मकवानपुर । मानव बेचबिखन पीडित प्रभावितहरुको उद्वार स्वदेश फिर्ती पुनर्स्थापना बारे समन्वय बैठक हेटौंडामा भएको छ ।
बैठकमा सहभागीहरुले कामको सिलसिला भोग्दै आएको चुनौतीबारे छलफल गरिएको थियो । एटविनको आयोजनामा भएको कार्यक्रम स्वदेश फिर्तीपछि प्रभावितको व्यवस्थापनमा चुनौती रहेको बताएका थिए । कोरोना भाइरस (कोभिड-१९) को समयमा स्वदेश फिर्ता ल्याईएका सबैजसो महिलाको बच्चा साथमा रहेको, बालबालिकाको पहिचानको समस्या भएको बारे एटविनको महासचिव बालकुमारी दर्लामीले बताइन् ।
मानव बेचबिखन, बलात्कार जस्ता घटनाबाट प्रभावितहरुलाई उद्वारको क्रममा अधिकारकर्मीहरु आफै पनि समस्यामा पर्नु परेको मान अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचबिखन बिरुद्धको सन्जाल मकवानपुरको सह संयोजक माया लामाले बताइन् । आन्तरिक बेचबिखनको समस्या सबैभन्दा चुनौतीको रुपमा रहेको उनले बताइन् । उद्वार तथा फिर्तीपछी ल्याईएका प्रभावितहरुलाई संरक्षणमा समस्या भएको उनले बताइन् । सन्जाल भित्र काउन्सिलर, अधिवक्तालगायत सबैको उपस्थिति भएकोले काम गर्न सहज भएपनि न्यायको पाटोमा कठिनाइ भोग्नु परेको उनले बताइन् । न्यायको क्रममा मुद्दा दर्ता गर्नै नसकिने, दर्ता भए पनि होस्टाइल हुने जस्ता समस्या भएको उनले बताइन् ।
फिर्तीपछि समाजमा पुनर्स्थापना हुन असहज हुने गरेको , सन्तानको पहिचान नभएको, क्षेतिपुर्तीको प्रक्रिया झन्झटिलो भएको उनले बताइन् । प्रभावितको अभिभावकले घटना बाहिर ल्याउँदा परिवारको अन्य सदस्यको इज्जतमा समस्या हुने भन्दै पिडकलाई कानुनी दायरामा ल्याउन नचाहने गरेको लामाले बताइन् ।
विद्यालयको ड्रप आउट बढेको र उनीहरु पीडित प्रभावित हुनसक्ने अवस्थामा रहेको सहभागीले बताए । कार्यक्रममा बेचविखनबाट प्रभावित भएर फर्केकाहरुलाई समाजमा सम्मानपुर्वक पुनस्थापना गराउने बारे विद्यालय स्तरको पाठ्यक्रममा पनि समाबेश गराउनु पर्ने जस्ता सवाल उठाईएको थियो ।
कार्यक्रममा एटविनको अध्यक्ष नातीसरा राईले राज्यबाट जिम्मेवारीपुर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने बताइन् । कार्यक्रम मकवानपुरमा रहेर मानव बेचबिखन बिरुद्व तथा पीडित प्रभावितको पक्षमा कार्यरत संघसंस्थाहरु प्रमुख प्रतिनिधिहरुको सहभागिता रहेको थियो । प्लान नेपालको आर्थिक सहयोगमा मानव बेचबिखन विरुद्व सक्रिय संस्थाहरुको सन्जाल एटविन समन्वय बैठक गरेको हो । बैठकबाट प्राप्त सुझावलाई संकलन गरि नीति निर्माण तहमा सरकारलाई प्रदान गरिने बताइएको छ ।
बालबालिकाको व्यवसायिक यौन शोषणः कानुन संशोधन भएपनि चुनौति उस्तै
Tags: No Comments
मकवानपुर/ बालबालिकाहरुको व्यवसायिक यौन शोषणको घटनालाई कानुनी दायरामा ल्याउनको लागि कानुन पटक पटक संशोधन गरिए तापनि प्रभावकारी कार्यान्वय र व्यवहारीक पाटो भने दरिलो बन्न सकेको छैन ।
