश सरकारले सिनेमा सहर निर्माण पछि अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र छायाङ्कन गन्तव्यको रुपमा यि क्षत्रहरुको पहिचान बनाउने लक्ष्य राखेको छ । यसैगरी सांस्कृतिक कार्यक्रम, फिल्म महोत्सवको हवको रुपमा विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । स्थानीय, जिल्ला बाहिरमात्रै हैन बाह्य पर्यटकहरु पनि ट्रेकिङ, एड्भेन्चर, इको टुरिज्मको केन्द्रको रुपमा आकर्षण बढाउन सकिन्छ । यसरी विकास गर्न सकिएमा रोजगारी सिर्जना, स्थानीय उत्पादनको खपत पर्यटन आम्दानी र पूर्वाधार विकास गर्न सकिने प्रदेश सरकारको लक्ष्य रहेको छ ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशमा २० दशमलव ५१ प्रतिशत जग्गामा मात्र धान रोपाइँ भएको छ । असार महिनाकाे चौथो हप्ता लाग्दासम्म प्रदेशको करिब ८० प्रतिशत खेतीयोग्य जमिनमा राेपाइँ अझै हुन सकेकाे छैन ।
प्रदेशको कूल पाँच लाख ३४ हजार आठ सय ७१ दशमलव ६० हेक्टर जग्गामध्ये एक लाख २० हजार ६ सय १० दशमलव २५ हेक्टरमा धान रोपाइँ हुने गरेको छ । प्रदेश कृषि निर्देशानलयका अनुसार यस वर्ष हालसम्म २४ हजार सात सय ४२ दशमलव ७८ हेक्टर जग्गामा मात्र धान रोपाइँ हुन सकेको हाे ।
यसवर्ष समयमै वर्षा नहुँदा प्रदेशको करिब ८० प्रतिशत खेतीयोग्य जग्गा अझै बाँझो रहेकाे निर्देशनालयले जनाएकाे छ । अहिलेसम्म प्रदेशमा सबैभन्दा बढी दोलखा र भक्तपुरमा ६५ प्रतिशत र सबैभन्दा कम धादिङमा ५ प्रतिशत जग्गामा मात्र धान रोपाइँ भएको छ ।
काठमाडौंमा ६० प्रतिशत, ललितपुरमा ५५ प्रतिशत, रसुवामा २८ दशमलव ८३ प्रतिशत, सिन्धुपाल्चोकमा २७ दशमलव ८ प्रतिशत, रामेछापमा २२ प्रतिशत, नुवाकोटमा १८ दशमलव २१ प्रतिशत, सिन्धुलीमा ९ दशमलव ६६ प्रतिशत, चितवनमा ८ दशमलव ८ प्रतिशत र मकवानपुरमा ७ दशमलव ९९ प्रतिशत मात्र धान रोपाइँ हुन सकेको सूचना अधिकारी दाहालले बताए ।
काठमाडौंमा २१ हजार दुई सय हेक्टर खेतीयोग्य जग्गामध्ये पाँच हजार नौ सय २६ हेक्टरमा धान रोपाइँ हुने गरेको छ । त्यस्तै ललितपुरमा कूल १५ हजार दुई सय ९६ हेक्टरमध्ये चार हजार एक सय ६३ हेक्टरमा तथा भक्तपुरमा कूल आठ हजार ७७ हेक्टर खेतीयोग्य जग्गामध्ये दुई हजार छ सय ९९ हेक्टरमा धान रोपाइँ हुने गरेको छ ।
त्यस्तै चितवनमा कूल ४८ हजार ६ सय ९४ हेक्टरमध्ये २७ हजार दुई सय सात दशमलव २५ हेक्टरमा, मकवानपुरमा ४१ हजार तीन सय ३८ हेक्टर खेतीयोग्य जग्गा रहोकामा सात हजार ६७ हेक्टरमा, नुवाकोटमा ३२ हजार सात सय ३५ हेक्टरमध्ये १६ हजार चार सय ९८ हेक्टरमा, रसुवामा १३ हजार सात सय ७८ दशमलव ६ हेक्टरमध्ये दुई हजार सात ८१ हेक्टरमा र धादिङमा ४८ हजार एक सय ३६ हेक्टरमध्ये ११ हजार एक सय ५९ हेक्टरमा धान रोपाइँ धान खेती हुने गरेको सूचना अधिकारी दाहालले जानकारी दिए ।
यसैगरी सिन्धुलीमा ६२ हजार सात सय १३ हेक्टरमध्ये १३ हजार चार सय ४५ हेक्टरमा, रामेछापमा कूल ५० हजार नौ सय आठ हेक्टरमध्ये सात हजार आठ सय ५९ हेक्टरमा, दोलखामा कूल ५६ हजार ६ सय ८३ हेक्टरमध्ये दुई हजार आठ सय १४ हेक्टरमा, काभ्रेपलाञ्चोकमा कूल ६१ हजार पाँच सय ९४ हेक्टरमध्ये १० हजार दुई सय १० हेक्टरमा र सिन्धुपाल्चोकमा कूल ७३ हजार सात १० हेक्टरमध्ये आठ हजार सात सय ८२ हेक्टरमा धान खेती हुने गरेको कृषि विकास निर्देशनालयले जनाएको छ ।
पर्याप्त वर्षा नहुँदा वैकल्पिक सिँचाइको प्रबन्ध मिलाएरै किसान धान रोपाइँ गरिरहेका छन् । पछिल्ला वर्षहरूमा कृषिमा यान्त्रीकरणको प्रयोग बढ्दै गएकाे छ। आधुनिक कृषि उपकरणहरूको प्रयोगले कृषकहरूलाई समय, श्रम र लागतको बचत हुनुका साथै उत्पादनमा वृद्धि हुन थालेको बताइन्छ ।
किसानले खेती गर्दा ट्रेक्टर, थ्रेसर, मिनी टिलर, मल छर्ने मेसिन, पानी तान्ने मोटर लगायतका उपकरण प्रयोग गर्न थालेका हुन् । स्थानीय सरकार र प्रदेश सरकारको सहयोगका कारण किसानले समेत यान्त्रीकीकरणमा जोड दिन थालेका हुन् ।
जिल्लामा कृषिमा यान्त्रीकरण प्रवर्धन गर्न बागमती प्रदेश सरकार र कृषि मन्त्रालयबाट समेत अनुदानमा कृषि उपकरण वितरण भइरहेको छ। सधै परम्परागत रुपमा खेती गर्दै आएका किसानहरुले आधुनिक उपकरणबाट खेती गर्दा एक दिनमै तीन-चार दिनमा हुने काम गर्न सकेका छन् ।
