मकवानपुर । जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले जिल्लाको विभिन्न स्थान र नाकामा सुरक्षा व्यवस्थामा कडाई गर्दै आएकाे छ । मकवानपुर प्रहरीले जिल्ला प्रवेश गर्ने नाका रातोमाटेमा सोमबारबाट कुकुर सहितको जाँच सुरुवात गरेको जनाएकाे छ । प्रहरीले असोज २१ गते आइतबार चाडपर्व लक्षित सुरक्षा योजना सार्वजनिक गरेकाे थियाे ।
राजमार्गमा हुने लुटपाटलगायत अपराधिक घटना नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले कुकुर सहितको विशेष सुरक्षा जाँच गर्न थालिएकाे हाे । असोज २९ गतेदेखि जिल्लाकाे हेटौंडा उपमहानगरपालिका १५ स्थित रातोमाटे चेकपोष्टमा बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय, ईलाका प्रहरी कार्यलय पशुपतिनगर र प्रहरी चौकी रातोमाटेले तालिम प्राप्त कुकुरसहितकाे जाँच गर्न थालेकाे जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरका प्रवक्ता लक्ष्मी भण्डारीले जानकारी दिए ।
प्रहरीले नेपालीकाे दशैं तिहारलगायतकाे चाडपर्वलाई लक्षित गरी मकवानपुर जिल्लामा प्रवेश गर्ने तथा बाहिरिने सवारी साधनहरुमा प्रतिबन्धित बस्तुहरु पटका, लागु औषध, भन्सार छलीका समानहरुलगायत अन्य बिष्फोटक पदार्थहरु समेत ओसारपसार हुन सक्ने भएकोले तालिम प्राप्त कुकुरसहितको विशेष चेकिङ शुरु गरिएको भण्डारीले बताए ।
यसअघि मकवानपुर प्रहरीले चाडपर्व लक्षित सुरक्षा याेजना सार्वजनिक गर्दै हेटौंडा १४ रातोमाटेमा एम्बुलेन्ससहितको यात्रु हेल्प डेस्कको स्थापना गरेको छ । त्यस्तै हेटौंडा ११ थानाभर्याङमा चालक निगरानीको लागि अस्थायी रिफ्रेससेन्टरको स्थापना गरेको प्रहरीले जनाएको छ । चाडपर्वको समयमा कुनैपनि यात्रु नठगिउन भन्ने उदेश्यले सुमो काउन्टर क्षेत्रमा प्रहरीले यात्रु सहायता कक्षको स्थापना गरेका छ । साथै, आरक्षण सीटको स्टीकर मेटिएका सार्वजनिक यातायातमा स्टीकर टाँस्ने काम समेत गरिएकाे छ ।
चाडपर्व लक्षित सचेतनाका लागि तयार पारिएका जिङ्गलहरु बजार चोकमा मात्र नभई जिल्लाभरिका विद्यालयहरुमा विहानको राष्ट्र गानपछि बजाएर विद्यार्थीहरुलाई जानकारी गराउने गरिएकाे उनले बताए । प्रहरीहरु सुरक्षा नाका,अस्पतालका बिरामी रेफर,लामो दूरी सवारी चेकजाच, यात्रु सहायक कक्षजस्ता सुरक्षाकार्यमा प्रहरी खटाईएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले जानकारी दिएकाे छ ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय हेटौडाले मोटरसाइकल र गाडीसहित ४० जनाको ‘क्वीक रेस्पोन्स टोली बनाई गस्ति र चेकजाच गरिरहेको छ । चाडवाड लक्षित सुरक्षा योजनाका लागि ८ सय १४ जना प्रहरी परिचालन गरिएकाे मकवानपुर प्रहरी प्रमुख प्रहरी उपरीक्षक सिताराम रिजालले जानकारी दिए ।
मकवानपुर । मकवानपुर प्रहरीले लागुऔषध गाँजा मुद्दा फरार प्रतिबादी १२ वर्ष पछि पक्राउ गरेको छ । पक्राउ पर्नेमा थाहा नगरपापलिका–१२, भञ्जाङ बस्ने ६९ वषीय नाईके भन्ने धनमाँया लामा रहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवापुरले जनाएको छ ।
२०६८ साल माघ १ गते मकवानपुरको साबिक टिस्टुङ गा.बि.स. वडा नम्बर ६ मा बस्ने लामालाई थाहा १२ भञ्जाङबाट पक्राउ गरेको प्रहरीले जनाएको छ ।