पीडित बालबालिकाहरुलाई अदालतमा प्रस्तुत गर्दा बाल मस्तिष्कमा उत्पन्न हुने डर, धक (लाज) जस्ता कारण मुद्दा दर्ता भएर कानुनी रुपमा अगाडि बढेपनि पीडितले वास्तविक न्याय पाउने गरेका छैनन् । बालबालिकाहरुमाथि गैरकानुनी कार्य भएपछि उनीहरुको सवाललाई कानुनको ढोकासम्म पु-याइञ्जेल अनेकन कठिनायिहरु भोग्नु परेको अधिकारकर्मीहरुको भोगाइ छ । पीडित बालबालिकाहरुलाई प्रभावकारी मनोसामाजिक पराशर्मकै आभावमा मुद्दा फिर्ता हुने गरेको माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख माया लामाले बताइन् । परामर्श गर्दा बकपत्रको लागि तयार भएको पीडितले एकैछिनमा बोलि फेर्ने गरेको कारण न्याय दिलाउन आफूहरुको सहयोग नदेखिने गरेको उनले बताइन् ।
सिविन बाल हेल्प लाइन मकवानपुरका प्रमुख झबिन्द्र ज्ञावलिका अनुसार अधिकांश अभिभावहरु आफ्ना बालबालिकाहरुको घटना बाहिर ल्याउन चाहँदैनन् । ‘बालबालिकाको घटनालाई अभिभावकले नै बेवास्ता गरेको पाइन्छ’ ज्ञावली भन्नुहुन्छ ‘केस आईसकेपछि पनि हैन भनेर टार्न खोज्नुहुन्छ अभिभावकहरु नै ।’ घटना भएपछि आइपर्ने अड्चनहरुलाई पन्छाउनको लागि घटना हुनसक्ने अवस्थाको आंकलन गरेर रोक्नतर्फ लाग्नु पर्ने र यसै अनुरुपमा सचेतनामुलक कार्यक्रमहरु गर्नुपर्ने ज्ञावली बताउँछन् ।
पछिल्लो समय कानुनले हिंसा तथा शोषणको दायरा फराकिलो गराएको छ । नछोइकन परैबाट पनि बाल यौन शोषण हुने कुरालाई कानुनले समेटेको छ । तर, यसको प्रमाण नपुग्ने गरेको कारण पीडितहरुले न्याय पाउन सकेका छैनन् । बाल यौन शोषण नहोस् भनेर कानुन बन्यो तर कसरी रोक्ने भन्ने भएन । जिल्ला बार एशोसियसनका अध्यक्ष अधिवक्ता रिषी के.बी यस्ता घटनामा प्रमाणको कमीकै कारण पीडकले उन्मुक्ति नपाउने बताउँछन् । प्रयाप्त प्रमाण नपाएको आधारमा मुद्दा अगाडि नबढ्ने अवस्था अब नरहेको उनको तर्क छ ।
‘पीडितले मुद्दा दर्ता गर्नु नै एउटा प्रमाण हो, जाहेरी दिएपछि त्यसैलाई पहिलो प्रमाण मान्ने नजिर भएकोले पीडक उम्कन नपाउने गरि लागिपर्न उनले आग्रह गरे । पीडितलाई अदालतमा प्रस्तुत गर्नु अगाडि उच्चस्तरीय काउन्सिलिङ हुनुपर्ने उनले बताए । ‘अदालत बाहिर दरिलो गरी आफ्नो समस्या राख्न सक्नेलाई त्यही हिम्मतका साथ अदालत भित्र पनि बोल्न सक्ने गरी मनोसामाजिक परामर्श आवश्यक भएको उनी बताउँछन् ।

‘मुद्दा होस्टाईल हुनु परामर्शको कमि हो,यसरी बालबालिका झन् बढी पीडित हुदैछन, उनले भने ‘सचेतना अभिवृद्धिको पाटो कमजोर छ ।’ सरकारी वकिल कार्यालयका अधिवक्ता नेत्रप्रसाद आचार्य धेरैजसो घटना अदालतमा दर्ता कै रुपमा नआएको बताउँछन् । कसैप्रती डर नभएको मानसिकताको कारण समस्या भएको उनी बताउँछन् ।
बाल यौन शोषण तथा व्यवसायिक बाल यौन दुर्व्यवहारको घटना सहमतिमा समेत हुने गरेको कारण यसबाट बालबालिकालाई बचाउन अभिभावकस्तरमै चेतनाको खाँचो रहेको बताउँछिन् हेटौंडा उपमहानगरपालिका महिला तथा बालबालिका शाखा प्रमुख विष्णुकुमारी लामिछाने । अभिभावहरुले आफ्ना बालबालिकाहरुको साथी संगति ख्याल नगर्ने, बोलीचाली तथा आदतबारे वास्ता नगर्ने गर्दा पनि मोवाइलको माध्यमबाट सहमति मै यौन दुर्व्यवहारका घटना बढीरहेको उनको भनाई छ ।