यान्त्रीकरणसँगै व्यावसायिक तरकारी खेती, धान र मकै उत्पादनमा पनि उल्लेखनीय वृद्धि हुने गरेकाे तथ्याङ्कले देखाएकाे छ । अझै गाउँ–गाउँमा पहुँच नपुगेको, उपकरणको मर्मत समस्या, तालिम अभाव र ऋणको सहज पहुँच नहुँदा यान्त्रीकरणमा पूर्ण रूपान्तरण चुनौतीपूर्ण रहेको किसानहरूको भनाइ छ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेश प्रमुख दीपक प्रसाद देवकोटाले राष्ट्रिय धान दिवस २०८२ को अवसरमा शुभकामना सन्देश प्रकाशन गर्नु हुदैं धान उत्पादन राष्ट्रिय आवश्यकता र दीगो समृद्धिको अनिवार्य शर्त भएको बताउनु भएको छ ।
नेपाल कृषिप्रधान देश भएकोले धान हाम्रो मुख्य बाली हो । यसै सन्दर्भमा हरेक वर्ष असार १५ गते मनाइने राष्ट्रिय धान दिवसले आमकृषकहरूलाई सम्मान, कृषि प्रणालीमा नवप्रवर्तन र खाद्य सुरक्षाको सुनिश्चितता तर्फको साझा प्रतिवद्धतालाई स्मरण गराउँछ। सो अवसर पारेर ‘सम्पूर्ण मेहनती किसान दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीलगायत सबैमा धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सव २०८२ को हार्दिक शुभकामना प्रकट गर्दछु’ उहाँले भन्नु भएको छ।
वर्षभरको कृषिकर्मको आधारशिला स्वरूप सुरु हुने रोपाइँको यस सन्दर्भमा कृषकहरूको श्रम, प्रकृतिसँगको सहकार्य र इतिहास तथा परम्परागत संस्कृतिको जगेर्ना एक साथ देख्न पाइन्छ। धान केवल अन्नबाली होइन, यो हाम्रो समाजको भावनात्मक, सांस्कृतिक र आर्थिक संरचनाको मेरुदण्ड हो । श्रम, आशा र भरोसाको प्रतीक हो।
तर वर्तमान परिवेशमा कृषिक्षेत्रले विविध चुनौतीहरू व्यहोर्दै आइरहेको छ । जलवायु परिवर्तनको असर, खेतियोग्य जमिनको ह्रास तथा खण्डिकरण, खेतीयोग्य जमिन बाँझो राख्ने प्रवृत्ति, युवाहरूको कृषि प्रतिको घट्दो आकर्षण, उन्नत बीउ, मलखाद र सिचाइको कमी, कृषिमा लगानीको अभाव आदि समस्याहरूले यो क्षेत्रलाई थप संवेदनशील बनाएका उहाँले सन्देशमा उल्लेख गर्नु भएको छ ।
यस अवस्थालाई बदल्न सोचाइ, नीति, प्रविधि, अनुसन्धान र व्यवहारमा आमूल परिवर्तन हुनु नितान्त आवश्यक भएको उहाँले बताउनु भएको छ। सम्बन्धित निकायहरूले कृषकमैत्री नीति निर्माण, बीउ, मलखाद र सिँचाइमा पहुँच, आधुनिक उपकरणको प्रयोग, बजार सुनिश्चितता, बीमा तथा अनुदान जस्ता विषयमा प्राथमिकता दिनु नितान्त जरुरी रहेकाे उहाँले बताउनु भएको छ।
यस वर्षको राष्ट्रिय धान दिवसले सम्पूर्ण कृषक समुदायमा थप उत्साह, आत्मबल र समर्पणको भावना जागृत गराउने अपेक्षा उहाँले राख्नु भएको छ । “धानबालीमा सघनता : खाद्य सुरक्षा र आत्मनिर्भरता” भन्ने राष्ट्रिय नाराका साथ आज हामी २२औं राष्ट्रिय धान दिवस र रोपाइँ महोत्सवका रूपमा मनाइदै छ । मानो रोपेर मुरी उब्जाउने लक्ष्य बोकेको आजको दिनले आशा, कर्मप्रतिको भरोसा, प्रकृतिसङ्गको अटुट सम्बन्ध र सृजनालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ ।
‘हरेक किसानको लागि कर्म, स्वाभिमान, सहकार्य र समृद्धिको सन्देशवाहक बनोस्’ प्रदेश प्रमुख देवकोटाले सन्देशमा भन्नु भएको छ ।
चित्लाङलाई नजिकबाट नियाल्दा
Tags: No Comments
मकवानपुर । घुमफिर गर्न हरेक मानिसले चाहन्छन् । आफ्नो अनुकुलता हेरेर लामाे तथा छोटो यात्रामा समय समयमा कुनै रमणीय, पर्यटकीय, ऐतिहासिक लगायतका स्थलहरुकाे भ्रमण गर्नु सिकाई तथा रिफ्रेसमेण्टकाे लागि समेत उपयोगी हुन्छ ।
गत हप्ता चित्लाङकाे एक रातकाे बसाई सहितकाे भ्रमणमा जाने समय जुरेकाे थियो । यद्यपी चित्लाङ हुँदै सवारी साधनमा ओहाेरदोहोर कयौं पटक गरिएकै थियाे । बास बस्ने हिसाबले पहिलो पटक गएकाे हुँ ।
बागमती प्रदेशकाे राजधानी रहेकाे हेटौंडा मकवानपुर जिल्लाकाे सदरमुकाम हाे । मकवानपुरका १० स्थानीय तह मध्ये थाहा नगरपालिका पर्यटनकाे प्रसस्त सम्भावना बाेकेकाे स्थान हाे । जहाँ रहेकाे १२ वडा मध्ये हरेक वडामा घुम्नै पर्ने स्थानहरु छन् । त्यस मध्येकाे एक स्थान चित्लाङ थाहाकाे ९ नम्बर वडामा रहेकाे छ ।
त्रिभुवन राजपथकाे भैसें चुनिया लामिडाँडा सिमभन्ज्याङ्ग दामन पालुङ कुन्छाल बज्रबाराही हुँदै मार्खुलाई दाहिने पारेर चित्लाङ सम्मकाे यात्रा गरिएकाे हाे । चन्द्रागिरीकाे फेदमा रहेकाे चित्लाङकाे बसाई पश्चात भालेश्वर मन्दिर गयौं ४५ मिनेट पैदल यात्रा समेत गर्दै ।
त्रिभुवन राजपथ सञ्चालनमा आउनुअघि चित्लाङ काठमाडौं उपत्यकाको प्रवेशद्वार थियो । तराई झर्ने हुन् वा राजधानी प्रवेश गर्ने, यही नाका भएर ओहोरदोहोर गर्थे । राजधानी प्रवेश गर्ने अधिकांश बटुवाकाे बास हुन्थ्यो चित्लाङमा चित्लाङ काठमाडौं नजिककाे ऐतिहासिक तथा पुरानो गाउँ हाे । मकवानपुरको ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र चित्लाङ प्राचिन गाउँ हाे भने यहाँ रहेकाे “गुर्जुधारा” ले अझ महत्व बाेकेकाे छ । चित्लाङमा गुर्जुधारा मात्रै हैन थुप्रै पौराणिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदा छन् जसले यहाँ थुप्रै आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गरिरहेका छन्।
