पत्रकार, लेखक तथा राजनीतिक विश्लेषक युग पाठकले आगामी मंसिर ४ मा हुने निर्वाचनमा प्रतिनिधि सभा सदस्यका लागि उम्मेदवारी दिने भएका छन् । पाठक झापा ५ बाट नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीविरुद्ध लड्ने गरी तयारी गरिरहेका छन् ।
उनले चुनावका लागि घोषणापत्र लेखिरहेका छन् । त्यो केही दिनमै सार्वजनिक हुँदैछ । तर, पाठकले उक्त दस्तावेजलाई सामान्य घोषणापत्र मात्र भनेका छैनन्, ‘दार्शनिक ग्रन्थ’ भनेका छन् । ‘यो सामान्य चुनावी घोषणापत्र होइन । दार्शनिक ग्रन्थ नै हो । ग्रन्थमार्फत नेपाली समाज र संसारलाई एउटा दार्शनिक प्रस्तावना दिने मेरो कोसिस हो,’ इकागजसँग उनले भने ।
‘उर्गेनको घोडा’, ‘माङ्गेना नेपाल मन्थन’का लेखक पाठक तत्कालीन प्रधानमन्त्री ओलीले ५ मंसिर २०७७ मा संसद् विघटन गरेपछि त्यसलाई असंवैधानिक कदमको संज्ञा दिँदै ओलीविरुद्ध सडकमा उत्रिएका थिए । नेपाली, अंग्रेजीलगायतका भाषामा प्रकाशित हुने उक्त ग्रन्थ केही दिनपछि पत्रकार सम्मेलनमार्फत सार्वजनिक गर्ने उनको तयारी छ । सम्पूर्ण बाल्यकाल झापामा बिताएका पाठक झापासँग आफ्नो गहिरो सम्बन्ध रहेको बताउँछन् । ‘म त्यहाँ हुर्केँ, बढेँ । झापाको सामाजिक संरचना, उहाँहरूको बोलीचाली, सोच्ने र भाेग्ने तरिका आदी मलाई राम्रोसँग थाहा छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले त्यहाँबाट एउटा दार्शनिक अभियानको सुरुवात गर्दैछु ।’
आफ्ना अभियानमा झापालीहरूले साथ दिनेमा उनी आशावादी छन् । उनको उम्मेदवारी र चुनावी तयारीका सन्दर्भमा इकागजका कमल विष्टले संक्षिप्त कुराकानी गरेका छन् । प्रस्तुत छ, संवादको सम्पादित अंशः
तपाईंको उम्मेदवारीले धेरै सरप्राइज्ड भएका छन् । यो आकस्मिक हो कि पहिलेदेखि नै तयारीमा हुनुहुन्थ्यो ?
आकस्मिक होइन । मैले लामो समयदेखि एउटा अध्ययन तथा बहस गरिरहेको थिएँ, विभिन्न कोणबाट । नेपालमा धेरै राजनीतिक आन्दोलन भए, तिनले परिवर्तन ल्याए । तर, ती परिवर्तनपछि पनि पार्टी र नेताहरू सधैँ असफल मात्र भइरहे । यसले नागरिकमा निराशा ल्यायो । तर, यो नेता वा पार्टीको समस्या होइन । बरु राजनीतिक दर्शनको समस्या हो । समस्या दर्शनमै हो र यसो भएपछि नेताहरूको केही लाग्दैन भन्ने बहस मैले केही वर्षदेखि उठाइरहेकै हो । तर, यो संकटको कारण र उपाय के हो भन्ने चाहिँ थाहा पाउन सकेको थिइनँ । लामो अध्ययन तथा बहसपछि अहिले चाहिँ यसबाट बाहिर निस्कने उपाय पत्ता लगाएँ ।
हामीसँग जे जति दर्शनहरू छन्, तिनले हामीलाई मात्र होइन, संसारलाई नै आशा दिन नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेका छन् । त्यो विचारहीनताको जञ्जालबाट बाहिर निस्किएर एउटा नयाँ विचारको आलोकमा राजनीति र समाजलाई रिकन्सट्रक्ट गर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो ।
नेपालमात्र युरोप, चीनलगायत सारा संसार संकटमा छ । यो समस्यालाई चिर्न र संसारलाई नयाँ ढंगबाट अगाडि लैजानका निम्ति पछिल्लो २० वर्षदेखि विश्वभर विभिन्न अध्ययन तथा अनुसन्धान भइरहेका छन् ।
यही विचारहीनताकाे अवस्थालाई केन्द्रमा राखेर मैले दार्शनिक ग्रन्थ तयार पारिरहेको छु । यो सामान्य चुनावी घोषणापत्र मात्र होइन । दार्शनिक प्रस्ताव हो । यो प्रस्तावमार्फत नेपाली समाज र संसारलाई एउटा नयाँ दार्शनिक प्रस्तावना दिने एउटा कोसिस हो । ग्रन्थउपर थप बहस हुँदै जाँदा सीमारेखाहरू देखा पर्दै जान्छन् । ती सीमाहरूलाई समाधान गर्दै अगाडि बढ्नुपर्छ । समाज तथा मानिसको मनमा नयाँ आशाको उत्पादन गर्ने र हामी आफैँ गर्न सक्छौँ भनेर मनोवैज्ञानिक राजनीतिक शक्ति उत्पादन गर्ने यसको मुख्य उद्देश्य हो । र, त्यो उद्देश्यको प्राप्तिका लागि मेरो उम्मेदवारी सानो औजार मात्र हो ।
ओलीको संसद् विघटनको कदमलाई असंवैधानिक करार गरेर तपाईंलगायत नेतृत्वको बृहत नागरिक आन्दोलन सडकमा आयो । ओलीको खरो आलोचक तपाईं अहिले उनीविरुद्ध चुनावमा जाँदै हुनुहुन्छ । यो संयोग मात्र हो कि नियोजित ?
मैले झापा ५ राेज्नुका मूलतः दुई कारण छन् । पहिलो कारण, म त्यहाँ हुर्केँ, बढेँ । झापाको सामाजिक संरचना, झापालीको जनजीवन, ती जीवनले भाेग्ने र बुझ्ने तरिका मलाई राम्रोसँग थाहा छ । त्यसमा म भिजेको छु । त्यहाँबाट मैले दार्शनिक अभियान गर्न पाएँ नागरिकले साथ दिन्छन् भन्ने लागेको छ ।
कसैको आशाबाट नभइ आफ्नै शक्ति तथा ढंगबाट समाज र देशको विकास गरौँ भन्ने हुटहुटीले झापा रोजेको हुँ । उहाँहरूले पनि त्यसलाई आफ्नो ठानेर अगाडि बढ्नु हुन्छ र एउटा निराशाको खाडलबाट निस्कन सकिन्छ भन्ने विश्वास छ ।
अब अर्को कारणबारे भन्छु । झापा ५ नै राेज्नुकाे यो वा त्यो कारण छैन । हामीसँग भएका सबै दार्शनिक अवधारणा, चाहे त्यो उदार लोकतन्त्र होस् वा मार्क्सवाद वा कुनै अरु । कुनै पनि अवधारणाले अब दुनियाँलाई अगाडि बढाउन सक्ने अवस्था छैन । यी तमाम अवधारणाका एकजना जबरदस्त नेता हुन् ओली । उहाँ त्यहाँबाट लड्नुभयो भने उहाँसँगै लड्ने निधो गरेको हुँ । ओलीसँग लड्ने भनेको भनेको चाहिँ एउटा दार्शनिक अवधारणालाई एउटा नयाँ उचाइमा पुर्याउन र बहस सिर्जना गर्न सजिलो होस् भनेर हो ।
केही गरी ओली त्यहाँबाट उठेनन् भने ?
त्यहाँबाट उठ्नुभएन भने उहाँ आफ्नो तरिकाले जानुहुन्छ । म आफ्नै तरिकाले जान्छु ।
तपाईंको चुनावी अभियान कस्तो भइरहेको छ ?
