
- सहीखबरमा तपाईंलाई हार्दिक स्वागत छ ।
- अचेल केमा व्यस्त हुनुहुन्छ ?
- साहित्य लेखनमा लाग्नु भएको कति भयो ?
- साहित्य लेखनमा कस्को प्रेरणाले लाग्नु भएको हो ?
- साहित्यलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?
- साहित्यको कुन विधामा कलम चलाउनुहुन्छ ?
- साहित्यलाई अनुत्पादक क्षेत्र भन्छन् नि ? तपाईको विचारमा के लाग्छ ?
- तपाईंले पुस्तकहरू प्रकाशन गर्नु भएकाे छ । साहित्यिक पुस्तक प्रकाशनमा कतिको अफ्ट्यारो र चुनौती छ ?
- तपाईं विभिन्न साहित्यिक तथा सामाजिक संस्थामा पनि आबद्ध हुनुहुन्छ । यसलाई कसरी ब्यबस्थापन गर्नुहुन्छ ? आत्मसन्तुष्टि मिल्छ की मिल्दैन ?
- साहित्यको आडमा राजनीति गर्नेहरूलाई के भन्नुहुन्छ ?
- मानव जीवनमा साहित्यको भूमिका कस्तो रहन्छ ?
- अहिलेको नेपाली साहित्यलाई कसरी नियालिरहनुभएको छ ?
- अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली भाषा–साहित्यको स्थान कहाँनेर देख्नुहुन्छ ?

- स्रष्टा, सिर्जना र सर्जकलाई प्रदान गरिने सम्मान/पुरस्कारप्रति तपाईंको धारणा के छ ?
- साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाज प्रतिको दायित्व के हो जस्तो लाग्छ ?
- समाज र साहित्यको सम्बन्धमा कस्तो समानता छ जस्तो लाग्छ ?
साहित्य वीना समाज अपाङ्ग जस्तै हुन्छ।
- साहित्य लेखनबाट के पाए भन्ने लाग्छ ?
- पछिल्लो समय साहित्यका पाठक कतिका छन् जस्तो लाग्छ ?
- अरु कुनै विधामा पुस्तक प्रकाशनको तयारी गरिरहनु भएको छ कि ?
- ….अन्त्यमा केही ?
लघुकथाका साधक नवराज रिजालसँंग लघुकथाकै सेरोफेरोमा रहेर हाम्राे लघुकथा केन्द्रका संरक्षक राजु क्षत्री अपुरोले गरेकाे कुराकानी
- सर्वप्रथम यहाँको परिचय बताइदिनुहोस् न ?
– म, नवराज रिजाल, स्वाभिमान बस्ती, जितपुर सिमारा उपमहानगरपालिका-१६, बारा निवासी हुँ।
- लघुकथा लेखनमा यहाँको यात्रा कहिलेदेखि शुरु भएको हो नि ?
-२०३९ सालमा काठमाडौँबाट प्रकाशित मातृभूमी साप्ताहिकमा छापिएको ‘पागलको चाहना ‘ लघुकथा नै मेरो पहिलो लघुकथा हो भन्ने म स्वयंको बुझाई छ ।
- अहिले पुराना पुस्ताका थुप्रै लघुकथाकारहरू पनि सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय भइरहेको अवस्थामा समेत यहाँ त्यति सक्रिय देखिनु हुन्न नि ?
-सामाजिक सञ्जालमा म त्यति सक्रिय छैन ,यो सत्य हो । तर म साहित्यिक कर्मबाट टाढा छैन । आ–आफ्नो रूचिको कुरा हो । म लामो समयदेखि साहित्यिक कर्म नै गरिरहेको छु । अलिकति पनि टाढा छैन । हेर्नोस्,२०५० सालबाट मेरै सम्पादन/ प्रकाशनमा आरम्भ भएको नवप्रज्ञापन साहित्यिक पत्रिका २०८० बैशाखमा आइपुग्दा शतक अङ्क प्रकाशित हुन सफल भएको छ । मेरा पौने दुई दर्जन कृति प्रकाशित भएका छन् । मैले दर्जनभन्दा बढी पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गरेको छु । दुई कृति माथि स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीले अनुसन्धान सकेका छन् । दुई कृति माथि अनुसन्धान जारी छ । स्नातक तहमा भएका र हुँदै गरेका अनुसन्धान त आधा दर्जन छन् । अनि मेरा आठवटा रचनाहरूले विभिन्न तहका पाठ्यपुस्तकमा स्थान पाएका छन् । अनि सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय तपाईले मसँग यति माया र सद्भावका साथ कुराकानी गरिरहनु भएको छ । सामाजिक सञ्जालमा नदेखिए पनि माया गर्ने यहाँहरू जस्ता मित्रहरू पनि हुनुहुँदो रहेछ । म यसैमा खुसी छु ।
- आफू वरिष्ठ बन्नु छ भने कनिष्ठलाई माया गर, प्रशंसा गर भन्ने उक्तिलाई थुप्रै साहित्यकारहरूले पछ्याउनु पनि भएको छ । तर केही साहित्यकारहरूले कनिष्ठहरूले गरेको कार्यहरूलाई नकारात्मक रूपले हेर्ने गरेको समेत् पाइन्छ । साहित्यकारहरूमा यो भावना उब्जनुले के सन्देश जाला ?