भारत तथा नेपालका विभिन्न क्षेत्रबाट काठमाडौं प्रवेश गर्ने एक मात्र नाका चित्लाङ भएकोले यही मार्ग भएर आउजाउ गर्नु नेपाली र विदेशीको एकमात्र विकल्प रहेकाे बताइन्छ । लिच्छवीकालीन राजा अंशुवर्माले सातौँ शताब्दीमा चित्लाङ शहर बसालेको इतिहासकार बताउँछन् । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले काठमाडौं प्रवेश गर्ने यही मार्ग हुँदै कयौँ पटक आवतजावत गर्ने गरेकाे स्वछन्द्र भैरव माध्यमिक विद्यालयका पूर्वप्रधानाध्यापक तथा होमस्टे संचालक बुद्धरत्न मानन्धर बताउँछन् ।
देवकाेटा गुर्जुधार नजिकै रहेकाे धर्मशाला बास बस्ने तथा धारामा नुवाउने गरेकाे हजुरबुबाहरुले सुनाउने गरेकाे मानन्धर बताउँछन् । मानन्धरका अनुसार महाकवि देवकोटा गुर्जुधारा नजिकै धर्मशालामा बास बसेका थिए । बास बस्ने क्रममा उनले पशुपति दर्शनका लागि भारतदेखि आएका तीर्थयात्रु पहाडी बाटोमा हिँड्न नसकेर भरियामार्फत बोकिएर हिँडेको, उनीहरुसँग अशक्त, अपाङ्ग तथा माग्नेले भिखको लागि हारगुहार गरेको तर उनीहरुले बेवास्ता गरेको देखे। हेर्दा निकै नै धनाढ्य देखिने ती यात्रीहरुले धर्मशाला वरिपरि बसेका भिखारीकाे याचनालाई बेवास्ता गरेकोप्रति भावुक भएर ‘यात्री’ कविता लेखेको अग्रजहरुबाट सुन्ने गरेकाे बताउँछन् ।
यसै प्रसिद्धिको नाताले १५ वर्षअघी होमस्टे संचालन गरेकाे मानन्धर बताउँछन् । ऐतिहासिक व्यापारिक बाटोमा रहेको गुर्जुधारा चन्द्रागिरि पर्वतको फेदीमा अवस्थित छ भने ‘गुर्जुधारा होमस्टे’ धाराकै समिपमा छ। चन्द्रगिरिबाट एक घण्टाको पैदल दूरीमा पर्ने चित्लाङ प्राचीन बस्तीको झल्को दिने घरले मनमोहक देखिन्छ। सम्राट अशोकको प्रतिबद्धताअनुसार उनकी छोरी चारुमतीले बनाएको अशोक चैत्य अर्थात चारुमती बिहार यहाँको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यअन्तर्गत पर्दछ। तीनवटा गजुर भएको ढुङ्गैैढुङ्गाले बनेको पौराणिक शिव मन्दिर पनि यहाँको अर्को आकर्षक गन्तव्य रहेकाे मानन्धरकाे भनाई रहेकाे छ ।
मानन्धरका अनुसार चित्लाङको प्राचीन नाम चित्रापुर हो। उसबेला थानकोटको नाम शोणितपुर थियो। त्यहाँका राजा बाणासुरको पुत्री राजकुमारी उषामैयाको सहेली ‘चित्रा’ ले यहाँको प्राकृतिक सुन्दरतालाइ मन पराएर दैनिक आउने गरेकीले यो ठाउँको नाम चित्रापुर रहन गयो। पछि भारतका सम्राट अशोकपुत्री चारुमती स्वयम्भूको दर्शनार्थ आउँदा चित्रापुरको बाटो हुँदै स्वयम्भूको दर्शन गरिन् र काष्ठमण्डपको उत्तरको विशाल मैदानबीचमा एउटा बौद्ध बिहार बनाइन् जसको नाम क्रमशः चाबहीर चाबहिल र चाबेल रहन गयो।
यो घटनाक्रम २२ सय वर्ष अघिको थियो र सोही बखत चारुमतीको सहयोगमा यता चित्रापुरमा पनि एउटा ‘चैत्य’ निर्माण भयो जसलाई अशोक चैत्य भनिन थालियो। चारैतिरका मान्छेहरुले चैत्य दर्शन गर्न आउन थाले । नेवारहरुले चैत्य आउँदा प्रयोग गरेको यहाँको बाटोलाई चैत्य लँ भन्न थाले। लँ को अर्थ बाटो हो। चैत्यलँ भनिँदै जाँदा यो चित्रापुर भन्ने ठाउँको नाम नै चैत्यलँ बाट चैत्यलङ चेतलङ हुँदै चित्लाङ हुन गएको बताइन्छ। यस ठाउँको नाम चित्लाङ नामकरण भएको करिब दुई हजार दुई सय वर्ष जति भएको मानन्धर बताउँछन्।

सत्तल
समुन्द्री सतहबाट दुई ५०० मिटरको उचाइमा रहेको चन्द्रागिरि पर्वतको दक्षिणीपट्टिको भाग चित्लाङमा पर्छ। ऐतिहासिक भालेश्वर महादेवको प्राचीन मन्दिर चित्लाङतिर पर्छ तर हाल नयाँ विशाल मन्दिर बनेपछि पुरानो मन्दिरको भने बेवास्ता भएको पाइन्छ। चित्लाङको मुख्यबस्ती समुन्द्री सतहबाट एक हजार ७५० मिटरको उचाइमा पर्दछ।
दक्षिणमा देशकै ठूलो मानव निर्मित ताल इन्द्रसरोवर, पूर्वमा दामन, पालुङ र उत्तरमा काठमाडौंसँग जोडिएको यस क्षेत्र सुन्दरताले भरिपूर्ण छ। देशकै सबैभन्दा ठूलो चरनक्षेत्र भएको पहाडी चउर चित्लाङमै पर्दछ।
यहाँ सरकारले विगतमा सञ्चालन गरेको भेडा फार्म र प्रदेश सरकारले बाख्रा विकास फार्मको रुपमा सञ्चालन गरिरहेको छ। बाख्राको दूध र त्यसबाट बनेको ‘चिज’ का लागि पनि चित्लाङ प्रसिद्ध छ । विगतमा मुलाको लागि प्रसिद्ध चित्लाङ खुर्सानीका लागि पनि उत्तिकै परिचित छ।