‘बालबालिकाहरुको समहति मै यस्ता गतिविधि भएको भएपनि कानुनले त त्यो मान्दैन, तर हामीले कन्ट्रोल गर्न सकेका छौनौ’ प्रमुख महिला विकास अधिकृत लामिछानेले भनिन् । स्थानीय निकायहरुले सहमति हुने दुव्र्यवहार विरुद्धको कार्यक्रम स्थानीय तहसम्म लैजादा पनि सामाजिकिकरणको प्रभाव देखिएको उनले बताइन् ।
‘अभिभावकले सामाजिकिकरण चासो नदिने गरेको कारण समस्या छ, अभिभावकले आफ्नो बालवालिकाले कहाँ जान्छन् ? के गर्छन् ? साथी संगत कस्तो छ ? उनीहरुको खास चासो के मा छ ? भन्ने बारे सचेत हुनु पर्ने उनले बताइन् । बालबालिका स्वसचेत हुने उमेरमा हुदैनन्, तर उनीहरुलाई नै परामर्श गर्न सकिएको छैन, यो सबैभन्दा ठुलो समस्या हो’ लामिछानेले भनिन् ।
माइती नेपाल मकवानपुरले हेटौंडामा आयोजना गरेको बालबालिकाको व्यवसायिक योन शोषण विरुद्ध सरोकारवालासँग परामशै बैठकमा सहभागीहरुले पीडित बालबालिकालाई न्यायन दिलाउन समस्या भएको बताएका हुन् ।
नेपालको संविधान २०७२ को धारा ३९ मा मौलिक हक अन्तरगत बालबालिकाको हक सम्बन्धी व्यवस्था गरेको छ । यस अन्तरगत ‘कुनै पनि बालबालिकालाई कलकारखाना, खानी वा अन्य जोखिमपूर्ण काममा लगाउन पाइने छैन, कुनै पनि बालकालिकालाई बालविवाह, गैरकानूनी ओसारपसार र अपहरण गर्न वा बन्धक बनाई राख्न पाइने छैन, कुनै पनि बालकालिकालाई सेना प्रहरी वा सशस्त्र समूहमा भर्ना वा प्रयोग गर्न वा साँस्कृतिक वा धार्मिक प्रचलनका नाममा कुनै पनि कुनै पनि माध्यम वा प्रकारले दुव्र्यवहार, उपेक्षा वा शारीरिक मानसिक यौनजन्य वा अन्य कुनै प्रकारको शोषण गर्न वा अनुचित कार्यको लागि प्रयोग गर्न पाइने छैन’ भनिएको छ ।

तर नेपालमा बाल यौन शोषणको घटना अन्त्य हुन सकेको छैन । विभिन्न होटल,रेष्टुरेन्ट तथा बार, दोहोरी साँझ,खाजाघर, पर्यटन क्षेत्र, उद्योग, बसपार्क जस्ता क्षेत्रमा बाल यौन शोषण तथा व्यवसायिक बाल यौन शोषण हुनेक्रम घटेको छैन । जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरका अनुसार जिल्लामा चालु आर्थिक वर्षमा मात्रै व्यवसायिक बाल यौन शोषणका ४ वटा मुद्दाहरु दर्ता भएका छन् । इमेल इन्टरनेटको माध्यमबाट यस्ता घटनाहरु हुने क्रम विस्तारै बढ्दै आएको सरोकारवालाले बताएका छन् ।
यसको अन्त्यको लागि विभिन्न गैरसकारी संघसंस्थाहरु लागि परेको भएपनि प्रभावकारी कार्यान्वयन भएको देखिदैन । बालबालिकालाई यस्ता घटनाको शिकार हुनबाट बचाउँन अभिभाव स्वयम् र स्थानीय तहको सरकारले जिम्मेवारी बहन गर्नु जरुरी छ । बालमैत्री व्यवहार सुधारको निमित्त नियमित रुपमा परामर्श गर्ने र योजनावद्ध रुपमा दीर्घकालिन सोचका साथ कार्यक्रम गर्नु जरुरी रहेको अधिवक्ता ललिता श्रेष्ठले बताइन् ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरका अनुसार चालु आर्थिक वर्षमा व्यवसायिक बाल यौन शोषण भनेर किटानीका साथ ४ वटा मुद्दा दर्ता भएको भएपनि अन्य शिर्षकमा समेत बालबालिका पीडित भएको केसहरु रहेको प्रहरी नायव निरीक्षक विमल गिरीले बताए ।