– हरेक मानिसका आआफ्ना सोच र चिन्तन हुन्छन् । विचार र विचारधारा हुन्छन् । मूल्य र मान्यता हुन्छन् । कसले कस्तो व्यवहार किन र कसरी गर्यो ? ती कुराको निर्धारणमा माथिका तत्वहरूको अहं भूमिका हुन्छ । मलाई लाग्छ संसारमा सबैभन्दा ठुलो कुरा आफूले आफूलाई चिन्नु, जान्नु र बुझ्नु हो । आफूले आफैँलाई चिनेको खण्डमा वरिष्ठ र कनिष्ठका कुराहरूले त्यति महत्त्व राख्दैनन् । यो भावना राख्नु पनि हुँदैन । को बरिष्ठ, को कनिष्ठ भनिरहने कुरै हैन । यो कामको समय हो, हामीले लेखनमा विश्वास गर्नुपर्छ । बरिष्ठ-कनिष्ठको विभेदमा हैन । लेखनलाई निरन्तरता दिँदै परिमार्जित हुँदै गए हिजोका कनिष्ठ आज वरिष्ठ र आजका कनिष्ठ भोलिका बरिष्ठ हुन् ।
त्यसकारण त्यस्ता कुराहरू नै गर्नुहुँदैन । फेरि लेखन भनेको एउटा तपस्या हो र लेखकहरू तपस्वी हुन् । मेरो विचारमा तपस्यामा जो खरो उत्रन सक्छ त्यो बरिष्ठ र जो उत्रन सक्दैन त्यो कनिष्ठ हो । हेर्नोस्, बरिष्ठ कनिष्ठ छुट्याउने आधार लेखन हो, उमेर होइन । कसले के र किन भन्यो भनेर समय खेरफाल्नु भन्दा लेखनतिर अझ सक्रिय भएर लाग्नु श्रेयस्कर हुन्छ । यसर्थ म आग्रह गर्छु कि लेखौँ, लेख्दै जाऔँ र सबैभन्दा राम्रो लेखौँ, त्यही नै लेख्नेहरूको सबैभन्दा राम्रो उपाय हो । लेख्नेहरूको काम लेख्ने र परिमार्जित हुने हो, दुनियाँको नजर पढेर दायाँबायाँ गर्ने पटक्कै हैन । म अझ जोडका साथ भन्छु वेकारमा चित्त दुखाएर नबसौँ, मिहिनेतका साथ खुरुखुरु लेखौँ र साहित्यलाई समृद्ध बनाउन आफ्नोतर्फबाट सकेको योदान गरौँ ।
- हाम्रा गतिविधिहरूलाई यहाँले कसरी नियाली रहनु भएको छ ?
-तपाईहरू निरन्तर काम गरिरहनु भएको छ । तपाईहरूले गरेको कामलाई कसले नराम्रो भन्न सक्छ र ? नराम्रो भन्ने यदि कोही छन् ती आफैँ नराम्रो हुन् । मैले पनि तपाईहरूको कामलाई अत्यन्तै सकारात्मक रूपमा लिएको छु । तपाई त झन् विदेशमा बस्नु हुन्छ तैपनि काम नेपालकै र नेपाली साहित्यकै गरिरहनु भएको छ । यो हाम्रो परम्परा पनि छ। हेर्नुस् ,नेपाली भाषालाई आजको अवस्थामा ल्याउन विदेशमा बस्ने नेपालीहरूको योगदान अति महत्त्वपूर्ण छ । अहिले पनि मेरो नजरमा सुधपा र उहाँहरूको योगदान झलझली आईरहेको छ । म तपाई र तपाईको टिमका साथीहरूका कामलाई उच्च सम्मान र आदर गर्दै भविष्यमा पनि यस्तो कार्य गरिरहन आग्रह गर्छु ।
- हामीले खेल्न पर्ने भूमिकामा कुनै कसर बाँकी भए यहाँको अमूल्य सुझावको अपेक्षा समेत् राखेका छौँ । केही सुझाव दिन चाहनुहुन्छ कि ?
– यहाँ दिन सकिने सबैभन्दा सजिलो कुरा भनेकै सुझाव हो । सुझाव नदिने को होला ?, कोही होलान्, त्यस्तो मलाई पटक्कै लाग्दैन । हेर्नोस् यहाँ त, भुसुना मार्न नसक्नेहरू पनि हात्ती मार्ने सुझाव दिन कम्मर कसेर बस्छन् । बल्लबल्ल बिहान ८ बजे ओछ्यान छाड्ने व्यक्तिसमेत् अरूहरूलाई सबेरै उठ्नुपर्छ, यो राम्रो बानी हो भन्न बिर्सदैनन् । राजुजी, धन्न मलाई यस्तो प्रश्न गरेर तपाई बच्नु भयो । अरूहरूलाई यस्तो प्रश्न सोध्नु भएको भए फस्नुहुन्थ्यो । मेरो सुझाव हैन आग्रह छ, कुनै पनि काम कहिल्यै पुरा हुँदैनन् । यहाँहरूले थालेको कामलाई निरन्तरता दिइरहनोस् । हिँड्ने काम कहिल्यै नछाड्नोस् यो मेरो सुझाव होइन, अनुरोध हो ।
- यस्तो एउटा मानक लघुकथा जसले तपाइलाई लेख्न प्रेरित गर्यो, याद भए त्यो लघुकथा हाम्रा पाठकका लागि भनिदिनु होस् न ?
–मलाई मन परेका कथाहरू मध्येको अर्धसत्य एउटा लघुकथा हो । यो कथा कथाकार किशोर पहाडीको किंवदन्ती लघुकथा सङ्ग्रहमा सङ्गृहीत छ । र अर्काे पेट लघुकथा हाे ।
- र अन्तमा लघुकथा सम्बन्धी आफूलाई लागेका र छुटेका केहि कुराहरू भए……?