लामाले आफ्नो घर पछाडी बारीमा १ हजार ४ सय ४० किलो लागुऔषध गाँजा लुकाई छिपाई गरी राखेको अबस्थामा प्रहरीले फेला पारेको थियो । फरार रहेका लामाको खोजतलासको क्रममा सोमबार बिहान आफ्नै घरमा लुकी बसेको अवस्थामा पक्राउ गरिएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले जानकारी दिएको छ ।
मकवानपुर । आजबाट नेपालीहरुकाे महान पर्व दशै सुरु भएकाे छ । दशैंलाई बडादशैं पनि भनिन्छ । दशहरा, विजया दशमी, नवरात्र आयुध-पूजा समेतकाे नामले चिनिने दशैं नेपालीहरूको प्रमुख चाड हो । राष्ट्रिय चाड समेत मनिने दशैं हिन्दु धर्मवलम्बीले आश्विन महिनाको शुक्ल प्रतिपदाका दिनदेखि नवमीसम्म (नवरात्रभर) शक्तिको आराधना गर्ने गर्छन् । दशौँ दिन विहान दशमीका दिन आफूभन्दा ठुला मान्यजनहरूको हातबाट टीका-प्रसाद ग्रहण गरेर विशेष रूपमा पुर्णिमासम्म (प्रसाद ग्रहणका लागि) मनाउने गर्छन्।
विभिन्न पेशा, व्यवसाय एवं अध्ययनका लागि घरबाट टाढा रहेका परिवारका सदस्य आ–आफ्नो थातथलोमा जम्मा भएर मनाइने भएकाेले दशैलाई बडादशैँ पर्व भनिने गरिएकाे हाे । प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु हुने नेपालीको महान् पर्व बडादशैँ आज घर घरमा घटस्थापना गरेसँगै सुरु हुन्छ । यो पर्व आश्विन शुक्ल पूर्णिमासम्म १५ दिन धूमधामका साथ मनाइन्छ ।
आसुरी एवं राक्षसी प्रवृत्तिबाट मानवलाई जोगाएकाले समस्त मानव जातिले नै दुर्गादेवीको पूजा आराधना गर्ने शास्त्रीय नियम छ । दुर्गा पूजा र दशैँ पर्व कुनै जात एवं धर्म विशेषको नभएको शास्त्रीय प्रमाण रहेको धर्मशास्त्रविद् बताउँछन् । दशैँ पर्वलाई असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रुपमा मनाउने गरिन्छ ।
घटस्थापना
देवी भागवत महापुराणमा अनुसार मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीरामचन्द्रले नवरात्रको व्रत विधिपूर्वक सम्पन्न गरी दशमीका दिन विजय यात्रा गरेर रावण माथि विजय प्राप्त गरेको वर्णन आउँछ । आश्विन शुक्लपक्षको नौ अहोरात्रलाई नवरात्रव्रत भनी प्रतिपादन गरिएको छ । यस व्रतको दिनहरूमा निश्चित तिथिमूलक देवी-देवताहरूको अनुष्ठान समेत हुने भएकाले नवरात्रका दिनहरूलाई छोट्याउन वा बढाउन न मिल्ने हुन्छ । प्रतिपदाको दिनलाई घटस्थापना भनिन्छ । यसै दिनदेखि नवरात्रि आरम्भ हुन्छ । क्रमशः दशमीका दिन प्रातः काल मात्र यस व्रत समापन हुन्छ । यसै दिन जमरा राखिन्छ ।
घटस्थापनाकाे दिन घट कलशको स्थापना गरी देवी-देवतालाई आवाहन गरिन्छ । यस दिन झिसमिसे बिहानी मै आत्मशुद्धि पश्चात् नदी, खोला, बगर वा आफूलाई पायक पर्ने ठाउँमा गई चोखो बालुवा अथवा पञ्चमाटो ल्याई दसैँ घर वा पूजाकोठामा राखी जमरा उमार्न जौ अथवा गाउँ घरमा चलिआएको अन्न छरिन्छ । जौ अथवा अन्नलाई वैदिक यज्ञको लागि अत्यावश्यक वस्तु मानिन्छ । माता भगवतीलाई मन पर्ने वनस्पतिमा जमरा पनि एक भएकोले भगवतीलाई खुसी पार्नको लागि जमरा उमार्ने गरिएको हो । पूजाकोठाको नजिकै माटोको विशुद्ध जलपूर्ण घडा (कलश)को वरिपरि नौ वटा देवीको स्वरूपको प्रतिमूर्ति मानी गाईको गोबरले नौवटा देवीको वेदी बनाई लेपन गरिन्छ र घडाको वरिपरि जौ पनि गाडिन्छ । अनि जलपूर्ण कलशमा पञ्चपल्लवको पात चढाई अनन्त शक्तिस्वरूपा महाकाली (संहार), महालक्ष्मी (सुरक्षा) र महासरस्वती (सृष्टि)को पञ्चोपचारले पूजा-आजा गरिन्छ।