चित्लाङमा हाेमस्टे ४ वटाबाट सुरु गरिएकाेमा अहिले ३० वटा पुगेकाे मानन्धर बताउँछन् । यसका अलावा आधा दर्जन सुविधा सम्पन्न रिसोर्ट सञ्चालनमा रहेका छन् । विशेष गरी शुक्रबार र शनिबार चित्लाङसँगै मार्खु कुलेखानी भ्रमणकाे लागि काठमाडौं लगायतका स्थानबाट आन्तरिक पर्यटक आउने गरेका छन् । विदाकाे दिन भीडभाड हुने गरेकाे छ ।
दैनिक मोटरसाइकल वा गाडीमा घुम्न आउने र फर्कनेको सङ्ख्या सयौँ छ। केही विदेशी तथा अधिकांश नेपाली पर्यटकले भरिभराउ रहने चित्लाङमा एकरात बस्नेगरी जानेको सङ्ख्या बढी हुने होटल व्यवसायी बताउँछन्। शुक्रबार यहाँका अधिकांश होमस्टे र रिसोर्ट भरिभराउ हुन्छन्।
यहाँको अर्को आकर्षण हो, जैतुन खेती। जैतुन स्वास्थ्यवद्र्धक तेलका लागि विश्व प्रसिद्ध छ। अत्यन्तै महङ्गाे मूल्यमा बिक्री हुने तेल उत्पादन हुने जैतुन वातावरणमा सबैभन्दा अक्सिजन फाल्ने वनस्पती मध्ये पर्दछ। चित्लाङमा विदेशको मरुभूमिमा मात्र देख्न पाइने क्वाड बाइक भनिने चारपाङ्ग्रे मोटरसाइकलको मज्जा पनि लिन सकिन्छ। यहाँ आउने पर्यटकले भरपुर आनन्द लिएको पाइन्छ।

सातधारा
काडमाडौंकाे बानेश्वरबाट एक दिनका लागि यहाँ आएकी लक्ष्मी पाण्डेले चित्लाङले लोभ्याएको बताउँछिन्। ग्रामीण स्वच्छ वातावरण, पौराणिक चिजबिज, बगान ऐतिहासिक लगायतका स्थलले उनलाई आनन्दित बनाएकाे बताइन् । यो पटक साथीसँग समूहमा आएकाे छु । अब परिवारसहितकाे प्याकेज बनाएर फेरी आउने काेशिस गर्ने उनले सुनाइन् ।
हेटौंडाको भुटनदेवी माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक मुकुन्द न्यौपाने चित्लाङ साह्रै मन पर्ने स्थान मध्येमा पर्ने बताउँछन् । शिक्षक कर्मचारी तथा जनप्रतिनिधि समेतकाे समूहमा आएका उनलाई जैविक खेती, ऐतिहासिक सातधारा, गुर्जुधारा, दरबार, पौराणिक स्थलले भ्रमणले आनन्दित बनाएको बताउँछन्।
चित्लाङको विकास र पर्यटकीय प्रवद्र्धनमा स्थानीय तथा प्रदेश सरकार लागि परेको थाहानगरका प्रमुख विष्ण् बहादुर विष्ट बताउँछन्। हामीलेसङ्घीय सरकार प्रदेश सरकारसँग समन्वय गरेर चित्लाङको विकासका लागि थुप्रै योजना बनाएका छौँ, कतिपय काम भइरहेका छन् कतिपय हुँदैछन्”, उनले भने।
चित्लाङको ऐतिहासिक सन्दर्भ
१० हजार जनसंख्या भएको चित्लाङको उत्तरतर्फ चन्द्रागिरी डाँडा र दक्षिणतिर महाभारत रेञ्ज छ । यो प्राचीन गाउँमा नेवार, बाहुन क्षेत्री र तामाङ जातीका मानिस बस्छन् । लिच्छवीकालदेखि नै काठमाडौंबाट तराईतर्फ लाग्ने यात्रुहरु चन्द्रागिरी डाँडो उक्लिएर चित्लाङ हुँदै जाने गर्थे । चित्लाङका बारेमा रोचक र ऐतिहासिक सन्दर्भ छन् । चित्लाङ राजा अंशु बर्माले गोठालाहरुलाई उपहारमा दिएको गाउँ हो ।
त्यति मात्र हैन, द्वापर युगमा सप्तऋषिहरुले नुहाउने सप्तश्री धारा पनि चित्लाङको सम्पदा हो । वि.सं ३ सय १६ मा सम्राट अशोकद्वारा निर्मित अशोक चैत्य पर्यटकको अर्को आकर्षण हो । त्यहाँको भालेबास डाँडोलाई भगवान शिव मानेर पुज्ने गरिन्छ । त्यो डाँडोमा हरेक फागू पूर्णिमामा मेला लाग्छ ।
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले चित्लाङमै बसेर आफ्नो चर्चित ‘यात्री’ कविता लेखेका रहेछन् । लामो यात्राबाट थाकेर चित्लाङमा सुस्ताउँदा महाकविले पशुपतिनाथ दर्शनका लागि आएका भारतीय तिर्थ यात्रीलाई देखेछन् । अनि उनले चित्लाङमै बसेर ‘कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री’ भनेर लेखेका रहेछन् । चित्लाङका बासिन्दा यस्ता कथाहरु बडा रोचक पाराले सुनाउने गर्छन् ।
तपाईंसँग फुर्सदिलो समय कम छ, त्यसैले घुम्नका लागि छोटो दूरीको मनोरम पर्यटकीय स्थल खोज्दै हुनुहुन्छ भने चित्लाङ तपाईंका लागि उपयुक्त गन्तव्य हुन सक्छ । शुक्रबार र शनिवारको फुर्सदलाई सदुपयोग गर्दै हरियाली प्राकृतिक दृश्यावलोकन गर्नका लागि चित्लाङ निकै उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य हो । एउटा ऐतिहासिक गाउँ जुन गाउँलाई तपाईं रमाएर हेर्न मात्र होइन, चाख दिएर पढ्न पनि सक्नुहुन्छ ।
चित्लाङको उत्तरतर्फ चन्द्रागिरी डाँडा र दक्षिणतिर महाभारत रेञ्ज छ । मकवानपुर जिल्लाको थाहा नगरपालिका–९ मा पर्ने चित्लाङ एउटा ऐतिहासिक गाउँ हो । नेपालका धेरै शासन र शासकहरूको साक्षी हो चित्लाङ । मल्लकाल र राणाकालपछि लगभग २०१२ सालसम्म निकै भीडभाड रहने ठाउँ हो यो । त्यसैले त चित्लाङलाई लिच्छविकालदेखिको प्रमाण मानिन्छ । लिच्छवीकालदेखि नै काठमाडौंबाट तराईतर्फ लाग्ने मानिसहरू चन्द्रागिरी डाँडो पार भएर चित्लाङ हुँदै जाने गर्थे ।