– नेपाली साहित्यमा लघुकथा लेखनको परम्परा त्यति लामो छैन । २००७ सालमा प्रकाशित झिल्को पहिलो लघुकथा कृति मानिन्छ । त्यसपछि पनि यसको गति ढिलै रह्यो । यसका बाबजुद पनि चालीस र पचासको दशकमा लघुकथा लेखकहरूको सङ्ख्या केही मात्रामा बढ्यो ।
साठीको दशक पछि गति झाङ्गीदै गयो र सत्तरीको दशकदेखि ह्वात्तै बढेको अवस्था छ । लेखक सङ्ख्या बढ्नु वा धेरै नजर यता सोझिनु सकारात्मक पक्ष हो । यसले मानिसहरूमा लघुकथाप्रति मोह जाग्दै गएको महशुस हुन्छ । यो पनि हो, धेरैको आँखा यता पर्नुले लघुकथाको महत्त्व दिनप्रतिदिन बढिरहेको प्रतीत हुन्छ ।
अँ, यतातिर धेरैजना आइरहनु भएको छ । लेखिरहनु भएको छ । अहिले लघुकथा लेखनमा बाढी नै आएको छ । मेरो विचारमा यो राम्रो पक्ष हो । म यसलाई सकारात्मक आँखाले हेर्छु । लेखनमा प्रवेश गरेका नवप्रवेशीहरूलाई हार्दिक
स्वागत गर्छु ।
अन्त्यमा, मलाई यो अवसर प्रदान गर्नु भएकोमा धन्यावद सहित सफलताको कामना ।

लघुकथाकार तथा हाम्रो लघुकथा केन्द्रका संरक्षक राजु क्षत्री अपुरोले हाम्रो लघुकथा केन्द्रको फेसबुक पेजमा पोस्ट गर्नु भएको अन्तर्वार्ता हामीले साभर गरी संसोधन सहित प्रकाशित गरेका हौं । सम्पादक
प्रा.डा. कपिल लामिछाने एक विशिष्ट प्राज्ञिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। पोखरा महानगरपालिका-२८, माझठाना, कास्कीमा २०१५ सालमा पिता शुकदेव र माता सुकुमायाका सुपुत्रका रुपमा जन्मेका लामिछाने २०४१ देखि नै प्राध्यापन, साहित्य सिर्जना र लेखनको मूल थलो पनि भैरहवालाई बनाउनुभएको छ ।
त्रि.वि.बाट नेपाली विषयमा स्नातकोत्तर (प्रथम श्रेणीमा प्रथम) र गाउँखाने कथामा विद्यावारिधि गर्नुभएको लामिछानेले लामो समयदेखि साहित्यिक, शैक्षिक र प्राज्ञिक नेतृत्व लिई आउनुभएको छ। विभिन्न साहित्यिक, सामाजिक र सांस्कृतिक संघसंस्थामा आबद्ध लामिछाने २०७५-२०७९ मा प्रज्ञा सभासदस्य पनि हुनुभएको हो। अहिले उहाँ नेपाल बालसाहित्य समाजको उपाध्यक्ष हुनुहुन्छ।
उहाँका २०३४ देखि कविता, २०४१ देखि एकाङ्की, २०४२ देखि समालोचना र कथा, २०४४ देखि लघुकथा र २०४५ देखि बालकथा प्रकाशित हुँदै आएका छन्। सिर्जना, समालोचना, अनुसन्धान र सम्पादन गरी अहिलेसम्म उहाँका करिब साठीभन्दा बढी पुस्तकहरू प्रकाशित भएका छन्। उहाँले नेपाली गाउँखाने कथा, नेपाली बौद्ध साहित्य, मुस्लिम संस्कारगीत, नेपाली कथामा कृषिजीवन, नेपाली साहित्यमा शकुन्तलोपाख्यान आदि विषयमा अनुसन्धान गर्नुभएको छ। अन्यथा (२०५४), जलमानव (२०६१), बोन्साइ (२०६८), विस्थापन (२०७५) र अणिमा (२०७९) गरी उहाँका पाँच लघुकथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्।
नेपाली लघुकथाको सिर्जना, समालोचना, प्रशिक्षण र सिद्धान्त स्थिरीकरणमा लामिछानेको अहम् भूमिका छ।
साहित्य सिर्जनामा लामिछानेको विशेष योगदान छ भने लोकसाहित्य र त्यसमा पनि गाउँखाने कथाको स्थलगत सङ्कलन र अध्ययन तथा लोकगाथा, लोकगीत र लोककथाको अध्ययनमा उहाँको योगदान उल्लेख्य रहेको छ। मोफसलमा रहेर निष्काम प्राज्ञिक कार्य गरेवापत उहाँले चार दर्जनभन्दा बढी पदक, पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गर्नुभएको छ।
हाल लामिछाने लघुकथामा विशेष सक्रिय छन । प्रस्तुत छ, लघुकथा कै सेरोफेरोमा रहेर हाम्रो लघुकथा केन्द्रका संरक्षक राजु क्षत्री अपुरोले लामिछानेसंग गर्नु भएको कुराकानी ।
लघुकथा लेखनमा यहाँको यात्रा कस्तो रहेको छ?
– मैले २०४४ देखि लघुकथा लेख्न थालेको हुँ। पहिलो प्रकाशित लघुकथा हो, ‘कुप्राहरुको देश’ । यो २०४४ को अणु भन्ने पत्रिकामा छापिएको छ। त्यसपछि २०५४ मा अन्यथा, २०६१ मा जलमानव, २०६८ मा बोन्साइ, २०७५ मा विस्थापन र हालै २०७९ मा अणिमा गरी पाँच लघुकथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। अब छैठौँ सङ्ग्रहको तयारी गर्दै छु। नेपाली लघुकथाको सिर्जना, समालोचना, प्रशिक्षण र सिद्धान्त स्थिरीकरणमा मेरो योगदान र मेरा लघुकथागत प्रवृत्तिका बारेमा त अग्रज र अनुजहरूले मूल्याङ्कन गर्नुहुने नै छ।
यहाँ त पोखराको हुनुहुन्छ । पोखरामा लघुकथाको अवस्था के कस्तो रहेको पाउनु भएको छ ?
– पोखरा देशको दोस्रो राजधानीजस्तै हो। कविता, काव्य, मुक्तक, गीत, गजल, कथा र उपन्यासका अगाडि लघुकथा लघु पो भयो कि जस्तो लागेको छ। हाल (२०८० वैशाख) सम्ममा कास्की पोखराका रामबहादुर बानिंया, राजु क्षत्री अपुरो, कल्याण पन्त, भास्कर (भवानीप्रसाद पाण्डे), कपिल लामिछाने ,अल्पबिराम पोख्रेली र शुभ शर्माका लघुकथा सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएका छन्। यो सङ्ख्या निकै कम हो। फाट्टफुट्ट वा फुटकर लेख्नेहरू भने दर्जनौँ छन् । यसबाट लघुकथामा पोखरालाई समृद्ध पार्न अझै धेरै गर्न बाँकी देखिन्छ ।
नेपालमा लघुकथाको प्रभावकारिता कस्तो छ?