ब्रह्मवैवर्त पुराण अनुसार दिशा अनुसार प्रकति-पूर्व, चण्डिका-आग्नेय, भद्रकाली-दक्षिण, सर्वमङ्गला-वायव्य, वैष्णवी- उत्तर, शिवप्रिया-ईशान, जगदम्बिका- जल, थल र आकाश मानिन्छ। पहिलो दिन शैलपुत्रीदेवीकाे पुजा आराधाना गरी क्रमशः ब्रह्चारिणी, चन्द्रघन्टा, कुस्मान्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी तथा सिद्धिदात्री यी नौ रूपको पूजा गरिन्छ । षष्ठी तिथिमा बेलको हाँगामा तेल, हर्दी लेपन गरी देवीबोधन गरिन्छ । सप्तमीका दिन दसैं घरमा नवपत्रिका प्रवेश गराई भद्रकाली, सरस्वतीको पूजा गरिन्छ । अष्टमीमा कालरात्रीको विधिवत् पूजा गरी भगवतीको वाहन बाघको पनि पूजा गरिन्छ ।
यसै गरी महानवमीमा नवदुर्गा स्वरूप नौ जना कन्याको र दशमीका दिन विहान अपराजिता देवीको पूजा गरिन्छ । हाम्रो धर्म, संस्कृति अनुसार घट कलशमै सम्पूर्ण देवी-देवता सप्तसागर, सप्तद्वीप, सम्पूर्ण नदी एवं तीर्थहरू निहित रहेका छन् । उक्त कुरा कालीका पुराण ग्रन्थमा उल्लेख भएको पाइन्छ। यसका अतिरिक्त घटकलश अष्टमङ्गलका शुभ चिन्हहरूद्वारा समाहित गरिएको पाइन्छ। घट कलश स्थापना गरी त्यसमै सम्पूर्ण देवी देवता, तीर्थ, पावनतम नदी नाला, सप्त सागर, सप्त द्वीप आदि सबैलाई समाहित गरी दसैँ पूजाको थालनी गरिएको हो। गहुँ तथा जौको नवअंकुर लगाउनाले सुख, शान्ति, समृद्धि र स्वास्थ्य लाभ हुने शास्त्रीय मान्यता छ । नौ रात्रिसम्म पूजा गरेर दशौँ दिन विहान टीका-प्रसाद ग्रहण गरे पछि बचेका अंकुरित जमराको रस बनाएर खानाले असाध्य रोगहरू पनि निको हुने कुरा औषधिविज्ञ बताउँछन् । जौका जमरालाई महौषधि भनिएको छ ।
निधारमा विजयादेवीको प्रसादस्वरूप टीका लगाएर जमरा शिरमा राख्यो भने शिरको पीडा, मानसिक अशान्तिबाट बच्न सकिन्छ । जमराबाट शीतलता प्राप्त हुन्छ । विभिन्न रोग व्याधि र कष्टहरू मेटिएर जान्छन् । अंकुरित अन्नबाट भिटामिन, प्रोटिन, क्याल्सियम आदि प्राप्त हुन्छ । स्वास्थ्यको लागि अति उत्तम मानिन्छ । यसै दिनदेखि नवमीसम्म प्रत्येक नेपालीहरूका घरघरमा र देवीका मन्दिरहरूमा पहिलो दिनकै बमोजिम भगवती दुर्गाको पूजा,आराधना र प्रार्थना गरिन्छ । शङ्ख, डमरू, घण्टी आदि बजाइ दुर्गासप्तशती -चण्डी, स्त्रोत्र रत्नावली, कालीका स्तोत्र, दुर्गा कवच, श्रीमद्देवीभागवत् आदि पाठ पनि पढिन्छ। पूजा गरिसकिएपछि प्रत्येक दिन बलि चाहिँ अनिवार्य दिनुपर्ने कुरा शास्त्रीय विधानमा उल्लेख गरिएको छ। पूजक अनुसार वलि दुई प्रकारको हुन्छ | श्रौतयज्ञानुसारको पशु वलि र साकाहारीहरूले प्रदान गर्ने नरिवल ऊखु कुभिण्डो आदि स्मार्तवलि |वलि प्रदान गरिसकेपछि यस दिनको कार्य समापन गरिन्छ।
आजैको दिन विधिपूर्वक घट अर्थात् घडा स्थापना गरी त्यही घडामाथि शक्तिस्वरुपा दुर्गाको पूजा आराधना गरिने भएकाले आजको दिनलाई घटस्थापना भन्ने गरिएको हो । असोज २८ गतेका दिन बिहान ११ बजेर २९ मिनेटमा घटस्थापनाको शुभ साईत रहेको थियाे । यो शुभ मुहूर्तमा स्थापना गरिएको कलशमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका देवी देवताहरूको आवाहन गरी नवरात्र भरी माता दुर्गाजीको भिन्न (भिन्न स्वरूपको पूजा अर्चना गर्ने गरिन्छ, घटस्थापनाको दिन शुभ साईत बिहानै भएपनि श्रद्धा एवं भक्तिले दिन भरिनै आफ्नो कुलाचार र परम्परा अनुसार घटस्थापना गरी जमरा राख्न सकिने भएकाेले त्यही अनुसार घटस्थापना गरी जमरा रखिएकाे छ ।