चित्लाङका बारेमा रोचक र ऐतिहासिक सन्दर्भ छन् । चित्लाङ राजा अंशु वर्माले गोठालाहरूलाई उपहारमा दिएको गाउँ हो । त्यति मात्र हैन, द्वापरयुगमा सप्तऋषिहरूले नुहाउने सप्तश्री धारा पनि चित्लाङको सम्पदा रहेको इतिहासविद् बताउँछन् । मकवानपुरको ऐतिहासिक स्थानको रूपमा रहेको चित्लाङ प्राचीन सम्पदाले मात्र होइन, कला संस्कृतिले पनि धनी छ ।
वि.सं ३ सय १६ मा सम्राट अशोकले बनाएको ‘अशोक चैत्य’ पर्यटकको अर्को आकर्षण हो । अशोक चैत्य र किराँत राजाहरूले बनाएका मन्दिर र शिलालेखका कारण इतिहासका विषयमा अध्ययन गर्न आउने पर्यटकको संख्यासमेत बढिरहेको छ । चित्लाङको भालेवास डाँडोलाई भगवान शिव मानेर पुज्ने गरिन्छ ।
राजा अंशु वर्माले गोठालाहरूलाई उपहारका रूपमा दिएको भनिएको यो सानो गाउँ अहिले स्वर्गको टुक्राजस्तो सुन्दर बनेको छ । तीनतिर सल्ला, कटुस र विविध वनस्पतीले भरिएका हरियाली पहाडले जो कसैको पनि चित्त हर्छ । मैदानी फाँटमा हरिया मकै तरकारले लहलह फाँट घाँसे मैदान र नासपातीका बोट छन् ।

ऐतिहासिक पदमार्ग
विक्रम संवत् १९५५ मा त्रिभुवन राजमार्ग बन्नु भन्दा अगाडि यही बाटो हुँदै तराई र काठमाडौँको यात्रा हुने गर्दथ्यो । यो ठाउँ पहिलेपहिलेका यात्रीहरूले भारतसम्म जान र भारतीय तीर्थ यात्रीहरूको पशुपतिनाथ आउनका लागि प्रयोग गरिने बाटो हो ।’ स्थानीयहरू पनि यही बाटो हुँदै भिमफेदी देखि फर्पिङ कुलेखानी पुग्ने गरेको र थानकोट हुँदै काठमाडौँ छिर्ने गरेकाे मानन्धरले बताए ।
पुरातात्त्विक महत्त्व
चित्लाङमा कुनै समय धेरै नै पाटी पौवाहरू हुने गरेको र ती पाटी पौवाहरू यात्रीहरूका लागि बन्ने गरेको जनविश्वास रहेको छ । यस्ता पार्टी पौवाहरूमा हामीले काष्ठकलाको निकै नै महत्त्वपूर्ण सिर्जनाहरू देख्न सक्दछौँ । यहाँका स्थानीयहरू भन्ने गर्छन्, खासै प्रमाण नभेटिए तापनि यहाँका पाटी पौवाहरू १७औँ देखि १८औँ शताब्दीसम्म बनाइएका हुन् । अहिले यीमध्येका केही पाटी पौवाहरूमा इलाका प्रहरी कार्यालय र सामुदायिक पुस्तकालय स्थापित गरी संरक्षित गरी रहेका छन् ।
चन्द्रशमशेरको दरबार
विक्रम संवत् १९६० तिर बनेको भनी अनुमान गरिएका दुईवटा दरबारहरू पनि चित्लाङ छन् । यी दरबार तत्कालीन श्री ३ र श्री ५ का लागि बनाइएका हुन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
त्याे समयमा राजा महाराजाहरू यही बाटो तराईदेखि भारतका विभिन्न सहरसम्म जाने हुँदा यही ठाउँमा आई बास बस्ने गरेको स्थानीयकाे भनाइ छ । कहिलेकाहीँ यहीँ आई पारिवारिक जमघट गर्ने गरेको समेत स्थानीयले बताउँछन् ।
किन जाने चित्लाङ ?
कुनै पनि ठाउँमा हामी त्यत्तिकै घुम्न जाँदैनौं । त्यो ठाउँमा केही विशेषता पक्कै हुनु पर्छ घुम्नकाे लागि । चाहे प्राकृतिक दृश्य होस् वा ऐतिहासिक विशेषता यी दुवै चित्लाङमा पाइन्छ । यो गाउँ प्राकृतिक रूपमा त सुन्दर छँदैछ, इतिहासका धेरै अक्षरमा अटाएको पनि छ ।
एउटा ऐतिहासिक गाउँ, यसको प्राकृतिक सुन्दरता, यहाँ बस्ने स्थानीयवासीको मौलिकपन, सभ्यता, संस्कृतिबारे बुझ्न यो गाउँ जाने हो । हरिया फाँट र नजिकैको जंगल हेर्दै, गाउँ घुम्दै, स्थानीय मठमन्दिर नियाल्दै, घरेलु खानाको मजा लिँदै, चित्लाङमा रम्न सकिन्छ । त्यति मात्र होइन, अन्य धेरै महत्त्वपूर्ण चिजहरूले पनि सुशोभित छ चित्लाङ ।
पाहुनालाई गरिने आगत स्वागत हेर्न पनि चित्लाङ जानैपर्छ । यसमा चित्लाङवासीको आफ्नै चलन छ । उनीहरू नाङलामा सगुन सिजन अनुसारकाे फलफुलकाे लोकल रक्सीले स्वागत गर्ने गर्दछन् । होमस्टेमा रमाउनका लागि चित्लाङ पुग्नेले त्यहाँ पुगेर थाहा पाउनेछन्, उत्कृष्ट होमस्टे के हो भनेर । करेसाबारी उब्जिएका आर्गानिक तरकारी जाँतो पिसेको अन्नको स्वाद लिन पाइन्छ । यो ऐतिहासिक गाउँका स्थानीयसँग बसेर गफिदाँ अनुभव र यो गाउँका रोचक कुरा सुन्न पाइन्छ । जुन हाम्राे पुस्तालाई कथा जस्तै लाग्छ ।
अर्को रोचक पक्ष, चित्लाङका घर महारानी एलिजावेथको चित्र अंकित टिनका पाताले छाइएका छन् । नेपाल भ्रमणमा आउने बेलायती पाहुनाहरूले कुनै समय आफ्नो खाना र खजाना बोकेर ल्याएका टिनका बाकसहरू चित्लाङमा छोड्दै गर्दा गाउँलेहरूले उक्त टिनको पाताहरूले घर छाएका छन् । भीमफेदीबाट चित्लाङ हुँदै काठमाडौंमा राणाहरूका भाँडा र गाडी बोक्ने वाइवा थरका मानिसहरू जन्मेको थलो चित्लाङ नै रहेको स्थानीय बताउँछन् ।