पछिल्लो समय माइती नेपाल मकवानपुरले बालबालिकामाथि हुने व्यवसायिक यौन शोषण विरुद्ध पनि विद्यालय स्तरमा सचेतना मुलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । परामर्श बैठकमा हिमराइट्स मकवानपुरकाे प्रमुख कुमारी वाइवा, मकवानपुर महिला समूहकाे कार्यक्रम संयाेजक निशा लामा, एकद्वार शंकट व्यवस्थापन केन्द्रकी विन्दा बर्ताैला, पत्रकार महासंघ मकवानपुर उपाध्यक्ष सरिता दाहाललगायतकाे उपस्थिति रहेकाे थियाे ।
मकवानपुर/ जिल्ला प्रहरी कार्यालय नुवाकोटमामा कार्यरत प्रहरी हवल्दार शिवप्रसाद अर्याल मंसिर महिनाको सर्वोत्कृष्ट प्रहरी घोषणा भएका छन् ।
बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय तथा मातहतमा कार्यरत प्रहरी कर्मचारीहरुबाट सम्पादित कार्यको उचित मुल्याङकन गरी कार्यसम्पादनको स्तरमा प्रभावकारीता एवंम् थप हौसला प्रदान गर्ने उद्देश्यले बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालयबाट जारी भएको “महिनाको उत्कृष्ट प्रहरी छनौट कार्यबिधी २०७७ मा उल्लेखीत व्यवस्था अनुसार मंसिर महिनाको “महिनाको सर्वोत्कृष्ट प्रदेश प्रहरी घोषणा गरीएको हो ।
समुदाय प्रहरी साझेदारी कार्यक्रम अन्तर्गत स्थानीय तहसंगको समन्वयमा स्थानीय समुदायकै सहभागीता रहने गरी निर्माण गरिएको समिति बनाई नुवाकोट जिल्लाको अस्थायी प्रहरी पोष्ट सिमुटारको जिर्ण भवन निर्माणमा उल्लेखनीय भुमिका निर्वाह गरेकोलगाएतका कार्यहरुको उचित मुल्यांकन गर्दै प्रहरी हवल्दार शिवप्रसाद अर्याललाई प्रदेश प्रहरी कार्यालयमा गठन भएको छनौट समितिले महिनाको सर्वोत्कृष्ट प्रदेश प्रहरीको रुपमा छनौट गरेको हो ।
घोषणा गरी अभिलेखमा जनिने गरी नगद पुरस्कारद्धारा पुरस्कृत गरीएको छ । प्रहरी हबल्दार अर्याल सहित मंसिर महिनामा उत्कृष्ट कार्य गर्ने १५ जना प्रहरी कर्मचारी पुरस्कृत भएका छन ।
प्रहरी हबल्दार अर्याल महिनाको सर्वोत्कृष्ट प्रदेश प्रहरी घोषित भए भने अन्य १४ जना आ–आफ्नो कार्यालयको महिनाको उत्कृष्ट प्रहरी घोषणा भएको प्रदेश प्रहरी कार्यालयको बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय हेटौंडा प्रवक्ता प्रहरी बरिष्ठ उपरीक्षम मीरा चौधरीले बताइन् ।
‘हामीमाथि न्यायोचित व्यवहार भएन’
Tags: No Comments
मकवानपुर/घर नजिकैको वन बचावटको लागि लामो समय खटेको तर आफूहरुको जनजिविकासँग वनलाई जोड्न नसकेको गुनासो गरिएको छ । संरक्षित वनबाट स्थानीयवासीको जनजिविका उकास्नको लागि विशेष कार्यक्रम ल्याउनु पर्ने माग गरिएको हो ।