– नेपालमा लघुकथाको निकै राम्रो प्रभाव छ । प्रभाव बढ्दो अवस्थामा पनि छ। दिनहुँ लेखिन्छ, पोस्ट गरिन्छ, छापिन्छ, वाचन गरिन्छ र पढिन्छ, सुनिन्छ । सामाजिक स़ञ्जालमा लाइभ र भिडियो वाचन पनि गरिन्छ र सुनिन्छ अनि हेरिन्छ । पाठक र श्रोताले चाहेका र रुचाएकाले नै यस्ता क्रियाकलाप हुँदैआएका छन्। यसबाट लघुकथाको उपयोगिता र प्रभावकारिताको आँकलन गर्न सकिन्छ ।
हाम्रो लघुकथा पाठशाला पेजले लघुकथा केन्द्रको नामबाट आधिकारिक मान्यता पाएको छ। हाम्रा गतिविधिलाई यहाँले कसरी नियालिरहनु भएको छ?
– सामाजिक सञ्जाल हाम्रो लघुकथा पाठशाला पेज हाम्रो लघुकथा केन्द्रको नामबाट २०८० वैशाख १३ गते आधिकारिक रूपमा दर्ता भएकोमा मलाई खुसी लागेको छ। सोही दिन मैले बधाई र शुभकामना दिएको हुँ । विगतदेखि अनौपचारिक रूपमा लघुकथा सम्बन्धी क्रियाकलाप गर्दै आएकोमा अबदेखि यसले गर्ने लघुकथा सम्बन्धी क्रियाकलाप औपचारिक हुन्छन्। यसले सहयोग लिनदिन सहज हुनसक्छ।
म प्रायः भैरहवा लुम्बिनीमा रहेर यसका क्रियाकलाप र गतिविधि हेर्छु, सुन्छु। यसमा आबद्ध स्वयंसेवी एड्मिनहरुको लगन, सक्रियता, जाँगर र तन्मयता देखेर म छक्क पर्छु। यही काम सरकारले गर्ने गराउने हो भने मासिक करोडौँले पनि सम्भव देखिन्न। यस्ता स्वयंसेवी मनहरूलाई म धेरैधेरै साधुवाद भन्न चाहन्छु।
हामीले खेल्नुपर्ने भूमिकामा कुनै कसर बाँकी भए यहाँको अमूल्य सुझावको अपेक्षासमेत राखेका छौँ। केही सुझाव दिन चाहानु हुन्छ कि ?
– त्यसो त केही पनि पूर्ण छैन। कसर त रहिरहन्छ। घोडा चढ्ने नै त हो लड्ने। हाम्रो लघुकथा गानमा भनेजस्तै धेरै गरियो अझ धेरै गर्न बाँकी नै छ। हाम्रो लघुकथा पाठशाला पहिले पेजमात्र थियो। दर्ता भएर अब संस्था भयो। केही काम अगाडि बढेको छ। अब यसले बाँकी कामलाई अघि बढाउने नै छ। लघुकथा पुरस्कार कम छन्, अरु स्थापना गरौँ। लघुकथाकार कोश त आएको छ। लघुकथा कोश बनाउन बाँकी नै छ। लघुकथा प्रधान एउटा पत्रिका छैन। एउटा मासिक पत्रिका निकालौँ। लघुकथा समालोचना कम छन्। त्यसमा जोड दिऊँ। समालोचकलाई पनि विशेष रुपले सम्मान गर्ने परिपाटी बसालौं ।
अहिले सामाजिक सञ्जालमा लेख्ने धेरै पढ्ने कम भइरहेको अवस्थामा पाठकलाई आकर्षित गर्न के के गर्नु पर्ला?
– पाठकको मनोविज्ञान बुझेर काम गरौँ। पाठक उत्कृष्ट र मानक लघुकथा पढ्न आतुर छ। लेखक कनीकुथी झ्यापझुप लेखेर आफैँ एकपटक पनि नपढी पोस्ट गर्न आतुर छन्। साहित्य साधनाको विषय हो। यो तातै खाने चिज होइन। यसको माध्यम भाषा हो। सम्बन्धित भाषामा सामान्य वाक्य बनाउन आउन्न। उसैलाई वरिष्ठ हुनुपरेको छ। अनि त्यस्तो लेखाइबाट कसरी पाठक आकर्षित हुने? म त यसका लागि प्रशिक्षण र अभ्यास आवश्यक देख्छु। यतिका कार्य गरिरहनु भएको छ।अब त्यतातर्फ पनि ध्यान दिनु हुनेछ भन्ने लागेको छ र अन्तमा मेरो छोटो भलाकुसारी पाठक सामु पुर्याउन पहल गर्नु भएकोमा हार्दिक धन्यवाद ।

लघुकथाकार तथा हाम्रो लघुकथा केन्द्रका संरक्षक राजु क्षत्री अपुरोले हाम्रो लघुकथा केन्द्रको फेसबुक पेजमा पोस्ट गर्नु भएको अन्तर्वार्ता हामीले साभर गरी संसोधन सहित प्रकाशित गरेका हौं । सम्पादक

जनस्वास्थ्यविज्ञ रवीन्द्र पाण्डे, साहित्यको सगरमा रवीन्द्र समीर चिनाइरहनु पर्ने कुनै नौलो नाम होइन । पेशाले डाक्टर भएपनि उहाँ लघुकथाको क्षेत्रमा सङ्ख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा धेरै लघुकथाकृति प्रकाशन गर्ने सर्जक हुनुहुन्छ ।
एमडी र एमपीएच सम्मको शिक्षा आर्जन गर्नुभएका श्रष्टा डा. समीर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका धेरै सम्मान र पुस्कारहरूले बिभूषित भइसक्नु भएको छ। प्रस्तुत छ लघुकथा कै सेरोफेरोमा रहेर लघुकथाकार रबिन्द्र समिरसंग हाम्रो लघुकथा केन्द्र नेपालका संरक्षक राजु क्षत्री ‘अपुरो’ले गर्नु भएको भलाकुसारी:
सर्वप्रथम आफ्नो पुरा परिचय , र लेखन यात्राबारे बताइदिनु होस् न ?