मैले तपाईंलाई भनिसकेँ कि म अहिले जनतामा विचार हुनुपर्छ भनेर लागिरहेको छु । हाम्रो राजनीतिमा अहिले विचारशून्यताको अवस्था छ । राजनीतिमा विचारै छैन । यो ठूलो चोर हो कि त्यो ठूलो चोर भन्ने खालको राजनीति भइरहेको छ । त्यसैले, मैले अहिलेसम्म विचारमा काम गरिरहेँ । अब प्रत्यक्ष–परोक्ष रुपमा विभिन्न भागमा पुग्ने, सहभागी हुने, साथीहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने आदि कार्य त लामो समयदेखि चलिरहेको छ । चुनावकै लागि भनेर अब म बल्ल जाने हो ।
२०७४ को निर्वाचन परिणाम हेर्दा झापा ५ मा एमाले बलियो देखिन्छ । ओलीलाई पराजित गर्ने तपाईंको आधार के हो ?
यो कुरा विचार कति नागरिकमाझ पुग्न सक्यो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । विचारलाई जति धेरै नागरिकमाझ लान सकियो र उहाँहरूलाई अनुभूति गराउन सकियो त्यति नै नागरिकले जित्ने सम्भावना हुन्छ । यहाँ मेरो जित वा हारको कुरा छैन । नागरिकहरूले आफैँलाई सक्रिय बनाउने र जिताउने विचारधारा निर्माण गर्ने हो ।
तपाईं नागरिक आन्दोलनका अगुवामध्येको एक । तपाईं राजनीतिमा लागेपछि यो कसरी अगाडि बढ्छ भन्ने धेरैको संशय छ । के भन्नुहुन्छ ?
नागरिक आन्दोलन लामो समयदेखि विभिन्न ढंगले चल्दै आएको छ । युग पाठक त्यसमा पछिल्लो समय मिसिएको पात्र न हो । युग पाठक हुँदा नहुँदा फरक पर्दैन । अहिले जो साथीहरू हुनुहुन्छ, उहाँहरूले चलाइरहनुहुन्छ । अहिले फेरि थुप्रै नयाँ पुस्ताका साथीहरू आइरहनुभएको छ । उहाँहरूले चलाइरहनुभएको छ, चलाउनुहुनेछ । यो रोकिँदैन । चलि नै रहन्छ ।
अर्को महत्वपूर्ण कुरा, नागरिक आन्दोलनलाई मेरो सदैव साथ र सहयोग भइरहन्छ । सँगै उभिँदा केही फरक पर्दैन । समाजलाई अझ न्यायपूर्ण, अझ राम्रो बनाउने कुरामा हामी सधैँ सँगै त छौँ नि ।
तपाईं कुनै समय कट्टर माओवादी हुनुहुन्थ्यो । तपाईंले आफूलाई स्वतन्त्र उम्मेदवार भने पनि धेरैले बडो सन्देहसाथ हेरिरहेका छन् नि ?
म विशुद्ध रुपमा स्वतन्त्र उम्मेदवार हुँ । मैले सैद्धान्तिक रुपमै कुनै पार्टीबाट उठ्नै मिल्दैन । म पुराना अथवा चलिआएका विचारधाराले काम गर्न सक्दैन भनिरहेको छु । हामीसँग भएका कुनै पनि पुराना र नयाँ पार्टीले समाजलाई अगाडि लान सक्दैन भन्ने मेरो निष्कर्ष हो । यस्तो निचोडमा पुगेको व्यक्तिले फेरि कुनै दलबाट चुनाव लड्छ होला त ? मैले कुनै पार्टीबाट टिकट माग्ने र उठ्ने कुरै हुँदैन । इकागज डटकमबाट
हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न २ नगरपालिका रोड स्थित सिद्धार्थ माध्यमिक विद्यालय पछिल्लो समय १० जोड २ तर्फ आकर्षणको गन्तव्य बनेको छ । सिद्धार्थ मावि बागमती प्रदेश सरकारद्वारा ‘बिग स्कुल’ कार्यक्रमको लागि छनौट भएको स्कुल हो । कक्षा ११ मा भर्ना खुलेको सन्दर्भमा यस माविको आकर्षणको बारेमा हामीले प्राचार्य मोहनप्रसाद शर्मासँग कुराकानी गरेका छौं । प्रस्तुत छ उहाँसँगको कुराकानीको सार आजको सहीवार्तामाः
सिद्धार्थ माविमा कक्षा ११ मा भर्ना खुलेको सन्दर्भमा नयाँ आउने विद्यार्थीको चाप कस्तो छ ?
अब भर्नाको लागि म्याद सकिदै छ, यसै भएकोले पनि होला, दैनिक भर्ना गर्न आउनेहरुको चाप नै छ । विद्यालयमा नै आएर वा फोन मार्फत विद्यालयको बारेमा जानकारी लिनेहरु पनि उत्तिकै हुनुहुन्छ । विगतमा जस्तै यसवर्ष पनि सबैभन्दा बढी आकर्षण वाणिज्य संकाय र कानून संकायमा रहेको छ । यद्यपि अन्य संकायहरुमा पनि विद्यार्थी भर्नाको दर बढी नै छ ।
जोड २ को लागि सिद्धार्थ मावि नै छनौट गर्नु पर्ने कारण के ?
पहिले त हामीले कक्षा ११, १२ सुरु भएदेखि नै उत्कृष्ट नतिजा प्राप्त गर्दै आएका छौ । अघिल्लो नतिजाहरुले पनि हामीप्रतिको आकषर्ण नियमित रुपमा बढ्दो छ । हामी कहाँको पारीवारीक वातावरणको अध्ययन अध्यपन गुणस्तरीय नतिजाको कारण हो ।
विद्यार्थीको जस्तो चाप भएपनि हामीले प्रत्येक कक्षामा ४५ भन्दा बढी विद्यार्थी राखेका छैनौ । धेरै विद्यार्थी एकै कक्षामा राखेर पढाउँद शिक्षकको ध्यान सबैमा नपुग्न सक्छ, त्यसैले नियम अनुसार नै हामीले सिमित विद्यार्थी राखेर अध्यापन गराउँदै आएका छौ । जसले गर्दा सिकाई उपलब्धि अपेक्षाकृत छ, राम्रो छ ।
यसैगरी हामीले युग अनुसार प्राविधिक तरिकाबाट सिकाईलाई प्रभावकारी बनाउन मल्टीमिडियाबाट सिकाइ गर्ने गरेका छौ । हामी कहाँ हुने मल्टिमिडिया विधिको अध्यापन पनि प्रभावकारी बनेको छ । यसैगरी हामीकहाँ योग्य / दक्ष शिक्षकहरु हुनुहुन्छ । जसले सिकाई दीगो र नतिजाउन्मुख छ ।
कक्षा ११ मा कुन कुन विषय पढाइ हुन्छ सिद्धार्थ माविमा ?
हामीकहाँ विज्ञान, कानुन, वाणिज्य र शिक्षा संकायमा विभिन्न विषयको अध्ययन हुन्छ । यसैगरी सिटीईभीटि तर्फ ३ वर्षे वन विज्ञान कक्षाको लागि भर्ना खुल्ला गरिएको छ । अघिल्ला वर्षहरुमा पनि वाणिज्य र कानूनमा व्यापक आकर्षण थियो यस वर्ष पनि यिनै संकायहरुमा चाप बढी छ ।

प्रयोगात्मक कक्षाहरुको व्यवस्था कस्तो ?
हामीसँग विज्ञान संकायको लागि विज्ञान प्रयोगशाला छ । यसैगरी कम्प्युटर ल्याब छ । नियमित पुस्तकालहरुको पनि सुविधा छंदैछ । जहाँ विद्यार्थीहरुले आफ्नो समयमा पुस्तकालयहरुको सुविधा लिन सक्ने छन् ।
केही चुनौती पनि छन् कि ?