चित्लाङको अर्को मज्जा भनेको चित्लाङमै उत्पादित ट्राउट माछा र लोकल बाख्राको दूधबाट उत्पादित चिजको स्वाद लिनु हो । अर्गानिक भिलेजको रूपमा परिचित चित्लाङको प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वका कारण आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आगमन बढेको वडाध्यक्ष राजकुमार बलामी बताउँछन् ।
चित्लाङमा अर्गानिक खेती हुन्छ । होटल, होमस्टे र रिसोर्टमा पनि अग्र्यानिक खानेकुरा प्राथमिकतामा हुन्छन् । पहिला–पहिला शुक्रबारमात्र थानकोटबाट हिँडेर आन्तरिक एवम् वाह्य पर्यटकहरू चित्लाङ पुग्ने गरेका थिए भने अहिले प्राय साता भरिनै होमस्टे भरिभराउ हुन्छन् । शुक्रबार र शनिवार त ठाउँ नपुगेर पर्यटकहरू टेन्ट गाडेर बस्ने गरेका गुर्जुधार हाेमस्टेका मानन्धर बताउँछन् । उनका अनुसार अहिले सबैभन्दा बढी काठमाडौं, त्यसपछि अन्य स्थानबाट पर्यटक बढी आउँछन् ।
जैविक विविधताले भरिपूर्ण रहेको ६० जातका अर्किड फूलहरू, चिराइतो, पाँचऔंले, जटामसी, सुनाखरी, लालीगुराँस, मालतागिरी, मजिटो, पाखनवेथजस्ता फूल तथा जडीबुटी पाइन्छन् । यस्तै नास्पाती, भुइँ स्याउ, आरुबखडाजस्ता फल फल्छन् । आरुबखडा तथा नास्पातीबाट वाइन तयार पारेर निर्यात पनि गरिन्छ ।

पैँयु
ओलिभ फार्मः करिब २० वर्षअगाडि स्थापना भएको ओलिभ फार्म यो ठाउँको प्रमुख आकर्षणमध्ये एक हो । अंग्रेजीमा ओलिभ नामले चिनिने जैतुनको तेल सलादमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ ।
अल्पाका जनावरः एसियामै दुर्लभ मानिएको अल्पाका जनावर यही ठाउँमा मात्रै देख्न पाइन्छ । हेर्दा साना कोरेली गाईजस्ता देखिने यो जनावर ऊनका लागि पालिन्छ । फरक खालको अल्पाकाबाट निकालिने ऊन निकै महँगो हुन्छ ।
काँडे भ्याकुरः चित्लाङमा मृग, बँदेल, चितुवा, काठे भालु, भुइँ भालु, दुम्सीजस्ता स्तनधारी जनवार पनि देख्न सकिन्छ । यो बाहेक संसारको दुर्लभ चरा काँडे भ्याकुर बस्ने ठाँउ पनि चित्लाङ नै हो ।
ढुंगेसाँघुः चित्लाङको नयाँ पौवास्थित खोलामा विसं १९५० तिर बनाइएको १० मिटर लम्बाइ र साढे १ मिटर चौडाइको ढुंगेसाँघु छ । चित्लाङस्थित चन्द्रागिरी पाखाबाट ठूलो ढुंगा छिनाइ त्यसलाई ताछेर साँघुको आकार दिइएको थियो । महिनौं लगाएर साँघुको आकारमा ढुंगा कुँदेपछि पौवा खोलामा ल्याएर हालिएको थियो । करिब १ सय २४ वर्ष अघिदेखि सञ्चालनमा आएको यो साँघुको अहिलेसम्म मर्मत गर्नुपरेको छैन र जोखिम पनि मोल्नु परेको छैन । चित्लाङ पुग्ने स्वदेशी एवं विदेशी पर्यटक ढुंगाको यो साँघु देखेर अचम्मित हुन्छन् ।
जंगल सफारीः चित्लाङ पुगेपछि जंगल सफारी, गाउँघरको वातावरण अध्ययन अवलोकन गर्न पाइन्छ । यसको लागी चित्लाङ महत्त्वपूर्ण स्थल मानिन्छ ।
हाइकिङः हाइकिङका लागि चित्लाङ आफैंमा उत्कृष्ट गन्तव्य हो । चित्लाङ पुगिसकेपछि हाइकिङका लागि राम्रा गन्तव्य धेरै छन् । चित्लाङबाट कुलेखानीको इन्द्रसरोवर तालसम्म हाइकिङ गर्न सकिन्छ । विद्युत आपूर्ति गर्दै आएको इन्द्रसरोवर ताल नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानव निर्मित जलाशय हो । यही सरोवरको पानीबाट कुलेखानीमा विद्युत उत्पादन गरिन्छ ।
कृषि पर्यटनः चित्लाङमा प्रसिद्ध मुलाका अलावा आलु काउली हरियो केराउ सागसब्जीकाे प्रशस्त उत्पादन हुन्छ । तरकारीका अलावा मकै धान ताेरी लगायतकाे सिजन अनुसारकाे बालीले चित्लाङका फाँटमा बाह्रै मास हरियाली रहन्छ । पानीकाे सुविधा तथा मलिलो माटोले उत्पादनलाई उर्वर बनाएकाे छ । कृषिमा रुची राख्ने तथा अवलोकनकाे लागि चित्लाङमा कृषि पर्यटनकाे सम्भावना समेत उत्तिकै रहेकाे छ ।
उत्पादित कृषि उपजले बजार पाए पनि कृषकले मूल्य नपाउने गरेकाे स्थानीय बताउँछन् । ‘बाली लगायो उत्पादन गर्यो ठकेदारले उत्पादन स्थलबाटै बाली उठाउने गर्छन्’ स्थानीय रामकृष्ण गोपालीले भने ‘हामीले हाम्रो उत्पादनकाे मूल्य पाउँदैनौ । त्यसो नगरे उत्पादन भएका बस्तु बिक्रि गर्न समस्या हुन्छ ।’ यहाँ उत्पादित तरकारी काठमाडौं हेटौंडा लगायतका प्रमुख शहरमा खपत हुने गरेकाे छ ।

बर्षौ पुरानो कुन्छाल गाउँः चित्लाङ नजिकै रहेकाे अर्काे रमणीय स्थान हाे कुन्छाल । नेपालकोे ऐतिहासिक, प्राचीन तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको कुन्छाल काठमाडौंबाट मात्र एक घण्टाको मात्र दूरीमा रहेको छ । रमणीय ‘कुञ्छाल’ गाउँमा तीन सय वर्ष पुराना घरहरु रहेका छन् । त्यहाँ बास बस्न हाेमस्टे संचालनमा रहेका छन् भने तीन सय वर्ष अगाडि बनेका ढुङ्गेधाराको चिसो र स्वच्छ पानी समेत पिउन पनि पाइन्छ ।