बुवा तेजनारायण पाण्डे र आमा विमला पाण्डेको जेष्ठ पुत्रको रुपमा गुल्मी, धुर्कोट -५ मा वि सं २०३० जेठ २५ मा मेरो जन्म भएको हो । मैले चिकित्सा शास्त्र तथा जनस्वास्थ्यमा स्नातकोत्तर गरेको छु । पेशाले चिकित्सक तथा जनस्वास्थ्य बिशेषज्ञ हुँ । स्वाइन फ्लू, भूकम्प, बाढी, कोरोना महामारी लगायत देशलाई अप्ठ्यारो पर्दा मैले तन, मन र धनले सेवा गर्ने अवसर पाएको थिएँ र भविष्यमा पनि यसको लागि अग्रसर छु । मेरो बुवा शिक्षक तथा कवि हृदयको हुनुहुन्छ । बुवाको प्रेरणाबाट म लेखनयात्रामा बिद्यालयदेखि नै लागेको हुँ । त्यो बेला निबन्ध, कविता, कथा, नाटक, गीत लगायत जे आवश्यक पर्यो त्यहि लेख्ने गर्दथें । मेरो कलेज जीवन सुरु भएपछि लघुकथा विधामा समर्पण बढ्दै गयो । वि सं २०४७ सालदेखि लघुकथा लेख्न सुरु गरेको थिएँ । मेरो पहिलो लघुकथा संग्रह तेस्रो आँखा २०५३ सालमा प्रकाशित भएको हो । हालसम्म मेरा १३ वटा साहित्यिक पुस्तक प्रकाशित भएका छन् । मैले अर्जुनदृष्टि लघुकथा संग्रहको लागि पद्मश्री साहित्य पुरस्कार, अनेसास उत्कृष्ट पुरस्कार पाएको छु भने प्रथम राष्ट्रव्यापी लघुकथा प्रतियोगिता, २०५४ मा प्रथम पुरस्कार, नवप्रतिभा पुरस्कार, युवाबर्ष मोती पुरस्कार, उत्तम शान्ति पुरस्कार, रमेश विकल सम्मान, जनमत सम्मान, साहित्य सन्ध्या पुरस्कार, सुरभि लघुकथा पुरस्कार , साताको साहित्य पुरस्कार, लघुकथा समाजबाट रामचन्द्र पद्मा लघुकथा पुरस्कार, श्रष्टा सम्मान ( जर्मनी ), एन आर एन साहित्य सम्मान ( लक्जेम्बर्ग ), विश्व साहित्य महासंघ सम्मान ( रुस ), महेन्द्र बिद्याभुषण पदक , नेपाल बिद्याभूषण पदक, त्रिवि तथा नर्दन युनिभर्सिटी बंगलादेशबाट स्वर्ण पदक लगायत ३ दर्जन राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय पुरस्कार तथा सम्मान पाएको छु ।
यहाँं लघुकथा मै बढी केन्द्रित हुनुको खास कारण के होला ?
बिज्ञान तथा चिकित्सा शास्त्र अध्ययनमा निकै कठिन बिषय हुन् । ती कठिन बिषयमा प्रथम हुने दौड झनै कठिन बिषय हो । यो बीचमा साहित्यिक अध्ययन तथा लेखन छनोटमा आधारित भयो । जब मैले खलिल जिब्रान, आन्तोन चेखब, स्टेफेन किंग, मोपासा, आर्नेस्ट हेमिंग्वे, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, भैरब अर्याल, भूपि सेरचन, शंकर लामिछाने, मनु ब्राजाकीलगायतका पुस्तक पढें, मभित्र तृषित लेखनले लघुकथाको बाटो समायो । थोरै शब्दमा धेरै भन्न सकिने कलाको अभ्यास गर्दै जाँदा लघुकथा मेरो प्रिय विधा बन्यो । प्रकाशन, प्रतियोगिता, पुरस्कार, आदरणीय पाठकको प्रतिक्रिया आदिले म लघुकथा विधामा थिग्रिएं | अहिलेको व्यस्त तथा बिशेषज्ञ युगमा हाम्रो लेखन पनि तदनुसार हुनु पर्दछ भन्ने मेरो मान्यता हो ।
एउटै बिषयमा लघुकथा लेख्ने सोच कसरी आयो ? कुन कुन पुस्तक एकै बिषयमा आधारित रहेर लेखिएका छन् नि ?
पहिले परम्परागत संरचनामा रहेर अर्थात सैद्धान्तिक संरचनामा रहेर लघुकथा लेखें । मलाई लाग्यो कि हामीले लघुकथामा नयाँ प्रयोग गर्न सकिन्छ । त्यसपछि मैले एकै विषयका ५६ लघुकथाको संग्रह ‘ईश्वरका कथा ‘लेखें । नेपाली साहित्यमा एकै बिषयमा लेखिएको पहिलो लघुकथा संग्रह ईश्वरका कथा हो ।
मृत्युको एकै बिषयमा लघुकथाको शैलीमा लेखिएको पहिलो उपन्यास ‘मृत्युको आयु’ हो । यसमा बैदेशिक रोजगारीमा रहेको श्रमिकको मृत्युबाट लघुकथा उपन्यास सुरु भएर उसको तेह्रौं दिनको किरियाकर्ममा टुंगिएको छ । मृत्युको आयुमा १६६ वटा लघुकथा छन् । यो निश्चित समयमा आधारित लघुकथा हो जसले मृत्युलाई बिबिध कोणबाट हेरेको छ । हालै प्रकाशित ‘कोरोनातन्त्र’ सूत्र उपन्यासमा १०१ वटा लघुकथा छन् लघुकथा विधाको बिबिधता बिभिन्न कोणबाट गर्न सकिन्छ भन्ने मेरो मान्यता हो । यसरी हेर्दा मेरा १० वटा लघुकथा संग्रह प्रकाशित भएका छन् ।
कतिपय बौद्धिक लघुकथाकारहरूका लघुकथा पढ्दा बढी दार्शनिक र आम पाठकले नबुझिने शैलीमा लेखिएको पाइन्छ। लेखकले आफुले मात्रै बुझ्ने गरि लेख्ने कि पाठकले नि बुझ्न सहज हुने गरि लेख्ने ? यो बारे यहाँको आफ्नो अभिमत कस्तो छ ?