चुनौती भनेको हामीलाई कक्षा कोठाको अभाव हो । भुकम्पपछि हाम्रो ३२ वटा कोठाहरु नष्ट भएका छन् । विद्यार्थी संङख्या बढ्दो र कक्षाकोठा नयाँ निर्माण गर्न नसक्दा समस्या भोगिरहेका छौ । २३ सय भन्दा बढी विद्यार्थी हुँदा हामीलाई यसैपाली ४ / ५ वटा कोठाको आवश्यकता छ । हामीले सम्बन्धित निकायमा कक्षा कोठा निर्माणको लागि माग गरेका पनि छौ । सायद यो वर्ष यो समस्या सम्बोधन हुने छ । हेटौंडा १ चौकिटोलमा एउटा ब्लक छ भने हेटौंडा २ नगरपालिका रोड र वनस्खण्डीमा १ /१ वटा ब्लक छन् ।
भौतिक पूर्वाधारपछि हाम्रो चुनौती भनेको पढाइमा नै छ । कोभिडपछि तुलानात्मक रुपमा केही कमजोर विद्यार्थीहरु भर्ना हुन आउनु भएको र उहाँहरुको शैक्षिक गुणस्तर सुधारमा केही चुनौती छ । यसलाई सुधार गर्न शिक्षक साथीहरु लागिपरिरहनु भएको छ । उहाँहरुलाई अतिरीक्त सिकाइ गरेर हामीले सुधार गर्दै आएका छौ र भइरहेको पनि छ ।
अर्को कुरा आर्थिक रुपमा सशक्त नहुँदा पनि केही समस्या हुँदो रहेछ । हामीलाई आयको दीगो स्रोत छैन, ३ तिर विद्यालयहरु छन्, जनशक्ति र कक्षा कोठाको अभाव छ । बिग स्कुल अन्तरगत परेको छ तर यस अन्तरगत अनिवार्य भनिएका कार्यक्रमहरु सुरु भएका छैनन् । यसपालीबाट चाही कार्यक्रमहरु आउने छ भन्ने कुरा छ । यसपछि होष्टललगायतको सुविधा पनि हुनेछ ।
हालै प्रकाशित एसईईको नतिजा कस्तो आयो ?
यसपाली एसईईको नेपालभर जस्तै केही खस्केको छ । नेपाल सरकारले ३५ प्रतिशत अंक नल्याउने विद्यार्थीले कक्षा ११ मा पढ्न नपाइने नीति अनुसार केही विद्यार्थीहरुपछि परेका छन्, यद्यपी हाम्रो नजिता सन्तोषजनक छ ।
सिद्धार्थ माविबाट गतवर्ष परिक्षा दिएका १९९ जना विद्यार्थीमध्ये १८९ जनाले कक्षा ११ मा भर्ना हुन पाउने भएका छन् । एसईई परीक्षको लागि २०९ जनाले फारम भरेका मध्ये १० जनाले परीक्षामा सहभागीता नै जनाएनन्, अर्को १० जना ग्रेड वृद्धिको परीक्षामा सहभागी हुँदै हुनुहुन्छ, त्यसबाहेक सबै विद्यार्थीहरुले कक्षा ११ मा भर्ना हुने अवसर पाएका छन् ।

सामुदायिक विद्यालयको पढाईलाई कसरी लिनुहुन्छ ?
समग्र रुपमा भन्नुपर्दा सामुदायिक विद्यालयको पढाई सुधार हुँदै आएको छ । हामीले पनि विद्यालयतहको सबै कक्षमा अग्रेजी माध्यममा अध्यायन गराइरहेका छौ । नम्बर र प्रतिशत हेर्दा निजि विद्यालयका विद्यार्थीहरु अघि देखिनु होला तर जीवन व्यतित गर्ने क्रममा जीवनपयोगि सिप र व्यवस्थित गुजारामा सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थीहरु नै अघि हुनुहुन्छ । हाम्रै स्कुलबाट पढेर जानुभएका भाईबहिनीहरुले पनि जीवनमा राम्रो राम्रो प्रगती गर्नु भएको छ । अब्बल भविष्य निर्माण गर्नुभएको छ । हाम्रो विद्यालयबाट पढेर जानुभइ उच्च ओहोदामा पुग्नु भएको नतिजा नै हाम्रो स्कुलको परिचय हो ।
अन्त्यमा
अन्तमा के भन्न चाहन्छु भने हामीले विगतमा पनि कक्षा ११ मा कानुन विषय पढायौ । यसपाली पनि कानून विषय पढ्न रुचि देखाउने भाइबहिनीहरुको चाप बढी छ, उहाँहरुको लागि हामीले स्नातक तहमा कानून ल्याउन सकेका छैनौ, यद्यापि यसमा पनि हाम्रो करसर जारी नै छ । निकट भविष्यमा हामीले कानुनमा स्नातक अध्यापनको स्वीकृती ल्याउन सक्ने छौ ।
पुष्पलाल स्मृति दिवस :विशेष वार्ता
नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक तथा राजनीतिका आदर्श नेता पुष्पलाल श्रेष्ठ र सहाना प्रधानका छोरा हुन्, उमेशलाल श्रेष्ठ । राजनीतिक परिवारमा हुर्किए पनि उनलाई दलीय राजनीति गर्ने रहर कहिल्यै जागेन । बरु उनी उद्योगी–व्यापारी भए । उनीसँग अन्तर्वार्ता लिनुअघि उनले इकागजकले मुख्य कस्ता विषयको समाचारमा जोड दिन्छ भन्ने जिज्ञासा राखे । हाम्रो उत्तर सुनेपछि उनले फिस्स हाँस्दै ‘ए’ भने । जब जब साउन लाग्छ, पिता–माताबारे बोल्न उमेशलाललाई फोन आउँछ । भन्छन्, ‘हरेक वर्ष श्रावण भएपछि मलाई यस्तै प्रश्न सोध्छन् । अन्त्यमा एउटा पूरक प्रश्न सोध्छन्– यत्रो ठूलो नेताको छोरा तपाईं किन राजनीतिमा नलाग्नु भएको?’ हामी पनि उही ड्याङका पत्रकार न पर्यौँ, प्रस्तुत छ पुष्पलाल स्मृति दिवसका सन्दर्भमा उमेशलालसँगको संवाद:
नेपालको राजनीतिमा आदर्श नेता पुष्पलालको पुत्रका रुपमा पितालाई कसरी सम्झनुहुन्छ ?
म पुष्पलाललाई दुई प्रकारले सम्झन्छु । एक बुवाका रुपमा, जस्तो तपाईंले जसरी आफ्नो बुवालाई सम्झनुहुन्छ । अर्को, म सानै छँदा उहाँ बित्नुभयो । त्यसबेला १८ वर्षको मात्रै थिएँ । मैले उहाँसँग धेरै समय सँगै बिताउन पाइनँ । निर्वासित जीवन थियो, उहाँको । हामी काठमाडौँमा थियौँ । पछि जब मैले उहाँको विषयमा पढेँ, सुनेँ । त्यसपछि मात्रै मैले पुष्पलाललाई आदर्श नेताका रुपमा चिनेँ । कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना भएपछिको इतिहास मैले पढेँ । उहाँले किन कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना गर्नुभयो ? मेरो ज्ञानमा रुचि थियो । राजनीतिमा पनि रुचि थियो । तर, राजनीति गर्ने होइन । राजनीतिको ज्ञान राख्ने रुचि हो । मैले हरेक किसिमका राजनीतिका विचारधाराहरू पढेँ । आन्दोलनमा संयुक्त संघर्ष भन्ने एउटा नारा थियो । त्यही एउटा नाराको कारणले पुष्पलाललाई अन्य कम्युनिस्ट घटकहरूले कांग्रेसको पुच्छर भनेर आलोचना गरे । तर, उहाँको स्पष्ट विचार थियो– कुनै पनि तागतलाई हराउनुछ भने, बाँकी सबै शक्तिलाई एक बनाएर लिएर जाने थियो ।
संयुक्त जनआन्दोलनको कुरा उहाँले उठाउनु भएको थियो । मैले कहिले–कहिले सुन्थेँ । तर मलाई राजनीति गर्नमा रुचि नभएर ख्याल गरिनँ । त्यसपछि जब २०४६ सालमा जब आन्दोलन सफल भयो । मान्छेहरूले पनि गुणगान गाए । पहिले त गद्दार पुष्पलाल नै भनेका थिए । पछि, गद्दार भन्नेले माफी मागे । अनि मैले मेरो बुवालाई अलग्गै रुपमा हेर्न थालेँ । राजनीतिज्ञ पुष्पलालका रुपमा हेर्न थालेँ । मेरो उहाँप्रतिको श्रद्धा र मान सम्मान बढ्दै जान थाल्यो । अहिले आएर कम्युनिस्ट मात्रै त के सबै पार्टीमा पुष्पलाल भनेपछि नेपालको आदर्श राजनीतिज्ञ हुनुहुन्छ । बीपीलाई पनि उसैगरी आदर्श नेताका रुपमा लिइन्छ । बीपी र पुष्पलाललाई प्राय: सँगै नाम लिइन्छ ।
बुवासँग तपाईंको सम्झना के के छन् ?