मकवानपुर जिल्ला थाहा नगरपालिकाभित्रका पुरानो गाउँ हाे कुन्छाल । बुट्टेदार झ्याल र रातो टायलका छानो भएका पुराना घर टाढाबाट राताम्मे भएकाले यस गाउँलाई टाढैबाट देख्न सकिन्छ । हरियालीबीच यहाँको वस्ती अत्यन्तै सुन्दर छ । थाहा नगरपालिकाका अनुसार ऐतिहासिक गोपालीहरूको बसोबास रहेको कुञ्छाल गाउँसहित नेपालका तीन उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य घोषणा भइसकेको छ ।
नगरपालिकाको तथ्याङ्कानुसार ३८औँ विश्व पर्यटन दिवसका अवसरमा गाउँ पर्यटन प्रवर्द्धन मञ्च (भिटोफ) नेपालले पर्यटकीय गाउँ घोषणा गरेको हो । भिटोफले हरेक वर्ष तीन गाउँलाई पर्यटकीय गाउँका रूपमा घोषणा गर्ने र प्रवर्द्धनदेखि प्याकेज बनाउनेसम्मका काम गर्दै आएको बताइएको छ ।
‘कुञ्छाल’ गाउँलाई त्यहाँ उपलब्ध शिलालेख र ताम्रपत्रहरूका आधारमा तीन सय वर्ष पुरानो मानिए पनि स्थानीयहरूका अनुसार सय होइन, हजारौं बर्ष इतिहास बोकेको नेपालको एक ऐतिहासिक, प्राचीन गाउँ मान्न सकिने बताउँछन् । यस गाउँलाई आजसम्म प्राकृतिक प्रकोपले पनि कहिल्यै क्षति नपुर्याएको स्थानीय बताउँछन् ।
नजिकै रहेका बाख्रा (भेडा) फार्म र कुलेखानीः चित्लाङ नजिकै बाख्रा फार्म कुलेखानी इन्द्रसरोवर मानव निर्मित सबै भन्दा ठुलाे ताल रहेकाे छ । बाध बाधेर निर्माण गरिएकाे यो तालबाट निकास गरिएकाे पानीबाट ६९ मेघावाट विद्युत निस्कासन हुँदै आएकाे छ । सरोवरमा डुंगा सयर गर्न सकिन्छ भने माछा पालिएकाे केजले अरु आकर्षण गर्छ ।
दामन पालुङः दामन पालुङ समेत पर्यटकीय हिसाबले उत्कृष्ट गन्तव्य मानिन्छ। जुन चित्लाङ नजिकै रहेकाे छ । त्रिभूवन राजपथ हुँदै यात्रा गर्नु पर्दा यहाँकाे वातावरणीय हिसावले रमाइलो हुन्छ । नागवेली बाटो सँगै पुगिने सिमभन्ज्याङ र दामनबाट सर्वोच्च शिखर सगरमाथाका अलावा अन्य हिमश्रृखला अवलोकन गर्न सकिन्छ । पालुङका फाँटमा देखिने हरियालीले सधैं लोभ्याइरहन्छ ।
चन्द्रागिरी र भालेश्वरः काठमाडौ उपत्यकाको दक्षिण पश्चिम तर्फ रहेको डाँडा | यो डाँडाको दक्षिण तिर चित्लाङ बजार रहेको छ| थानकोटबाट सिधा दक्षिणमा रहेको यो डाँडा र यसमा रहेको भन्ज्यांङ ,काठमाडौबाट दक्षिण तर्फ आवत जावत गर्ने पैदल यात्रीको लागि प्रमुख नाकाको रूपमा रहेको थियो ।
चन्द्रागिरीमा रहेकाे भालेश्वर मन्दिरले समेत धार्मिक पर्यटनकाे सम्भावना बढाएकाे छ । महादेवले सतीलाई अग्निकुण्डबाट बाेकी संसार डुल्दै हिड्दा चन्द्रागिरीमा आइपुग्दा भाल (निधार) पतन भएकाेले उक्त स्थानमा भालेश्वर महादेव उत्पत्ती भएकाे स्कन्द पुराणमा उल्लेख छ । हिन्दुहरुले आस्थाका रुपमा लिने उक्त स्थानमा विदेशी पर्यटक समेत अवलोकनकाे लागि आउने गरेका छन् । अहिले चन्द्रागिरी केवलकार संचालनमा आएपछि थप चर्चामा रहेकाे छ ।

हालकाे भालेश्वर मन्दिर
कसरी जाने चित्लाङ ?
काठमाडौंबाट चित्लाङ जान त्यति समस्या छैन । केबुलकार वा आफ्नो सवारीमार्फत बढीमा ३ घण्टामा चित्लाङ पुग्न सकिन्छ ।
काठमाडौंको कुनै पनि ठाउँबाट गाडी चढेर कलंकीसम्म पुग्ने र त्यहाँबाट अर्को गाडीबाटै सिधै केवलकारको स्टेसनसम्म पुग्न सकिन्छ । थानकोट चेकपोष्टबाट करिब डेढ किलोमिटर बायाँतिर गएपछि केबुलकारको बेस स्टेसन पुगिन्छ । केबुलकारमा चढेर २५ सय ५१ मिटरमा रहेको चन्द्रागिरी पुगी चिसो र शान्त वातावरणले मन आनन्दित बनाउँदै घना र हरियाली वनको बाटोबाट २ घण्टामा पदयात्रा गरेर पुगिन्छ चित्लाङ ।
चित्लाङ काठमाडौं उपत्यकादेखि करिब १९ किलोमिटर दक्षिण पश्चिम मकवानपुरमा पर्छ । काठमाडौंको थानकोट गोदाम हुँदै सडक मार्गबाट चन्द्रागिरी पहाड पार गरी मोटर मार्गबाट पनि करिब डेढ घण्टाको यात्रापछि चित्लाङ पुग्न सकिन्छ ।
चित्लाङ जाने क्रममा शिरको टोपी खस्ने अजंगको पहाड देखिन्छ । काठमाडौंबाट पैदल जाँदा ४/५ घण्टामा पुगिन्छ । बल्खु, दक्षिणकाली, फर्पिङ हुँदै पनि चित्लाङ जान सकिन्छ । तर, यो बाटो अलि लामो पर्छ । बाटो भने चन्द्रागिरीतिरको भन्दा अलि सजिलो छ ।
हेटौंडा हुदैं चित्लाङ जान भैसै भीमफेदी देउराली कुलेखानी मार्खु बाख्रा फार्म हुदैं ५५ किमि २ घण्टाकाे यात्रामा पुगिन्छ । हेटौंडाबाट बाइरोडकाे बाटो चुनियाँ लामिडाँडा सिमभन्ज्याङ (२४८८ मिटर) दामन पालुङ कुन्छाल बज्रबाराही हुदै ५ घण्टाकाे यात्राबाट समेत चित्लाङ पुग्न सकिन्छ ।
सडक कस्तो छ ?