लेखकले कसको लागि लेख्छ ? आफ्नो लागि वा आम पाठकको लागि ? निश्चय नै लघुकथा बौद्धिक विलासिता प्रदर्शन गर्ने भन्दा पाठकमैत्री हुनुपर्दछ । यसो भनिरहँदा लघुकथाको मर्म बिर्सिनु हुँदैन । कथ्य,बिम्ब, व्यंग्य र अन्त्योत्कर्ष यी चार तत्व नभएको लघुकथामा प्राण हुँदैन । निष्प्राण लघुकथा लेख्नु र बौद्धिकविलासिताको लेख्नु उस्तै अतिवाद हुन् । यी अतिवादबाट लेखक बच्नु जरुरी छ ।
लघुकथा के हो र कस्तो हुनुपर्ने हो ? यहाँले लघुकथालाई कसरी परिभाषित गर्नु भएको छ ?
हामीले लघुकथा लेख्ने बेलामा लघुकथा के हो ? कसरी लेख्ने भन्ने प्रश्न हरेक ठाउँमा उठ्ने गर्दथ्यो । अहिले लघुकथा संग्रहहरु, यसका सैद्धान्तिक पक्षहरु आदि बारे थुप्रै पुस्तक निस्किएका छन् । लघुकथा पाठ्यक्रममा समेत समाबेश भइरहेको छ । लघुकथामा धेरै थेसिस लेखिएका छन् ।लघुकथामा एमए, एमफिल, पिएचडी गर्ने व्यक्तिहरु हुनुहुन्छ । तसर्थ हामी सर्जकले लघुकथाको परिभाषा र संरचना व्याख्या गर्नु नपर्ला । हामीले गर्ने सिर्जना हो
लघुकथाको उन्नयमा लागिपरेका सक्रिय पेजहरुका गतिविधिलाई कसरी मुल्यांकन गरिरहनु भएको छ ?
लघुकथाको उन्नयनको लागि धेरै संस्था, पेज तथा गतिबिधि हुनु सुखद पक्ष हो । लघुकथा कुनो, आधुनिक लघुकथा, लघुकथा पाठशाला ( हाम्रो लघुकथा केन्द्र नेपाल), नमस्ते आधुनिक लघुकथा मञ्च आदि भर्चुवल माध्यमले नयाँ तथा पुराना लेखकलाई स्पेस दिएका छन् । ती लघुकथाबारे टिप्पणी, प्रतिटिप्पणी भएका छन् । लघुकथा वाचन लोकप्रिय बनेको छ । यी पेजका कारण सयौं लघुकथाकारको जन्म भएको छ | दर्जनौं लघुकथा संग्रह प्रकाशित भएका छन् । यी पेजबाट लघुकथा विधाबारे सैद्धान्तिक छलफल, पुस्तक लोकार्पण, अन्तरक्रिया आदि भएका छन् । तसर्थ लघुकथाको उन्नययनमा यी पेजको ठूलो योगदान रहेको छ । यसको साथै बिभिन्न अनलाइन पत्रिका, अनलाइन साहित्यिक संस्थाले पनि लघुकथा र सर्जकलाई बाँध्ने काम गरेका छन् ।
यहाँ लघुकथामा धेरै पुस्तक प्रकाशन गर्नु भएका स्थापित एवं चर्चित लघुकथाकार, अहिले लघुकथाका पुस्तक प्रकाशन गर्ने बाढी नै आएको छ। धेरैका पुस्तक बिक्री समेत भैरहेको अवस्था पनि छैन। यो अवस्थामा पुस्तक निकाल्न चाहानुहुनेहरू नयाँ लेखकहरूलाई के सुझाव दिन चाहानु हुन्छ ?
यो निकै महत्वपूर्ण प्रश्न हो । अहिले लघुकथाको बाढी आएको छ । बाढीमा पानी मात्र हुँदैन । धेरै पतकर पनि हुन्छन् । मैले क्षमाप्रार्थी हुँदै भन्नु पर्दछ, अहिले निस्किएका ९० प्रतिशत लघुकथा/ संग्रह अल्प गुणस्तरीय छन् । गुणस्तर पक्षलाई वेवास्ता गर्दा प्रकाशक नपाउने, पाठक नपाउने, पुस्तक बाँंड्दै हिड्नुपर्ने अर्थात बिक्रि नहुने स्थिति छ । स्तरीय लघुकथा संग्रहको बिक्रि राम्रो छ | रोयल्टी पनि राम्रो पाएको अवस्था छ । पुरष्कृत पनि भएका छन् । समीक्षा,समालोचना भएको छ । लघुकथा संग्रह तयार भएपछि गुणबत्ता लेखकसंग अन्तरक्रिया गर्ने वा पारिश्रमिक दिएर सम्पादन गर्न लगाउने तथा प्रकाशन गृहबाट प्रकाशन गराउने गर्नुपर्दछ । आफैंले छाप्ने खर्च सम्पादनमा लगाउने हो भने प्रकाशक, पाठक र रोयल्टी पाउन गाह्रो छैन । सम्पादनको संस्कृति विदेशमा निकै उन्नत छ । हामीकहाँ त्यो संस्कृति सुरु भएको छ ।
यहाँ पनि अग्रजहरूका लघुकथाहरू पढेर प्रभावित हुनु भएको होला नै ।आफूभन्दा अग्रज लघुकथाकारहरू मध्ये को कसलाई आफ्नो मानसपलटमा राख्नु भएको छ ?