मैले मेरो बुवासँग लामो समय त बिताइनँ । ४–५ वर्षसम्म त राम्रोसँग चेतै आएको थिएन । त्यो बेला पनि बुवालाई चिन्थेँ । सायद २०१९ सालतिर उहाँ निर्वासनमा जानुभयो । त्यसबेलासम्म मैले राम्रोसँग चिनेको थिइनँ । कहिले–कहिले राति आउनुहुन्थ्यो । बच्चाको मनमा को हो ? को हो ? हुन्थ्यो । पछि ८/९ वर्ष भएपछि हामीहरू हरेक वर्ष २०/२५ दिनका लागि बुवासँग जान्थ्यौँ । त्यसबेला मिन पचास बिदा हुन्थ्यो । मेरो आमा पढाउने काम गर्नुहुन्थ्यो । हामी बिदामा बुवालाई भेट्न जान्थ्यौँ । लगभग ६/७ पटक गइयो । तर, मैले राम्रोसँग चेत पाएपछि झण्डै एक वर्ष पनि बिताउन पाइनँ । असाध्यै असल हृदयको व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । ठूलो आवाजले बोलेको कहिल्यै सुनिनँ । साथीहरूलाई आदर दिने । त्यसैले गर्दा साथीहरूबाट पनि आदर पाउने नेता हुनुहुन्थ्यो ।
आठ सयलाई रोजगारी दिएको छु, यो ठूलो कि मन्त्री हुनु ठूलो ?
हरेक कुरामा बाँडीचुँडी गर्दा मजा आउँछ भन्ने उहाँको सिद्धान्त थियो । एकपटक जाडो बेला थियो बनारसमा गएको बेला उहाँको एउटा साथी आउनु भएको रहेछ । एकसरो कपडा मात्रै लगाएर आउनुभएको रहेछ । उहाँले आफूले लगाएको कोट खोलेर कमेरड लगाउनुहोस् भनेर दिनुभयो । जबकि उहाँसँग पनि एउटा मात्रै कोट थियो । त्यो दिन त मलाई केही याद भएन । किन दिएको होला आफूलाई पनि जाडो भएको बेला भन्ने लागेको थियो ।
बुवाको दैनिक कार्यतालिका के हुन्थ्यो ?
मैले वर्षमा १०/१२ दिन देख्थेँ । एकदमै व्यस्त कार्यतालिका थियो झैँ लाग्छ अहिले सम्झिँदा । उहाँलाई भेट्न कहिले बनारस जान्थ्यौँ, कहिले कहाँ जान्थ्यौँ । परिवारसँग विताउने समय खासै हुन्न थियो । हामीसँगै हुँदा पनि साथीहरू आउने गर्थे । अनि उहाँहरूको विभिन्न प्रशिक्षण कार्यक्रमहरू हुन्थ्यो । म सानै थिएँ । बच्चा भएकाले मलाई त्यति चासो थिएन । मैले बुवाको निधनपछि मात्रै उहाँको बारेमा पढेको थिएँ । हामी त्यहाँ बस्दा सबैको काम बाँडफाँड हुन्थ्यो । मेरो काम भाँडा माझ्ने पथ्र्यो । दिदीको काम खाना पकाउने । बुवाको काम पानी ल्याउने । आमाको काम कपडा धुने थियो । बुवाका कमरेडहरूको पनि भिन्नभिन्न काम हुन्थे । आफ्नो थाल सबैले माझ्नु पथ्र्यो । केटा केटीदेखि नै मैले भाँडा माझ्न सिकेँ ।
कम्युनिस्ट भएका कारण त्यसबेला दु:ख दिने काम गर्दैन थिए ?
राजाको शासन भएकाले विभिन्न बाहानामा प्रशासनले रातविरात दु:ख दिन्थ्यो । मलाई त सानो भएकाले धेरै थाहा भएन । दिदी ठूलो हुनुहुन्थ्यो, उहाँलाई थाहा हुन्थ्यो । चिठ्ठीहरू आउँथे । रात विरात विभिन्न बाहानामा प्रहरीहरू आउँथे । कष्टकरै थियो भन्ने लाग्छ । बुवा वितेपछि एक वर्षजति आमा दिल्लीमा रहनुभयो । पछि उहाँले पिएचडी छाडेर फेरि राजनीतिमा आउनुभयो । २०३५ सालमा बुवा बित्नुभयो । २०३६ सालमा आमा राजनीतिमा आउनुभयो । पञ्चायतकालमा कष्टकर थियो जीवन । सबै नेताहरूले जेल–नेल भेगे । कतिले ज्यान गुमाए । हामीले त्यो अनुपातमा त्यति धेरै दु:ख भोग्नु परेन । तर, सत्ताले धेरै कुरामा दु:ख दिन्थ्यो ।
परिवारको आर्थिक स्थिति कस्तो थियो ?
विवाहपछि आमाले राजनीतिबाट ब्रेक लिनुभयो । सायद उहाँहरूबीच सम्झौता भएको थियो– एउटा परिवारबाट एकजनाले मात्रै राजनीति गर्ने । आमाको जिम्मामा हामी पर्यौँ । बुवाको जिम्मामा देश पर्यो । आमा २०३३ सालमा अर्थशास्त्र पढाउनु हुन्थ्यो । राजनीतिक कारणले उहाँलाई जागिरबाट निकालियो । त्यसपछि तिमीहरू यहाँ बस म पिएचडी गर्न जान्छु भनेर दिल्लीतिर लाग्नुभयो ।
पहिले त गद्दार पुष्पलाल नै भनेका थिए । पछि, गद्दार भन्नेले माफी मागे ।
त्यसबेला आमाको तलब पाँच सय रुपैयाँ हाराहारी थियो । त्यसबेला खान पुग्थ्यो । चाहिएको सबै कुरा सबै पाइन्न थियो । मैले त्यसपछि २०३४ सालदेखि जागिर खाएँ । एउटा मल्टिनेसनल औषधी कम्पनी थियो मैले त्यसमै काम सुरु गरेको थिएँ । मेरो तलब त्यसबेला साढे ६ सय रुपैयाँ थियो । आमाले मेरो भन्दा धेरै तलब रहेछ तेरो भन्नुभएको थियो । निम्नमध्यम वर्गको परिवार थियो, हाम्रो । आफ्नो आवश्यकता अनुसार लगभग पुगेकै थियो । वर्षमा दुईचार जोर लुगा लगाइन्थ्यो । दालभात, तरकारी खान पुगेको थियो । कहिलेकाहीँ मासु पनि खाइन्थ्यो ।
भनेपछि सम्पत्ति धेरै कमाउनु भएन ?
राजनीतिक आदर्श थियो । तर, अहिले कसको कति सम्पत्ति कति छ ? मलाई केही ज्ञान छैन । अहिलेका नेताहरूको त्यत्रो सम्पति छ र ? सार्वजनिक गरेको विवरणमा त एककठ्ठा जमिन र ३ तोला सुन मात्रै भनेर घोषणा गरेका छन् । त्यसैले नेताको सम्पत्ति छ कि छैन के थाहा ?
तपाईं राजनीतितिर नलागेर व्यवसायी बन्नुभयो, किन त ?
(हाँस्दै) म दिग्दार भएर राजनीतिमा नलागेको होइन । व्यवसाय मेरो रोजाइ हो । व्यवसाय रोज्नुको सबैभन्दा पहिले कारण आर्थिक कारण थियो । घरपरिवार पाल्नु थियो । अर्को, हामीमा एउटा के ज्ञान थियो भने– एउटा परिवारबाट एकजना राजनीतिमा लागे पुग्छ । मलाई कहिलेकाहीँ राजनीतिमा छिरौँ–छिरौँ लाग्थ्यो । फेरि मलाई व्यवसायमै राम्रो गरिरहेको छु भन्ने लाग्यो । फेरि म जस्तो स्पष्ट वक्ता राजनीतिमा रहन सक्दैन । राजनीतिका धेरै दाउपेचहरू हुन्छन् । मनमा एउटा कुरा राखेर अर्को कुरा बोल्नुपर्ने हुन्छ । जुन म जान्दिनँ । मैले पहिल्यै आफूलाई राजनीतिका लागि अयोग्य ठानेँ । मैले राजनीतिमा गएपछि म सफल हुन सक्दिनँ । मैले असफल हुनुपर्छ भन्ने बुझेँ । त्यो भन्दा राम्रो म आर्थिक क्षेत्रमा रहौँ भन्ने लाग्यो । मेरो आमाबुवाले राजनीतिक मान्छे अधिकारका लागि काम गर्नुभयो । मैले आर्थिक सबल नभईकन देश विकास हुन सक्दैन भन्ने ठानेँ । आर्थिक सबलीकरणका लागि मैले विदेशबाट वस्तु ल्याएर बेच्न सक्थेँ । तर देशमा उद्योग नबसालेसम्म उँभो लाग्न सक्दैन भनेर म उद्योग क्षेत्रमा आएको हुँ ।

अहिले त नेताका परिवार मात्र के आफन्त, नातागोतासमेत राजनीतिमा देखिन्छन् । लोभ लाग्दैन ?