चन्द्रागिरीतिरबाट चित्लाङ जान अलि चुनौतीपूर्ण छ । पानी परेका बेला त दुईपांग्रे सवारीसाधनमा असम्भव जस्तै हुन्छ । अरु बेला पनि पहाड रसाउने भएकाले बाटो चिप्लोचिप्लो नै हुन्छ । यद्यपि, अलि हेभी मोटरसाइकलमा जान सकिन्छ । अहिलेको समयमा स्कुटरमा जान निकै कठिन हुन्छ । तर, चालक अनुभवी हुँदा भने असम्भव पनि छैन ।
झण्डै ७ किलोमिटर अफ रोड छ जहाँ ढुंगा, खाल्डो, चिप्लो बाटो पार गर्नुपर्छ । १ सय ५० सीसीभन्दा कम क्षमताको मोटरसाइकलमा डबल जान मुस्किल हुन्छ । त्यसरी गएको खण्डमा बीचबीचमा पछाडि बस्ने मान्छे ओर्लिनुपर्ने हुनसक्छ ।
बोलेरो पनि जान सक्छ । कार लैजान भने यो बाटोबाट असम्भव नै हुन्छ । फर्पिङको बाटोबाट भने सम्भव छ ।
त्रिभुवन राजपथ (नौविसे पालुङ खण्ड वा हेटौंडा टिष्टुङ खण्ड) काे यात्रा गरेर जादाँ भने केही लामाे तर रमाइलो यात्रा हुनेछ । बाटो १२ महिना राम्राे रहन्छ ।

पुरानो भालेश्वर मन्दिर
कति खर्च लाग्छ ?
काठमाडौंबाट चित्लाङ निकै सस्तो गन्तव्य हो । यद्यपि, खर्च भने व्यक्तिको प्रवृत्तिमा भर पर्ने कुरा हो । सामान्यतः ३ हजारदेखि ३५ सय रूपैयाँ खर्च गर्दा एक रात र एक दिनकाे यात्राकाे मजामा चित्लाङ भ्रमण गर्न सकिन्छ ।
२० वर्ष अघीकाे चित्लाङ यात्राः
२१ वर्ष अघी कामकाे सिलसिलामा मार्खुमा वस्नु पर्ने भयो केही समय । अझ रमाइलो त के भयो भने करिव १ वर्षकाे मार्खु बसाईमा त्यही बाटो भएर तीन पटक हिडेर हेटौंडाबाट काठमाडौं पुगेकाे छु ।
उती बेला प्रविधिले फड्काे मारिसकेकाे थिएन । यदी हुन्थ्यो भने पुरानाे यादलाई स्मरण गराइरहने केही थान याद सुरक्षित गरिन्थ्यो हाेला । तर उ बेलामा त्यहाँकाे याद मनमा सधै रहिरहेकाे छ । एक पटक खर्क सम्म पुगेर फर्किएकाे छु माघ महिना तिर । उती बेला माेटर बाटो थिएन । बन्ने क्रममा थियाे । यात्रा सहज थिएन हिडेर थानकाेट पुगेपछि बस चढ्नु पर्थ्यौ ।
अहिले यातायातकाे साधान प्रशस्त चल्छन् त्यही बाटो । तरकारीदेखि अन्य बस्तुलाई बजार पुर्याउन सहज भएकाे छ । चित्लाङ घुम्न आउने आन्तरिक पर्यटक बढेका छन् । रोजगारी गाउँमै आएकाे छ । गाउँमा गाउँ फर्किएकाे छ । उ बेला शहर छिरेका युवालाई समेत गाउँमै भेटिन्छन् ।
चैत्र-बैशाख-जेठ महिनामा यात्रा गर्दा लालिगुराँस, काफल र ऐसेंलु लगायतले स्वागत गरिरहेकाे हुन्छ । हिउँदका मंशिर पुस र माघ महिनामा यात्रा गर्दा जाडो बढी हुन्छ । अन्य महिनामा यात्रा रमाइलाे हुन्छ, भरपुर मजा लिन सकिन्छ । गर्मी मौसमा जादाँ थप रमाइलो महसुस गर्नुहुनेछ । एक पटक चित्लाङ तथा वरपरका पर्यटकीयस्थल घुमेर हेर्दा समय खेर जादैन् ।

मकवानपुर । मकवानपुरगढी पर्यटन विकास समन्वय समिति अध्यक्षमा केदार प्रसाद न्यौपाने चयन भएका छन् । समितिको शुक्रवार हेटौंडामा भएको १५ औँ वार्षीक साधारणसभा तथा दोस्रो अधिवेशनबाट न्यौपानेको नेतृत्वमा ११ सदस्यीय कार्यसमिति चयन भएकाे हाे ।
समितिको उपाध्यक्षमा शंकरलाल श्रेष्ठ, सचिवमा ओकिलराज बानियाँ, कोषाध्यक्षमा शंकर बीसी र सह–सचिवमा अनिल पराजुली चयन भएका छन् । यसैगरी समिति सदस्यहरूमा एमपी शर्मा, उमा श्रेष्ठ, सङ्ग्राम श्रेष्ठ, सुमित श्रेष्ठ, विनोद पुडासैनी र कृष्ण प्रसाद पोखरेल चयन भएका छन् । समितिको सल्लाहकार एवम् संरक्षकमा बद्रीप्रसाद खतिवडा, घनश्याम शंकर शर्मा, भागीरथी शर्मा खरेल, रामप्रसाद घिमिरे र विष्णु प्रसाद सिग्देल चयन भएका छन् ।
कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि हेटौंडा उपमहानगरपालिका प्रमुख मिना कुमारी लामाले अधिशनकाे उद्घाटन गर्दै पर्यटन क्षेत्रको विकासमा सक्दो सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाइन् । अधिवेशनमा मकवानपुरगढी पर्यटन विकास समन्वय समितिकाे विभिन्न पदमा रही संस्था तथा पर्यटनकाे विकासमा योगदान पुर्याउने व्यक्तिहरुलाई सम्मान पत्रसहित सम्मानित गरिएकाे थियाे ।
मकवानपुरको मकवानपुरगढी सहित ढुङ्गे गढी, बकैयामा रहेको अम्बास गढी, चिसापानी गढी, पालुङ गढी, टिस्टुङ गढी, चित्लाङ गढी र कोटथुम्की गढी प्रचार प्रसारको अभावमा अझैँ ओझेलमा परेको अध्यक्ष न्यौपानेले बताए । उनले पालिका र नेपाली सेनासँग सहकार्य गरेर गढीको महत्वलाई अझैँ उजागर गर्ने प्रतिबद्धता जनाए ।