मेरा धेरै अग्रज हुनुहुन्छ, उहाँहरुको सद्भावविना मेरो यात्रा अपुरो हुने थियो नै । पूर्णप्रसाद ब्रह्माण, दुर्लभलाल सिंह, मनु ब्राजाकी, परशु प्रधान, भागीरथी श्रेष्ठ, इन्दिरा प्रसाई, बिनय कसजू, किशोर पहाडी,नारायण तिवारी, ध्रुब मधिकर्मीलगायत दर्जनौं लघुकथा सर्जकबाट प्रभावित छु । श्रीओम श्रेष्ठ रोदन मेरो लघुकथा यात्राको आदरणीय अभिभावक तथा लघुकथाको अथक अभियन्ता हुनहुन्छ । उहाँ र म बसेर लघुकथा समाजको परिकल्पना गरेका थियौं र भदौ ५ गते ५ जनाको तदर्थ समिति बनाएका थियौं । सुमन सौरभ, मुक्तिनाथ घिमिरेलगायत केहि मित्रलाई पढ्दा मलाइ उर्जा मिल्छ । राजु क्षत्री अपुरो, डा. बिदुर चालिसे, शेखर कुमार श्रेष्ठ, दीपक लोहनी, लता केसी, रचना शर्मा आदिको सक्रियता प्रेरणादायी छ । प्राडा कपिल लामिछाने , प्राडा लक्षणप्रसाद गौतम, डा.पुस्करराज भट्ट,ध्रुब मधिकर्मी , हरि प्रसाद भण्डारीलगायतको समर्पण स्तुत्य छ । लघुकथा विधामा लिनुपर्ने नाम धेरै छन् तर यो छोंटो अन्तर्वार्तामा सबैलाई समेट्न सम्भव छैन ।
अन्तमा मैले सोध्न भुलेका , यहाँलाई भन्न मन लागेका केहि बांँकि छन् कि ?
भन्नुपर्ने कुरा धेरै छन् । ती मध्ये एउटा भनेर बिट मार्छु । राम्रो लघुकथा लेख्नको लागि स्तरीय लघुकथा संग्रह खोजीखोजी पढौं, समाजलाई नजिकबाट बुझौं, पाण्डुलिपि तयार भएपछि प्रकाशनमा हतार नगरौं । राम्रो सम्पादकबाट सम्पादन गर्ने परम्परा सुरु गरौँ । धेरैवटा पुस्तक लेख्नुभन्दा एउटा गुणस्तरीय पुस्तक लेख्नुको ठूलो अर्थ हुन्छ । हामीले लेखेका पुस्तक शिलालेखभन्दा गाढा हुन्छन् ताकी पछि आफ्नो पुस्तक देखेर आफैलाई लाज नलागोस् । अन्त्यमा मेरा बिचार राख्ने अवसर दिनुभएकोमा हार्दिक धन्यबाद ! लघुकथाकार तथा हाम्रो लघुकथा केन्द्रका संरक्षक राजु क्षत्री अपुरोले हाम्रो लघुकथा केन्द्रको फेसबुक पेजमा पोस्ट गर्नु भएको अन्तर्वार्ता हामीले साभर गरेका हौं ।
नेपाली लघुकथामा बिशिष्ट लघुकथाकारको रुपमा पहिचान बनाइ सक्नु भएका सुमन सौरभसँग राजु क्षत्री अपुरोले लघुकथा कै बिषयमा केन्द्रित रहेर गर्नुभएको भलाकुसारी :
सर्वप्रथम आफ्नो पूरा परिचय र लेखन यात्रा बारे बताइदिनुहुन्छ कि ?
साहित्यको सन्दर्भमा वार्ता गर्दैगर्दा अन्य परिचयको चर्चाको अर्थ हुन्छ जस्तो लाग्दैन किनकी प्रत्येक मान्छे सयौँ “परिचय” बोकेर हिँडेको हुन्छ, सबैभन्दा बढी हुन्छ, नभन्दा कम हुन्छ । त्यसैले छरितोसँग भन्दा म आफ्नो स्कूलको समयदेखि नै साहित्यको विद्यार्थी हुँ । साहित्य पढ्ने र लेख्ने कोशिश पनि गर्ने मीठो लत बाल्यकालदेखि नै लाग्यो र लत अझै बढ्दोक्रममा जारी छ ।
सुनिन्छ, यहाँले लघुकथा बाहेक अन्य बिधामा त्यति कलम चलाउनु भएको छैन , यसको कारण जान्न सकिएला ?
प्रकाशनको परिमाणको हिसाबले धेरै लेखिएको र प्रकाशित भएको लघुकथा नै हो । अन्य बिधामा कलम नै नचलाएको भन्ने होइन । कुनै विषयलाई केन्द्रबिन्दु बनाएर नतन्काइकन लेख्दा लघुकथाको आयतन नै काफी छ, २५० शब्दमा धेरै कुरा भन्न सकिन्छ भन्ने अनुभव छ । संसारका ठूलाभन्दा ठूला पुस्तकलाई पनि लघुकथामा निचोर्न सकिन्छ भने लामो नै लेख्छु भनेर किन लागिपर्नु ? झन् लघुकथा नै लेख्छु भनेर सोचिसकेपछि अरू लामो नै किन सोच्नु ? मान्छे आफ्नो बानीको दास जो छ !
राजधानी र आसपास क्षेत्रमा बसोबास गर्ने साहित्यकारहरूले बाहिरका साहित्यकारलाई खासै महत्त्व नदिनुको कारण के हुन सक्ला ? अझ लघुकथाकारहरूमा पनि त्यो खालको रोग भएको बताइन्छ।यहाँको भनाई के छ ?
मान्छेका अनेकन मनोग्रन्थीहरू हुन्छ्न् । महत्व खोजि हिड्नेको लागि त के बाहिर के राजधानी, सबैले महत्व नदिएको जस्तो लाग्छ । दुईचारवटा सिर्जना मै वाहवाही होस्, प्रशंसा निरन्तर भैरहोस् भन्ने चाहना प्रारम्भमा सबैमा धेरथोर देखिन्छ ।अझ “मेरै सेरोफेरोमा दुनियाँ घुम्नुपर्ने हो” जस्तो आत्ममुग्धता उब्जेपछि अरुले मैले पाउनुपर्ने जति महत्व दिएनन् भन्ने लाग्छ । यो स्वभाविक हो तर रोग हो । रोग आफैँमा छ । साधनारत सर्जकले सिर्जनामा ध्यानस्थ हुनुपर्छ न कि प्रचारमा । समुहवाद, आफन्तवाद, चिनजानवाद, चियावाद र रेस्टुरेन्टवाद त जताततै चलिरहन्छ, कहिल्यै शून्य हुँदैन । साधनामय निरन्तरताको सिर्जना त अहिले नभए १०० वर्षपछि पनि चिहान खनेर निकालिने छन् !