सबैलाई त्यस्तो लाग्दैन । मेरो बाबु डाँका थिए भने मलाई यो प्रश्न सोध्नुहुथ्यो ? अरु नेताका छोरो–छोरी मेयर भए सांसद भए, तर म पनि त नेपालको सबैभन्दा ठूलो औषधी कम्पनीको मेनेजिङ डाइरेक्टर छु नि त । मन्त्री भएपछि मात्रै ठूलो हुने भए ठीकै छ, भोलि जाउँला मन्त्री हुन । मलाई अलि सजिलो पर्ला । तर, मैले नेपालको आर्थिक क्षेत्रमा आज करिब ८ सय जनालाई रोजगारी दिएको छु । त्यो योगदान ठूलो कि म मेयर/मन्त्री हुनु ठूलो हो ? मलाई लाग्छ, मेरो योगदान ठूलो हो ।
आमा सहाना प्रधान पनि पटक–पटक मन्त्री बन्नुभयो । यसको लाभ त तपाईंले पनि लिन पाउनुभयो होला ?
मैले काम सुरु गरेको २०३४ सालमा हो । पञ्चायत कालमा पञ्चायतकाल सकिँदासम्म म उद्योगमा स्थापित भइसकेको थिएँ । तपाईंले धेरै थोरै मान्छे पाउनुहुन्छ, जसले आमा बाबुको नाम कहिले पनि बेच्न चाहेन । धेरैले मलाई तँलाई के समस्या ? तेरो त मालामाल छ नि भन्छन् । त्यस्तो होइन । म अति नै असाधारण व्यक्तिहरूको छोरा परेँ । उहाँहरूको अंश त मकहाँ परेको छ नि । तर मैले भन्दैमा मेरो आमाले मान्ने हो र ? उहाँ फेरि अजिबकै मान्छे हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई कुनै काम गर्नु छैन भने मैले जति अनुरोध गरे पनि उहाँले गर्नुहुन्नथ्यो ।
राजनीतिमा दाउपेच हुन्छ, त्यसैले लागिनँ भन्नुभयो । हिजोआजको राजनीति कस्तो लाग्छ ?
समय परिस्थितिअनुसार सबै बदलिँदो रहेछ । हामी अलि धेरै बदलियौँ जस्तो लाग्छ । पुष्पलालका दिन अर्कै थिए । हुन त अहिलेका नेताले पनि संघर्ष नगरेका होइनन् । वर्षौँ जेल बसेका छन् । समयसँगै परिवर्तन त हुन्छन् । तर म सामान्य नागरिकको आँखाबाट हेर्दा उनीहरू अलि धेरै नै परिवर्तन भए कि जस्तो लाग्छ ।
व्यवसायी भएर उद्योग वाणिज्य महासंघमा उपाध्यक्षसमेत हुनुभयो । यताको राजनीति तपाईंको रुचि हो ?
म त्यसलाई राजनीति ठान्दिनँ । सामान्य भाषामा भन्दा निजी क्षेत्रको अधिकारको कुरा गर्न महासंघमा लागेको हो । त्यसलाई राजनीतिसँग नजोड्दा हुन्छ । चुनाव लड्नुपर्छ त्यसमा पनि । तपाईंहरूलाई राजनीति जस्तो लाग्ला । तर, यो दलीय राजनीति होइन । यहाँ कुनै विचारधारको लडाइँ केही पनि छैन । निजी क्षेत्रको कसरी सुदृढ गर्ने उद्देश्य मात्रै हो । सबै उद्योगी व्यवसायीले समान अवसर पाउनुपर्छ भनेर म महासंघमा लागेको हुँ ।
बुवाको राजनीतिले त शिक्षा, स्वास्थ्य सबै सार्वजनिक बनाऊँ, निजीलाई प्राथमिकता नदिऔँ भन्छ, तर तपाईं औषधीकै व्यवसायमा हुनुहुन्छ त ?
सधैँ आदर्शवादी कुरा मात्रै गरेर अगाडि बढ्न सकिँदैन । जुन सरकारले साधारण बजेट मात्रै खर्च गर्न सक्छ । विकास बजेट खर्चै गर्न सक्दैन । त्यो सरकारबाट के आशा गर्ने ? प्राइभेट सेक्टरका हस्पिटल नभइदिएको भए, प्राइभेट सेक्टरका औषधी नभइदिएको भए, तपाईं हामीले पनि उपचार गर्न दिल्ली नै धाउनुपर्ने थियो ।
विवाहपछि आमाले राजनीतिबाट ब्रेक लिनुभयो । म राजनीतिमा लाग्छु भन्दा आमाले ‘म रिटायर्ड भइदिन्छु तँ लाग्ने भए’ भन्नुभयो ।
प्राइभेट सेक्टरका स्कुल नभइदिएको भए, सरकारले थाम्न सक्छ ? सरकारको बलबुताको विषय होइनन् यी । सरकारले सके त्यही गर्ने हो । तर, सरकारले नचाहिने विषयमा खर्च गर्छ । शिक्षा र स्वास्थ्यको जिम्मा एउटा वेलफेयर राज्यले लिनुपर्ने कुरा हो । तर, नेपालले सक्दैन । क्षमता नभएर होइन । हाम्रो व्यवस्थाले दिँदैन ।
भनेपछि तपाईं शिक्षा र स्वास्थ्यलाई सरकारीकरण गर्नुपर्छ भन्नेमा सहमत हुनुहुन्छ ?
सहमत छु । अन्य धेरै देशमा यस्तै छ । तर त्यसका लागि पहिले देश धनी हुनपर्यो । देश धनी हुनका लागि हामी धनी हुनपर्यो । हामीलाई धेरै औषधीमा घाटा छ । तर, सरकारले मूल्य बढाउन दिएको छैन । सरकारले उत्पादन गर्ने औषधीमा समेत घाटा भएको विभागका जिएमले सुनाउँछन् । तर मूल्य बढ्दैन । यस्तो व्यवस्थामा आदर्शले चल्दैन ।
तपाईं मार्क्सवादी हो कि हैन ?
मार्क्सवाद एउटा विज्ञान हो । नमान्ने कुरा छैन । तर मार्क्सवाद कहिलेको कुरा हो ? १९औँ शताब्दीको कुरा हो । त्यसबेला साँच्चै मजदुर किसान वर्ग पेलिएका थिए । तर अहिलेको अवस्था त्यस्तो छैन । गाउँतिर होलान् । कुनै पनि चिज लेखिन्छ एउटा वस्तुस्थितिलाई हेरेर । मार्क्सले जे लेखे त्यो त्यसबेलाका लागि ठीक थियो । आजका लागि त्यो सायद ठीक होइन ।
भनेपछि अहिले हामीलाई मार्क्सवाद काम लाग्दैन ?
काम लाग्दैन पनि म भन्दिनँ । यो अध्ययनको विषय हो । यसमा कतिपय विषय राम्रा छन् । सबै फ्याँक्नुपर्दैन । नेपालको संविधानले पुँजीवाद स्वीकार गरिसकेको छ । समाजवादउन्मुख भनिएको छ । तर जबसम्म प्रतिस्पर्धा हुँदैन आर्थिक उन्नति सम्भव छैन भन्ने प्रस्ट भइसकेको छ । एकाधबाहेक सबै देशमा ‘फ्रि मार्केट इकोनोमी’ नै छ । हामीजस्तो अविकशित देशमा क्रोनी क्यापिटलिज्म बस्यो । आसेपासेको किचन क्याबिनेट छ । त्यसलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ ।
मार्क्सवाद छाडेर फेरि एकपटक पारिवारिक कुरामा फर्कौँ । राजनीतिक परिवारमा जन्मिनुका सुख के छन् ? दु:ख के छन् ?