टिकाकाे शुभ साइत बिहान ११ बजेर २ मिनेटमा
नेपालीहरूको महान चाड बडादशैंकाे टिकाकाे उत्तम साइत आगामी कार्तिक ७ गते मंगलबारका बिहान ११ बजेर २ मिनेटमा रहेकाे छ । टिका दिन बिहान १० बजेर ३७ मिनेटमा देवी विर्सजन गरी माता दुर्गाभवानीको प्रसाद, टिका र जमरा ग्रहण गर्ने उत्तम साईत बिहान ११ बजेर २ मिनेटमा रहेको पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले जनाएकाे छ ।
यसपालिको टिकाको शुभ साहित लाभ योगमा रहेको छ । यस दिन पश्चिम फर्केर दुर्गा भवानीको प्रसाद आफ्नो मान्यजनका हातबाट टिका र जमरा ग्रहण गर्नाले शुख, शान्ति, ऐश्वर्य, यश, कृति, लाभ, विजय, आयु, सुस्वास्थ्य तथा मनोकामना पूर्ण हुने शास्त्रोक्त कथन रहेको छ । शास्त्रीय मान्यता अनुसार यो पनि भनिएको छ कि सामान्य मानिसलाई टीका र प्रसाद ग्रहण गर्न साइत चाहिँदैन अतस् विजया दशमीको दिन देश, काल र परिस्थिति अनुसार जतिबेला पनि टिका र जमरा ग्रहण गर्न सकिनेछ ।
स्थानीय सरकार स्थानीय तहमा देखिने, सुनिने र भेटिने सरकार हो । नागरिकको नगिच रहेर सेवा दिने सरकार हो । नागरिकलाई नगिच रहेर सार्वजनिक सेवा प्रवाह गर्ने सरकारका रूपमा अनुभवसिद्ध छन् । स्थानीय आवश्यकता र मागसँग परिचित सरकार हो । स्थानीय स्रोतसाधन, सीप क्षमतासँग परिचित सरकार हो । जनताका आवश्यकता र चाहना स्थानीय स्रोतसाधन परिचालन गरेर पूरा गर्छ र तिनै जनताप्रति उत्तरदायी हुन्छ । स्थानीय सरकार तृणमूल तहमा प्रत्यक्ष रूपमा प्रजातान्त्रिक अभ्यास गर्ने थलो हो । स्थानीय तह राष्ट्रिय नेतृत्व विकास गर्ने सरकार हो । सरकार र नागरिकबिचको दूरी कम गरी सरकार र नागरिकबिच हार्दिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने सरकार नै स्थानीय सरकार हो । देशको शासन सञ्चालनको महत्वपूर्ण आधार, प्रमुख संयन्त्र र संरचना हो । स्थानीय सरकारको सफलतामा नै देशको समग्र शासन प्रणालीको सफलता निर्भर गर्छ ।
शासन भनेको निर्णय गर्ने र निर्णय कार्यान्वयन गर्नु हो । सार्वजनिक क्षेत्रमा निर्णय लिने काम राजनीतिक नेतृत्वको र कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी कर्मचारीतन्त्रको हो । शासन र प्रशासनको अभ्यास, राजनीतिक एवं प्रशासनिक तहको दृष्टिकोण, क्रियाशिलता र प्रवृतिबाट परिचित हुन्छ । राज्यका निर्वाचित, नियुक्त वा मनोनीत पदाधिकारीले राज्य सञ्चालनका सन्दर्भमा अधिकारको अभ्यास र स्रोतको प्रयोग गर्छन् । त्यस्तो अधिकार र स्रोतको प्रयोग पारदर्शी, विधिसम्मत र लक्षित परिणाम प्राप्त हुनेगरी गर्नु र सो कार्यप्रति उत्तरदायी हुनु नै सुशासन हो । सुशासन असल सरकार, असल प्रशासन र असल नागरिकको योग हो ।