लघुकथा के हो र कस्तो हुनुपर्ने हो ? यहाँले लघुकथालाई कसरी परिभाषित गर्नु भएको छ? आफ्नो धारणा राखिदिनु होस् न ?
जति सरल रूपमा बुझियो विषय त्यत्तिनै सजिलो हुन्छ भन्ने लाग्छ । लघुकथा नामै अनुसार लघु र कथाको संयुक्त रूप हो । लघु भनेपछि छोटो आकारको हुन्छ र कथा भनेपछि त्यसमा केही घटना घटित भएको हुन्छ । यो आख्यानको एउटा विधा हो र साहित्य हो । यस अर्थमा सहित्य जे हो, आख्यान जे हो, त्यही तत्वमा आधारित लघु आयतनको कथा नै लघुकथा हो । कस्तो कथा बनाउने, कुन रसमा चोपलेर लेख्ने, कथा भन्ने कुन शैली प्रयोग गर्ने, कथालाई कसरी सिँगार्ने क्यामराको एङ्गल कसरी मिलाउने , छोटो आयतनमा नै के के तत्व हालियो भने सिर्जना वजनदार बन्ला भन्ने विषय प्राविधिक कुरो हो जसको व्याख्या छोटो भनाइमा सकिँदैन ।
हाम्रो लघुकथा केन्द्रका गतिविधिलाई कसरी मुल्यांकन गरिरहनु भएको छ ?
यो केन्द्र नाम परिवर्तन गरेर आएछ । नभने पनि बुझिने कुरो हो, थप महत्वाकांक्षी अभियान अनुसार नै यसो गरिएको हो, बधाई छ । यस केन्द्रका शुरुआत देखिनै म पनि बेलाबेलामा जोडिएको छु । तपाईँहरूको टिमको विविध गतिविधि लघुकथाको बिधागत उन्नति केन्द्रित छ र प्रशंसनीय छ ।
ऐतिहासिक रुपमा तयार गरिएको साहित्य बिधा मै पहिलो लघुकथाको गीतलाई केही स्थापित र अग्रजहरूले मुन्टो बटारेको समेत पाइयो। जब कि यतिको गीत अरुले निर्माण गरेका हुन्थे भने राष्ट्रिय स्तरमा चर्चा हुन्थ्यो। कनिष्ठहरूलाई महत्त्व नदिइएको हो या आफू भन्दा अगाडि बढ्न खोजे भनेर ईर्ष्या गरिएको हो ? यो बारे यहाँको आफ्नो भनाई के छ ?
यो प्रश्न बहुआयामिक खालको छ । “मुन्टो बटारेको ” प्रसंगमा कसैले त्यसो गरेको वा गर्नुपर्छ भन्ने लाग्दैन । गीतको विमोचनको साक्षी म पनि हुँ । गीतको माध्यमबाट लघुकथा विधाको समग्र ईतिहास नै प्रस्तुत गरिएको छ । त्यो सर्हानीय र नौलो कार्य हो । लघुकथामा लागिपरेका र फेसबुकमा जोडिएका सबै लघुकथाका सर्जकहरू ” लघुकथा गान” बाट परिचित होलान भन्ने लाग्छ, राष्ट्रियस्तरको चर्चा भनेको त्यो भन्दा पर के होला र ? तपाईँहरूको अपेक्षा अनुसार सबैले यसको गुणगान गरेनन् भन्ने हो भने त्यस्तो हुन्छ । मान्छेहरू आफ्नै अनुहार हेरेर मक्ख पर्ने जात हो । सयौंको भीड भएको फोटोमा पनि सबभन्दा पहिला आफ्नै अनुहार खोज्ने जात हो । तर ईर्ष्या नै त कसले र किन गर्नुपर्यो र !
नयाँ र लेख्दै गरिरहेकाहरूलाई यहाँले सुझाव दिनु पर्दा ?
साहित्यमा हामफाल्नु, लेख्दैगर्दा लघुकथा लेख्नु नितान्त आफ्नो रूचीको विषय हो । सकारात्मक सोचमा सिर्जनामा रमाउँ । नयाँदेखि पुराना भ्याएसम्मका सिर्जनाहरू पढौँ । अरुले प्रयोग गरेका केही राम्रो लागे आफ्नो सिर्जनामा पनि कोशिश गरौं, अरुमा केही गल्ती देखियो भने आफ्नो रचनामा त्यही प्रकारको गल्ती नदोहोरियोस् भनेर सचेत बनौँ । समग्र नेपाली साहित्यमा र विश्व सहित्यमा समेत हाम्रो रचना कुन स्थानमा छ भनेर प्रत्येक रचना, रचनाका प्रत्येक हरफ र हरफका प्रत्येक शव्दमा गम्भीर बनौँ । साहित्य सिर्जना इन्स्ट्यान्ट नुडल होइन भनेर आत्मसात गरौँ ।
२०० वटा सोचौँ, १०० वटा लेखौँ, ९० वटा फालौँ र १० वटा मात्रै प्रकाशित गरौँ । यसो गर्दा कसैलाई पनि हानी हुँदैन, फाइदा भनेको गुणवत्ताले पाउने हो ।
अन्तमा मैले सोध्न भुलेका , यहाँलाई भन्न मन लागेका केहि कुरा बांँकि छन् कि ?
साहित्य र आख्यान जस्तो विषयमा गरिने कुराकानी त जीवनभर सकिँदैन । समय र सन्दर्भ रहँदा थप बात मार्दै गरूँला नि ! छोटो मीठो वार्ताका लागि हार्दिक धन्यवाद ।

लघुकथाकार तथा हाम्रो लघुकथा केन्द्रका संरक्षक एवं एड्मिन राजु क्षत्री अपुरोले हाम्रो लघुकथा केन्द्रको फेसबुक पेजमा पोस्ट गर्नु भएको अन्तर्वार्ता हामीले साभर गरेका हौं । सम्पादक