(हाँस्दै) मलाई सुखै सुख छ । दु:खका दिन हिजो गइसक्यो । दु:ख मनाइराख्नुपर्ने आवश्यकता केही छैन । एउटा खुसी के लाग्छ भने म दुई महान् व्यक्तिको सन्तान हुँ । उहाँहरूको बेदाग जिन्दगी कट्यो त्यो खुसी लाग्छ । उहाँहरूको सहयोगविना मैले आफूले आफ्नो क्षेत्रमा सफलता हासिल गरेँ । म पुराना कुरा सम्झिएर अहिले रुने मान्छे होइन । अप्ठेरा दिन थिए । ठीकै छ । त्यो विगत थियो । पञ्चायतले ३० वर्ष राज गर्दा गाह्रो थियो ।
तपाईंका मातापिताले रगत पसिना बगाएको पार्टी र तपाईंका मातापिताका अनुयायी/साथी बताउने नेताहरूबारे तपाईंको टिप्पणी के छ ?
व्यक्तिगत रुपमा उहाँहरूसँग पनि मेरो भेट भइरहन्छ । मेरो टिप्पणी खास केही छैन । उहाँहरूले राम्रोसँग काम गरिदिए हुन्छ । उहाँहरूले अहिले राष्ट्रबारे कम सोचेको जस्तो लाग्छ । ठूला मान्छे एक ठाउँमा बसेपछि समस्या हुँदो रहेछ । परिवारमा थुप्रै दाजुभाइ हुँदा झगडा हुन्थ्यो नि । त्यस्तै रहेछ । सबै ठूला नेताहरू हुनुहुन्छ । सामान्य विषयमा पनि झगडा हुन्छ । सायद त्यसैले उहाँहरूले देशको विकासमा त्यति ध्यान पुर्याउन सक्नुभएन ।
पुष्पलाल, सहानाको खास सपना के हो ?
पुष्पलालको सिद्धान्त नै छ नि । उहाँको पहिले राणाशासन हटाउने थियो । पहिले त उहाँ राष्ट्रिय कांग्रेसमा हुनुहुन्थ्यो । कांग्रेसले गर्न सक्दैन भनेर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी खोल्नुभयो उहाँले । यो जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य गर्न थियो । त्यसपछि राजतन्त्रको अन्त्य गर्ने थियो । सार्वभौम शक्ति जनतामा निहित गर्ने थियो । त्यसका लागि उहाँले सयुक्त जनआन्दोलनको योजना बनाउनु भएको थियो । गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा त्यो केही हदसम्म पूरा भयो ।
पुष्पलाललाई गद्दार समेत भनियो, किन होला ?
कांग्रेसको पुच्छर भयो भनेर त्यस्तो आरोप लगाए । कांग्रेससँग संयुक्तरुपमा आन्दोलन गर्नुपर्छ भनेर पहिलेदेखि भन्नु भएको थियो । कतिपयलाई पुष्पलाललाई गाली गरेपछि मात्रै पक्का कम्युनिस्ट भइन्छ भन्ने लागेको थियो होला सायद । धेरै मलाई पनि थाहा छैन । बुवा बन्दुकको नालबाट क्रान्ति आउँछ भन्ने मान्नुहुन्न थियो । मित्र शक्तिहरूसँग मिलेर लड्नुपर्छ भन्ने थियो ।
तपाईंको ठूलो बुवा गंगालाल श्रेष्ठ राणाशासन विरोधी आन्दोलनमा लागेपछि वीर सहिद हुनुभयो, पिता पनि लामो समय भूमिगत बस्नुपर्यो, तपाईंका पिताहरू, माताहरू कसरी विद्रोही हुन सक्नुभयो होला ?
मैले सुनेअनुसार, मेरो ठूलो बुवा सानैदेखि अलि जोस भरिएको हुनुहुन्थ्यो रे । मेरो फूपूले कुरा गरिरहुन्थ्यो । १९९७ सालमा उहाँलाई राणाले मारे । त्यही देखेर मेरो बुवा आमा पनि राणा विरोधी हुनुभयो । शिक्षा–दीक्षामा बन्देज थियो । त्यसबेलाको निरंकुशताले विद्रोही बनायो ।
मैले आठ सयलाई रोजगारी दिएको छु, यो योगदान ठूलो कि म मेयर–मन्त्री हुनु ठूलो ?
यो पार्टी मेरै मातापिताले बनाएको पार्टी त हो नि भनेर अंशबण्डा माग्दा पनि त हुन्थ्यो, हैन र ? उमेश श्रेष्ठहरूको जस्तै उमेशलाल श्रेष्ठहरूको व्यापार पनि सप्रिन्थ्यो होला । (हाँस्दै) मेरो नराम्रो छैन । सन्तोष हुनुपर्छ । मलाई पार्टीबाट केही चाहिएको छैन । जुन बाटो मलाई लाग्नैछैन । उहाँहरूले गरिखानुहोस् । मेरो शुभकामना छ । मलाई उमेश श्रेष्ठले के गरेका छन्, थाहा छैन । हिजो मन्त्री भएपछि कमाएको होइन होला । उहाँको पनि संघर्ष लामै छ ।
मातापिता बीचको सम्बन्ध कस्तो थियो, उहाँहरूको मुड, स्वभाव, रुचि, दैनिकी सुनाइदिनु न ?
दुवैबीच एकदमै राम्रो सम्बन्ध थियो । अन्तिममा सायद १ वर्ष सँगै बिताउनु भयो । लोग्ने–स्वास्नीका सबै कुरा मलाई के थाहा हुन्छ र ? तर मेरो अगाडि कहिल्यै पनि उहाँहरूले ठूलो आवाजले बोलेको सुनिएन । मेरो आमा कडा स्वाभावको हुनुहुन्थ्यो । बुवा नरम स्वाभावको हुनुहुन्थ्यो । मेरो बुवाको छिटो विश्वास गर्ने बानी थियो । आमाको विश्वासै नगर्ने बानी थियो । बुवालाई जसले जे भने पनि तुरुन्त विश्वास गर्नुहुन्थ्यो । सायद त्यसैले होला मेरो आमाको बानी कसैको विश्वासै नगर्ने थियो । मैले आमाको गाली पनि धेरै खाएँ । गालीभन्दा बढी हातै चल्थ्यो । अन्य कुरा आमाले इच्छामा चल्न दिनुहुन्थ्यो । मैले एकपल्ट आमालाई ठट्टा गरेर राजनीतिमा लाग्नुपर्यो भनेको थिएँ, हुन्छ म रिटायर्ड भइदिन्छु तँ लाग्ने भए भन्नुभएको थियो । उहाँले मजाक गर्नुभएको थियो कि साँच्चै भन्नुभएको थियो थाहा छैन ।
उति बेलाका प्राय: कम्युनिस्ट नेताहरूले काठमाडौँमा ससुराली बनाएको देखिन्छ, किन रहेछ ?
हाँस्दै । मलाई थाहा छैन् । सबैले भन्न मिल्दैन । माधव नेपालले गर्नुभएको छैन त ।
जात व्यवस्थाको सोपान भत्काउने क्रान्तिकारी सोचलाई व्यवहारमा ढाल्न खोजेको पनि भन्न मिल्छ कि संयोग मात्र हो वा काठमाडौँको सत्ताको प्रिय अनि धनदौतल पनि जोड्ने तनावको मुक्ति खोजेको हो कि ?
पुराना कम्युनिस्ट नेताहरू धेरैले काठमाडौँका नेवारसँग बिहे गर्नु जातव्यस्था ढाल्न त होइन होला । नत्र सार्कीसँग किन बिहे गरेनन् ? दलितसँग किन विवाह गरेनन् ? सम्पत्तिमा पनि लालसा होइन होला । मेरो हिसाबमा भूमिगत हुनुहुन्थ्यो । केटाकेटीबीचमा प्रेम भयो होला । जुन स्वाभाविक थियो ।
अन्त्यमा, जहिले पनि मलाई मातापिताबारे मात्र सोधिन्छ, मेरो आफ्नो जीवन, कर्म, सिद्धान्त कसैले सोध्दैन भन्ने पनि लाग्दो हो कि ?