सार्वजनिक संस्थाहरूले अधिकार प्रयोग, सार्वजनिक स्रोतसाधनको उपयोग, जनताप्रतिको व्यवहार मापन गर्ने विधि बनेको छ, सुशासन । उत्तरदायित्व, सहभागिता, पारदर्शिता, विधिको शासन, नीतिको स्थायित्व, नैतिकता, सूचनामा पहुँच, समावेशीकरण, सेवाप्रवाहमा प्रभावकारिता र सक्षमता तथा नागरिकको सन्तुष्टि सुशासनका महत्वपूर्ण तत्व हुन् । शासन सञ्चालनको क्रममा सरकारका अंग कार्यपालिका र व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका, सरकार र कर्मचारीतन्त्र तथा सरकार र नागरिकबिचको सम्बन्धमा सुशासनको अवस्था निर्भर गर्छ ।
लोकल गर्भन्मेन्ट इन्सिच्युसनल क्यापासिटी सेल्फ एसिसमेन्ट
संघीय शासन प्रणालीको कार्यान्वयनपछि स्थानीय तहको काँधमा अहं जिम्मेवारी आएको छ । संविधानप्रदत जिम्मेवारी र अधिकार प्रयोग गर्न स्थानीय तह सक्षम र सक्रिय हुनुपर्ने विषय ध्रुव सत्य पनि हो । आफ्नो क्षमता पहिचान गर्न आफंै सक्षम हुन सकियो भने सुधार गर्न बाह्य विज्ञको आवश्यकता पर्दैन । स्थानीय सरकार संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन कार्यविधि २०७७ (लिजा) स्थानीय तहको सक्षमता र कमजोरी पहिचान गरी सुधार गर्ने सैद्धान्तिक पृष्ठभूमिमा तर्जुमा गरिएको स्वमूल्यांकन मार्गनिर्देशिका हो । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ को दफा ८० को कार्यान्वयनको आधारमा तर्जुमा गरिएको छ । लिजाको सैद्धान्तिक आधार सुशासन, परिणाम उन्मुख, प्रोफेसनल नैतिकता, नागरिक सेवा तथा सक्षमता विकास रहेका छन् ।
स्वमूल्यांकनका उद्देश्य
स्थानीय सरकार संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन उद्देश्यमूलक छ । लिजाले स्थानीय तहको कार्यप्रक्रिया र उपलब्धि’bout लेखाजोखा गरी सबल र दुर्वल पक्ष पहिचान गर्ने, विकास र सुशासनमा रहेका कमजोरीको जानकारी लिने, कार्यसम्पादनको आवधिक समीक्षाको आधार प्राप्त गर्ने, गाउँपालिका र नगरपालिकाबिच तुलनायोग्य सूचकका आधारमा प्रतिस्पर्धात्मक सुधार गरी स्थानीय तहलाई सक्षम र प्रभावकारी बनाउने उद्देश्य लिएकोे छ । कमजोर स्थानीय तहलाई क्षमता विकासका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न र सक्षमका लागि नवीन सिर्जनात्मक कार्य गर्ने प्रेरणा दिनु पनि लिजाको उद्देश्य रहेको छ । लिजा संविधान र ऐनमा भएका व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न केन्द्रित छ । यो एक वेभमा आधारित स्वस्फूर्त सहभागितामूलक मूल्यांकन विधि हो । स्थानीय तहको समग्र परफरेन्स एकै ठाउँमा देखाउने बोर्ड पनि हो ।
संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले जनप्रतिनिधि र कर्मचारीलाई प्रशिक्षित गर्न सकेको देखिँदैन
स्थानीय तहको जिम्मेवारीलाई राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, प्रशासनिक, विकास र सेवाप्रवाहको आयाममा हेर्ने गरिन्छ । संगठनको संस्थागत क्षमताको लेखाजोखा संगठनको कार्यप्रक्रिया, समन्वय, नतिजा र नागरिकमा परेको समग्र प्रभावका आधारमा हेरिन्छ । लिजा स्थानीय तहको आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली हो । आफैंले गरेको कामको आफैं सिंहावलोकन गर्ने विधि भएकाले लिजाले आपूmलाई आफैंसँग चिनाउने र सच्याउने गर्छ । आपूmलाई चिन्नु अर्थात् आफ्नो सबल र कमजोरी पक्ष आफैं पहिचान गर्नु सफलताको द्योतक हो ।