छैन । व्यापार–व्यवसायबारे पनि मसँग प्रशस्तै अन्तर्वार्ता लिन आउँछन् । त्यति बेला मेरै बारे पनि सोध्छन् । तर, श्रावण महिना भएपछि मलाई बुवाबारे प्रश्नहरू सोध्छन् । बुवाका बारेमा अन्तर्वार्ता गर्न आउँछन् । लास्टमा एउटा मात्रै पूरक प्रश्न सोध्छन्– यत्रो ठूलो नेताको छोरा तपाईं किन राजनीतिमा नलाग्नुभएको ? यो प्रश्न सबैले सोध्ने सदावहार प्रश्न हो । मलाई यसमा बानी छ ।
शब्द तस्बिर इकागजबाट साभार
देशकाे राजधानीमा स्थायी बसाेबास रही साहित्यकाे क्षेत्रमा क्रियाशील साहित्यकार सुरेशराज बैद्य साहित्यका मुक्तक, कथा, गजल , उपन्यास, गीत लेखनमा सक्रिय रहदै आउनु भएको छ । २०५७ साल मा मुक्तक सङ्रह झरेका फुलहरु , २०६१ सालमा सामाजिक उपन्यास स्तब्ध आकाश र गीति एल्बम दिलको पानामा प्रकाशित गरिसकेका वैद्यका केही गीतहरु नेपाली चलचित्रमा समेत समेटिएका छन् । नेपालकाे राजधानी काठमाडाैमा वि.सं. २००४ सालमा जन्मनु भएका वैद्य करिब ४० वर्ष औषधी व्यवसायमा संलग्न रहनु भएकाे थियाे । साहित्य क्षेत्रमा उहाँ मित्र नरेन्द्र तुलाधरको प्रेरणाले लागेको बताउनु हुन्छ । बि कम (बाणिज्य सकायमा स्नातक ) महेन्द्र मोरङ कलेज बिराटनगरबाट उत्तीर्ण गर्नु भएका वैद्य साहित्य लेखनको बाटो ल्याउन प्रेणना दिएको तुलाधरले त्यो बेला कबिता लेखेर सुनाएकाे भरमा साहित्यमा लागेको भन्नुहुन्छ। विगत ४ वर्षदेखि सामाजिक सजालमा उहाँका मुक्तक, गजल र गीत प्रकाशन हुदै आएका छन् । अहिलेकाे परिवेशमा रहेर नेपाली साहित्य सन्दर्भमा साहित्यकार सुरेशराज वैद्यसँग सहीखबरकाे लागि आरपी गुरागाँईंले गरेकाे कुराकानीको सम्पादित अंशः
साहित्य लेखनमा लाग्नु भएको कति भयो ?
साहित्य लेखन को यात्रा २०२३ सालबाट शुरु भएको हो। करीब ५६ बर्ष भयो साहित्य लेखनी थालेको ।
साहित्य लेखनमा कस्काे प्रेरणाले लाग्नु भएको हो ?
साहित्य क्षेत्रमा मेरो परम मित्र नरेन्द्र तुलाधरको प्रेरणाले लागेको हुँ । उहाँले नै हो मलाई साहित्य लेखनको बाटो ल्याउन प्रेणना दिएको । त्यो बेला उहाँले कबिता लेखेर मलाई सुनाउनु हुन्थ्यो । म त्यही कविता सुनेर साहित्यमा लागेको ।
साहित्यको कुन विधामा कलम चलाउनुहुन्छ ?
साहित्यका मुक्तक र गीतमा बिधा अली बढी कलम चलाएको छु । साहित्य लेखनको सुरुवाती समयमा मुक्तक, गीत, कथा र उपन्यासमा कलम चलाए । ती विधामा पुस्तक पनि प्रकाशन गरेको छु । तर पछिल्लो केही वर्षदेखि मुक्तक गजल र गीतमा मात्र सिमित छु ।
साहित्यलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?
साहित्य लाई आ आफ्नै किसिमले परिभाषित गरेता पनि मैले भन्नू पर्दा समाजमा देखेका घटेका घटना साथै केही आफ्ना भोगाइहरु नै साहित्यको जन्मने थलो हो भन्नु पर्छ।
साहित्य लेखन बाहेक अरु कुन पेशामा आवद्ध हुनुहुन्छ ? साहित्य लेखनमा समय कसरी मिलाउनु हुन्छ ?
साहित्य लेखनको प्रारम्भिक चरणबाट २०६८ सालसम्म औषधि ब्यबासायी भएर जीवन गुजारा गरेको हुँ । पछिल्लो समय ११ बर्षदेखि स्वघोषित रिटाएर जीवन यापन गर्दैछु । साहित्य लेखनको लागि कुनै खास समय त छैन । यसो मनमा भावनाहरु सलबलाएको बेला लेखी हाल्छु ।
आफूलाई कुन विधाको स्रष्टा भनिन रुचाउनु हुन्छ ? किन ?
त्यो त आफैले कसरी भन्नु । साहित्यका ५ बिधामा कलम चलाएता पनि हाल लाई ३ बिधा मा सिमित छु । अब पाठकहरुले कुन दृष्टि ले हेर्नु हुन्छ । म त आफुलाइ साहित्य को बिद्यार्थि भन्न रुचाउँछु ।
साहित्यका कुनै पुस्तक प्रकाशित गर्नु भएको छ ?
प्रकाशनको कुरा गर्दा २०५७ साल मा मुक्तक सङ्रह झरेका फुलहरु । २०६१ सालमा सामाजिक उपन्यास स्तब्ध आकाश र गीति एल्बम दिलको पानामा प्रकाशित छन् ।
नेपाली साहित्य लेखन र अध्ययनमा वर्तमान अवस्था कस्तो पाउनु हुन्छ ?
नेपाली साहित्य लेखनमा पछिल्लो समय मुक्तक, गजल लघुकथा र आख्यान रहेका छन् । साहित्यमा नयाँ पुस्ताको सक्रियता समेत बढ्दै गएको छ । पढन् संस्कृतिको समेत विकास हुँदै गएको छ । प्रविधिको प्रयोगले संजालमा जोडिएर पनि साहित्य सृजना तथा अध्ययन बढ्दै गएको छ ।

साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाज प्रतिको दायित्व के हो जस्तो लाग्छ ?
समाजको समाजका सदस्यका गतिविधिलाई साहित्यको माध्यमबाट पाठक सामु ल्याउनु र समाज परिवर्तनको सकारात्मक चिन्तन साहित्य मार्फत साहित्यकारले पस्कनु पर्छ । साथै सम्बन्धित व्यक्ती समाजका सदस्य लगायतलाई समाधानको बाटोको रुपरेखा समेत साहित्यले कोरिदिनु पर्छ । समाज परिवर्तनको सकारात्मक सन्देशको दायित्व समाज प्रति स्रष्टाको रहन्छ । साहित्य समाज को दर्पण भएकोले समाजका हरेक घटनाबाट प्रेरित भएर नै साहित्य लेखिने भएकोले समाजमा चेतना जगाउने काम हो ।
समाज र साहित्यको सम्बन्धमा कस्तो समानता छ जस्तो लाग्छ ?
समाज र साहित्य एक अर्काका परिपुरक हुन् । साहित्यलाई समाजको ऐनाको रुपमा लिइन्छ । समाजलाई साहित्यले छर्लङ देखाउँछ । समाज बदल्न समेत साहित्यको भूमिका रहन्छ । समाजका कृयाकलाप बाट नै साहित्य लेखनको प्रेरणा मिल्ने गर्छ । साहित्यबाट समाजले रुपान्तरणका साथै प्रेरणा पाएको हुन्छ।
साहित्य लेखनबाट के पाए भन्ने लाग्छ ?
साहित्य लेखनबाट अहिलेसम्म पाएको भनेको नै आत्म सन्तुष्टि हो मेरो लागि।
पछिल्लो समय साहित्यका पाठक कतिका छन् जस्तो लाग्छ ?
जुन बेला मैले साहित्य मा प्रबेश गरे त्यो बेला को तुलना गर्दा अहिले नयाँ पुस्ताहरु साहित्यमा सक्रिय छन् । प्रविधिको प्रयोगले विभिन्न सन्जालका माध्यमबाट समेत साहित्यिक गतिविधि तथा लेखन भएका छन् । सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न पेज बनाउँदै दिनहुँ साहित्यिक गतिविधि गरिदै आएको छ । साहित्यमा लाग्नेहरु बढ्दै गएका छन् । साहित्य प्रत्येकको दैनिकी जस्तै भएको छ। प्रसस्त सर्जक र पाठक छन।
पछिल्लो समय बुढयौली साहित्यबाट साहित्यिक गतिविधी हुने गरेका छन् । यसलाई कसरी लिनु भएको छ ?