स्वमूल्यांकनले स्वनियन्त्रण गर्ने तथा काम गर्दाको प्रक्रिया, नियत र परिणाम आफैं विचरण गर्ने गरी स्वउत्तरदायी बनाउँछ । लिजामा स्वमूल्यांकनका लागि शासकीय प्रबन्ध, संगठन र प्रशासन, वार्षिक बजेट तथा योजना व्यवस्थापन, वित्तीय तथा आर्थिक व्यवस्थापन, सार्वजनिक सेवाप्रवाह, न्यायिक कार्यसम्पादन, भौतिक पूर्वाधार, सामाजिक समावेशीकरण, वातावरण संरक्षण तथा विपद् व्यवस्थापन र समन्वय र सहकार्य गरी १० विषयक्षेत्र समावेश छन् । लिजामा उल्लेखित १० विषयक्षेत्रको कार्यसम्पादन स्तर हेर्न सय अंकभारबराबरका स्थानीय सरकारको जिम्मेवारी क्षेत्रसँग सम्बन्धित सयवटा सूचक राखिएको छ । सूचक मूल्यांकनका लागि समग्र स्थिति, प्रक्रियागत स्थिति र परिमाणात्मक स्थिति गरी तीन तह रहेका छन् ।
लिजाको कार्यान्वयनका लागि आधारभूत चरण छन् । सर्वप्रथम निर्वाचित जनप्रतिनिधि र कर्मचारीलाई स्वमूल्यांकनका सम्बन्धमा जानकारी गराउनुपर्छ । प्रत्येक स्थानीय तहले लिजाको कार्यान्वयन गर्न एक सम्पर्क अधिकृत तोक्नुपर्ने हुन्छ । स्थानीय तहका सबै महाशाखा, शाखा वा एकाइलाई लिजा कार्यान्वयनमा सहभागी गराउनुपर्छ । सबै महाशाखा, शाखा वा एकाइले आफ्नो विषयक्षेत्रसँग सम्बन्धित सूचकको लेखाजोखा गरी समयमा नै सम्पर्क अधिकृतलाई बुझाउनुपर्ने हुन्छ । सम्पर्क व्यक्तिले प्रारम्भिक नतिजा प्रस्ताव तयार गरी प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतलाई पेस गर्नुपर्छ ।
प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतले प्रारम्भिक एकीकृत नतिजा पुनरावलोकन गरी छलफलका लागि कार्यपालिकाको बैठकमा पेस गर्नुपर्छ । कार्यपालिकाले प्रारम्भिक एकीकृत नतिजाउपर सूचकगत रूपमा छलफल गरी सम्बन्धित विषय क्षेत्रको यथार्थ अंकभार निर्धारण गर्नुपर्छ । स्वमूल्यांकनको अन्तिम नतिजा कार्यपालिकाले अनुमोदन गर्नुपर्छ । हरेक वर्ष पुस मसान्तभित्रमा डिजिटल्ली भर्नुपर्ने लिजा भर्दै गर्दा भरेका अंकलाई पुष्ट्याइँ (भेरिफिकेसन) गर्ने कागजपत्र पनि अपलोड गर्नुपर्छ ।
स्वमूल्यांकनको अनुमोदित नतिजा वेभसाइटमा राख्नुका साथै सो जिल्ला समन्वय समिति, प्रदेश मुख्यमन्त्री कार्यालय र संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासनमा पठाउनुपर्ने हुन्छ । स्वमूल्यांकनको अन्तिम नतिजा पालिकाको सभामा छलफलका लागि प्रस्तुत गर्नुपर्नेछ भने जिल्ला समन्वय समितिले सो सम्बन्धमा पृष्ठपोषण उपलब्ध गराउने गर्छ ।
स्वमूल्यांकनको गुणस्तर, महत्व र प्रभाव
स्थानीय सरकार संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन रणनीति संघीय सरकारले स्थानीय सरकारलाई नियन्त्रण गर्न ल्याएको हो भन्ने बुझाइले सुरुका वर्षमा लिजा कार्यान्वयन गर्न सहज भएको थिएन । लिजालाई डोनर–ड्रिभन रणनीति हो भन्ने आरोप छ र यसको दिगोपनामाथि शंका पनि छ । लिजा बुझ्न र अंक भर्न जटिल भएकाले कन्सल्टटेन्ट–मैत्री भएको दोष पनि छ । असहमति र दोषबिच कार्यान्वयनमा ल्याइएको लिजाले आफ्नो प्रभाव देखाउँदै गएको देखिन्छ ।