यो राम्रो पक्ष हो । विभिन्न पेशा व्यवसाय सक्रिय जीवन पछीको तनाव रहित जीवनको लागि समेत बुढयौली साहित्य अनिवार्य छ । आफू भएको प्रतिभालाई मर्न नदिन तथा जीवनको ढल्कदो उमेरमा सक्रियता बढाउन यसले मद्धत मिल्छ । समयमा उसको अनुभव ज्ञान सीप समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
अरु कुनै विधामा पुस्तक प्रकाशनको तयारी गरिरहनु भएको छ कि ?
प्रकाशनको तयारीमा गजल सङ्रह मुक्तक सङ्रह गीत सङ्रह र कथा सङ्रह छन् तर अवसर पाएको छैन । केही तयारी पनि गर्दैछु । अबसर मिलाएर प्रकाशन गर्ने जमर्को गर्दैछु । हेरौं कहिले समय जुर्छ।
अन्त्यमा केही……?
बिगत ४ बर्ष देखि बिद्युतिय माध्यमबाट प्रत्येक दिन जस्तो मेरा साहित्यिक रचनाहरु मुक्तक गजल र गीत सामाजिक संजालमा प्रकाशति हुँदै आएका छन् । सामाजिक संजाल मार्फत पाठकहरु समक्ष आउदै गरेकोमा समय अनुकुल मिले पुस्तकका रुपमा समेत पाठकहरु समक्ष आउने छु । पाठकहरुलाई मेरा रचना लाई माया गरेर हौसला दिन हुन अनुरोध गर्दछु । साथै साहित्यलाई लेखेर जगेर्ना गरौ नसके हौसला दिएर सम्मान गर्न साहित्यिक मनहरुमा आग्रह समेत गर्दछु ।

साहित्यकाे लघुकथा विधामा कलम चलाउनु हुने लघुकथाकार राजु क्षेत्री अपुराेका ४ वटा लघुकथा कृति प्रकाशन भएकाे छ । क्षेत्रीसँग मिसन टुडे पत्रिका बाँकेले लिएकाे अन्तर्वार्ता हामीले यहाँ राख्ने जमर्काे गरेका छाैं ।
लघुकथालाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ? लघुकथा के हो ? के होइन ?
एउटा निश्चित मूल्य र मान्यताको परिधी भित्र रहि सरल र सटिक ढङ्गबाट माला उनेर कौतुहलता प्रदान गर्दै आकर्षक समापन गरिएको लघुत्तम आकारको त्यो कथा जसले पाठकको मन र मस्तिष्कमा तरङ्ग पैदा गरोस् । त्यसलाई हामी लघुकथा भन्न सक्छौँ ।
लघुकथा आफैमा आख्यानको स्वतन्त्र प्रविधा हो । लघुकथा उपन्यास कथाको छोटो सारांश होइन ,न छोटो कथाको रुप नै हो। यसको संरचना छोटो भएपनि यसले दिने सन्देश प्रवाहमा निकै गहनता हुन्छ।
राम्रो लघुकथा हुनलाई के कस्ता कुराहरु हुन जरुरी छ ? लघुकथाको संरचना गर्दा छुटाउनै नहुने कुराहरू के के हुन् ?
जसरी एउटा सिल्पीको हातमा कुरुस र धागो पर्छ। उसले स्वेटर राम्रो बनाउँछ । त्यस्तै लेखनमा पनि कलापक्ष र सिल्पको आवश्यक पर्दछ। कमजोर लाग्ने विषयबस्तुलाई पनि लेखन कलाले सिँगारियो भने त्यो रचना राम्रो बन्न सक्छ। राम्रो बिषयबस्तु हुँदाहुदै पनि सिगार्न सकिएन भने त्यो कमजोर बन्न पुग्छ।भनाईको तात्पर्य लेखकमा लघुकथा बुन्न सक्ने गुणको खुबी हुनुपर्दछ।
लघुकथा लेख्दा मुख्य तवरले घटना , पात्र , द्वन्द , कथ्य , र दृष्टिबिन्दुलाई ख्याल राखेर लेखिनुपर्छ।
कथा र लघुकथा बीचको अन्तरसम्बन्ध कस्तो छ ? आकारमा छोटा कथालाई लघुकथा भन्न पाइन्छ कि पाइदैन ?
आख्यानमा उपन्यासलाई फुटबल मैदान, कथालाई भलिबल मैदान भनेजस्तै लघुकथालाई चेसबोर्ड को रुपमा लिन सकिन्छ।हुन त यी तिनै खेलहरू हुन् तर खेल्ने तरिका चाहिँ फरक फरक हुन्छन् । जहाँ सम्म लामो कथाको प्रसङ्ग छ।कथामा संक्षेपिकरण हुँदैन तर लघुकथामा संक्षेपिकरणको आवश्यकता हुन्छ। साथै कथामा उत्तर लेखकले बुझाउने गरि समापन गरेको हुन्छ भने लघुकथामा पाठकले नै उत्तर खोज्ने गरि लेखिन्छ।उत्तर प्राप्ती पछि पाठक सोच्न , घोत्लिन , मुस्कुराउन , आक्रोश पैदा गर्न वाध्य हुन्छ। छोटो लेखिदैमा मात्रै लघुकथा हुँदैन।
अग्रेजी साहित्यमा प्रयोग गरिने “सर्ट स्टोरी” नै नेपाली साहित्यको लघुकथा हो ? कि केही भिन्नता छ ?
मेरो बिचारमा भारतलाई इन्डिया , हिन्दुस्तान, बेलायतलाई ब्रीटेन , इङ्ल्यान्ड भनेर चिनिन्छ। त्यस्तै अङ्ग्रेजीमा सर्ट स्टोरी , माइक्रो स्टोरी नेपालीमा लघुकथा भनेको एउटै कुरा हो। यी सबै को लक्ष्य र उद्देश्य एउटै हो । मुख्य कुरा लघुकथामा आउनुपर्ने तत्व आयो वा आएन त्यो मुख्य कुरा हो। आएन भने त्यो लामो कथाको छोटो रुप हो भन्ने बुझ्नु पर्दछ।
लघुकथामा चार चार ओटा कृतिहरू प्रकाशित गरिसक्नु भएको छ । लघुकथाले कसरी लोभ्यायो ? लघुकथाको पछिल्लो गतिविधिलाई कसरी हेर्नू भएको छ ?
थोरै समयमा पढ्न सकिने , थोरैमा धेरै कुरा बुझिने , समाजमा भएका बिकृती , बिसंगती , राजनैतिक बेथिती माथी चोटिलो प्रहार गर्न सकिने माध्यम भएकै कारणले पनि म लघुकथा लेखनमा आकर्षित हुन पुगेको हुँ । लघुकथा लेखेर मात्रै हुदैन असल पाठक पनि बनाउनु पर्छ , लघुकथा गाउँ गाउँ बस्ती बस्ती सम्म पुग्नु पर्छ भन्ने अभिप्रायका साथ हामी हाम्रो लघुकथा पाठशाला पेज मार्फत अगाडी बढिरहेका छौँ । हाम्रा कतिपय गतिविधिहरूलाई अरु पेजहरूले पनि पछ्याउदै गइरहेका छन् । यो सुखद पाटो मान्न सकिन्छ। हामीले सप्ताहमा सातै दिन लाइभ वाचन गर्दै आइरहेका छौ भने हाम्रा कार्यक्रममा , समाचार वाचन,फर्माइस कार्यक्रम , लघुकथाका कृतिकारलाई लाइभ मै ल्याएर चिनाउने अभियान , हाम्रै टिमको परिकल्पना हो । हामीले लघुकथा गानको निर्माण समेत गरि गीत सङ्गीत मार्फत पाठकलाई थप आकर्षक बनाउँदै आइरहेका पनि छौं । यसको अतिरिक्त समीक्षा , सम्पादन , पुस्तक प्रकाशन प्रशिक्षण कार्य पनि चलाउँदै आइरहेका छौँ । हाम्रो पेजले छुट्टै तरङ्ग ल्याइदिएको छ र हाम्रो टिम लघुकथाको बिकास बिस्तारमा दत्तचित्त भएर लागेको छ। हामीले आ आफ्नो कार्य बिभाजन गरेर लघुकथालाई अझ स्थापित र उचाईमा पुर्याउने कार्य गर्दै आइरहेका छौँ ।