लिजाले निर्वाचित पदाधिकारी र नियुक्त कर्मचारीलाई पालना गर्नुपर्ने विधि, कार्य प्रक्रिया र सिस्टम तथा अधिकार र जिम्मेवारी’bout हेक्का गराएको छ । स्वमूल्यांकन र परफरेन्स अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले कार्यान्वयनमा ल्याइएको लिजाको गुणस्तर सार्वजनिकीकरण गर्ने व्यवस्थाले स्थानीय तहमा पारदर्शिता र प्रोफेसनल नैतिकताको जर्गेना गरेको छ । लिजाको विषयमा भएको जानकारी, लिजामा राखिएका विषय क्षेत्र र दिइएको अंकभारको महत्व, अंक प्राप्त गर्न भरिने अंक र अंकलाई भरपर्दो बनाउन पुष्ठ्याइँ दिनुपर्ने व्यवस्थाले प्रगति विवरणलाई यर्थाथ बनाएको छ । लिजामा भरिएका विवरणमाथि संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय र जिल्ला समन्वय समितिले गुणस्तर परीक्षण र पृष्ठपोषण दिने प्रावधानले स्थानीय तहलाई जिम्मेवार र उत्तरदायी बनाएको छ । लिजाले स्थानीय सरकारको जिम्मेवारी पूरा गर्न स्थानीय सरकारमा टिमवर्क संस्कृति र क्रियाशिलता तथा सरकारका अंगबिच सुमधुर सम्बन्ध आवश्यक पर्ने ज्ञानप्रवाह गर्न सकेको पनि देखिन्छ ।
लिजा संवैधानिक र कानुनी जिम्मेवारी पूरा गर्ने कामसँग सम्बन्धित छ । स्थानीय सरकारले लिजा स्थानीय सरकारको सवलीकरणका लागि हो भन्ने स्वीकार गरेका छन् । पालिकाबिच राम्रो काम गर्ने प्रतिस्पर्धात्मक भावनाको विकास गरेको छ निर्वाचित पदाधिकारीलाई आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ र त्यो लिजामा देखाउनु पनि पर्छ भन्ने बोध भएको छ । विकास निर्माणका काममा स्थानीय सरकारको कार्यमा स्थानीय नागरिकको अर्थपूर्ण सहभागिता अभिवृद्धिका लागि कर्मचारीको मनोभावमा परिवर्तन ल्याएको छ । अझै पनि कतिपय स्थानीय तहले विभिन्न कारणले लिजाका सूचक सम्पूर्ण रूपमा भरेका छैनन् । तथापि, स्थानीय तहमा लिजा भर्ने प्रवृति विस्तारै बढ्दै गएको छ ।
लिजामा कम अंक प्राप्त गर्ने स्थानीय सरकारको कार्यसम्पादनस्तर धेरै अंक प्राप्त गर्नेको भन्दा राम्रो हुने गरेको विरोधाभास अवस्था पनि देखिन्छ । लिजाका सूचक भर्न तथ्यांक आवश्यक पर्ने भएकाले स्थानीय सरकारलाई अभिलेख सुरक्षित राख्नुपर्ने जानकारी भएको छ । हरेक विषयक्षेत्रबिचको अन्तरनिर्भरता बुझ्नाले सबै क्षेत्रको सन्तुलित विकास र अभ्यास आवश्यक हुनुपर्ने महसुस गराएको देखिन्छ । लिजाको कार्यान्वयनले स्थानीय सरकारलाई आफ्नो समग्र कार्यसम्पादनमा अंक घट्न गयो भने राम्रो हँुदैन, मिडियामा नाम आउँछ भन्ने सचेतना बढाएको छ ।
असहमति र दोषबिच कार्यान्वयनमा ल्याइएको लिजाले आफ्नो प्रभाव देखाउँदै गएको देखिन्छ
साथै, लिजामा भरेको अंक र पेस गरेका कागजपत्रका आधारमा मात्र स्थानीय तहलाई सम्मान गर्न सकिने आधार बन्न सकेको छैन । लिजालाई आधार बनाएर थप जिम्मेवारी र बजेट दिने पद्धति विकास गर्दा स्थानीय तहबिच विभेदको सन्देश जाने सम्भावना पनि हुन सक्छ । त्यस्तै, स्थानीय सरकारको क्षमतामाथि गरिने नजरअन्दाजले सुशासनलाई चुनौती दिने र नागरिक पीडित हुने अवस्था आउने पनि देखिन्छ ।
स्वमूल्यांकनका अनुभूत समस्या
स्थानीय सरकार संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन (लिजा) कार्यान्वयनमा केही समस्या देखिएका छन् । लिजाले स्थानीय सरकारको अपनत्व पाउन संर्घष गरिरहेको छ । अपनत्वको समस्या छ । स्थानीय तहमा लिजामा उल्लेखित कामभन्दा अरू काम गर्न पर्दैन भन्ने जस्तो नकारात्मक सन्देश गएको देखिन्छ । संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले जनप्रतिनिधि र कर्मचारीलाई प्रशिक्षित गर्न सकेको देखिँदैन । स्थलगत भ्रमण गरेर सक्कल कागजको गुणस्तर परीक्षण गर्न पनि सकेको देखिँदैन । लिजाले ८८ वटाभन्दा बढी काम गर्ने वडा समेट्न सकेको छैन । सामाजिक परीक्षण, सार्वजनिक परीक्षण, सार्वजनिक सुनुवाइ, राजस्व प्रशासन तथा अभिलेख व्यवस्थापनजस्ता कार्यको सूचक पनि छैनन् ।
लिजा समयमा भर्ने प्रतिशत ज्यादै कम छ भने भर्दै नभर्ने पालिका पनि छन् । लिजामा एकातिर सबै कागजपत्र एकैचोटि अपलोड नहुने प्राविधिक समस्या छ भने अर्कोतिर जुनसुकै कागज अपलोड गरे पनि सिस्टम अपरेट हुने गर्छ । तोकिएको भन्दा बढी अंक घोषणा गर्दा पनि सिस्टम रोकिन्न । यसले गर्दा स्थानीय सरकारमा भनिएको भन्दा भिन्न वा सबै कागज नराखिकन झारा टार्ने प्रवृतिले बढवा पाउने स्थिति बन्न सक्ने देखिन्छ । स्थानीय सरकारले अपलोड गरेको कागजका आधारमा मात्र अंकको गुणस्तर मिल्दैन र अंक काटिने गरेको छ । यसबाट लिजाको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न कठिन भएको छ ।
स्थानीय तहमा लिजालाई सम्पर्क अधिकृत वा आईटी अफिसरको मात्र जिम्मा र चासोको विषय जस्तो गरिएको छ । शाखा एकाइका लागि लिजाको अंक भर्ने काम प्राथमिक कार्यका रूपमा देखिँदैन । लिजामा प्रदेश सरकारको भूमिका स्वीकार गरेको देखिँदैन । लिजाको प्रयोगको प्रतिफल पनि अमूर्त छ । महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका, नगरपालिका र गाउँपालिकाका सक्षमता र आवश्यकता फरक हुने कारण एकैप्रकारको लिजाले प्रतिनिधित्व गर्न सक्दैन कि भन्ने विज्ञ राय रहेको छ । सारमा, लिजा पनि अन्य रणनीतिजस्तै एक कर्मकाण्डी रणनीति बन्ने हो कि भन्ने भय पनि रहेको छ ।
लिजाको आगामी दिशा
लिजा स्थानीय सरकारलाई सबल सक्षम र जिम्मेवार बनाउने रणनीति भएकाले यसमा रहेका कमीकमजोरी सुधार गर्दै जानु आवश्यक हुन्छ । स्थानीय सरकारका काम, जम्मेवारी र क्षमता समयानुकूल परिवर्तन हँुदै जान्छन् । काम, जम्मेवारी र क्षमताको परिवर्तनसँगै सूचकलाई पनि अद्यावधिक गर्दै जानुपर्छ । स्थानीय सरकारलाई लिजाका सूचक प्रतिनिधिमूलक सूचक हुन् र तीभन्दा धेरै काम गर्न सकिन्छ भन्ने जानकारी दिन पनि जरुरी देखिन्छ । लिजामा पालिकाका वडा कार्यालयले सम्पादन गर्ने कामलाई पनि सूचकमा देखिने गरी सूचक बनाउनुपर्छ । मूलभूत रूपमा स्वमूल्यांकनलाई तथ्यगत र वस्तुगत बनाउन आवश्यक छ ।
साथै, मूूल्यांकनको नतिजा र गुणस्तरलाई क्षमता विकासका क्रियाकलाप र अनुदान प्रवाहसँग आबद्ध गर्नु राम्रो हुने देखिन्छ । लिजाको सिस्टमलाई आर्टिफिसियल इन्टिलिजेन्सको प्रयोग गरेर विकास गर्नुपर्छ । स्वमूल्यांकनका सम्बन्धमा स्थानीय तहमा धेरैभन्दा धेरै अन्तत्र्रिmया र छलफल गराई भर्ने विधिलाई सरल बनाउनु उचित हुन्छ । लिजाको महत्व बुझ्दै गएको वर्तमान परिप्रेक्षमा भविष्यमा स्थानीय तहले आफ्नो सबल र कमजोर पक्ष आफैं पहिचान गर्दै आफ्नो सबलीकरण आफैं गर्न सक्नेछन् । परिणामतः स्थानीय सरकार संस्थागत रूपमा सुदृढ सबल भई सार्वजनिक सेवाप्रवाह र सुशासनको प्रर्वद्धन हुने देखिन्छ । राजधानीडेली डटकमबाट