सञ्चारिक समूहको आयोजना तथा हरियो वनलगायत विभिन्न संस्थाहरुसँगको सहकार्यमा मकवानपुरको मनहरीमा आयोजना गरिएको कार्यक्रममा सहभागीहरुले यस्तो बताएका हुन् । पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज मध्यवर्ति क्षेत्र तथा मनहरी गाउँपालिका भित्रका सामुदायिक वनका उपभोक्ताहरु, वन, वन्यजन्तु तथा पानीको मुहानको संरक्षणमा खटेका व्यक्तिहरुको उपस्थिति रहेको कार्यक्रममा सहभागीहरुले स्थानीय तथा प्रदेश सरकारले न्यायोचित वितरणमा ध्यान दिनुपर्ने बताएका थिए ।
मकवानपुर जिल्लाको मनहरी गाउँपालिका–७ मा आयोजना गरिएको वातावरणीय संरक्षण तथा लैङ्गिक ता र सामाजिक समावेशिकरण विषय अभिमुखिकरण कार्यक्रममा यस्तो सवाल उठाइएको हो ।कार्यक्रममा सहभागीहरुले आफूहरुले संरक्षणमा काम गरेको भएपनि उपभोगमा न्यायोचित व्यवहार नभएको बताए ।

संरक्षित वनको आम्दानीबाट साना साना उद्यमसँग जोडेर आर्थिक उपार्जनको लागि स्थानीय तथा प्रदेश सरकारको भूमिका हुनु पर्ने सहभागीहरुले बताएका थिए । कार्यक्रममा सहभागी महिलाहरुले मध्यवर्ति क्षेत्रबाट आफूहरुले असुरक्षित महसुस गरेको बताएका थिए । यसैगरी बजेटको अभावको कारण समूदायिक वनमा आवश्यक कामहरु गर्न नसकिएको उपभोक्ता समितिका पदाधिकारीहरुले बताएका थिए ।
कार्यक्रममा सहजिकरण गर्दै मनहरी गाउँपालिका उपाध्यक्ष मनिला विष्टले आगमी दिनमा मनहरी गाउँपालिका भित्र रहेका सबै सामुदायिक वनलाई समेट्ने गरी कार्यक्रम तथा बजेटको व्यवस्था गर्न पहल गरिने र, स्थानीय जनताको जनजिविका उकास्नको लागि स्थानीय सरकार सधै तयार रहेको बताइन् ।
कार्यक्रममा सहजिकरण गर्दै बागमति प्रदेश उद्योग पर्यटन वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सूचना अधिकृत समेत रहेका वन अधिकृत नवराज पुडासैनीले वन ऐनको कारण केही समस्या भएको स्वीकार गरे । प्रदेशभरको समस्याबारे सुझाव संकलनको गरिएको छ, आगामी दिनमा वन ऐन संशोधनको क्रममा रहेको कारण आगामी दिनमा केही सहज हुने आशा प्रकट गरे ।

मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन नियमावली, २०५२ लैङ्गिक एवं सामाजिक समावेशीकरणको दृष्टिकोणबाट तटस्थ रहेकोले समस्या भएको उनले बताए । यसैगरी मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन निर्देशिका, २०५६ मा पनि उपभोक्ता समूहको गठन लैङ्गिक र भौगोलिकताको हिसाबले समावेशी हुने व्यवस्था भएपनि व्यवहारिक नभएकोले समस्या भएको उनले बताए ।
कार्यक्रममा पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज मध्येवर्ति क्षेत्र व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष पदम बहादुर तितु·ले स्थानीय उपभोक्ता तथा संरक्षणमा खटेर लागेका अभियान्ताहरुको लागि मध्यवर्ति क्षेत्रबाट विशेष सहयोग हुन नसकेको बताए । वन ऐन तथा कानुन नै संरक्षणसँगै स्थानीयहरु सवालमा उदार नभएको कारण केही समस्या भएको अध्यक्ष तितुङ् ले बताए ।
सञ्चारिक समूह बागमती प्रदेश संयोजक सरिता दाहालको अध्यक्षतामा कार्यक्रम गरिएको थियो । जैविक विविधता संरक्षणको सवालमा महिलाको नेतृत्व र सहभागीतालाई अझै सशक्त र प्रभावकारी बनाउने अभियान अन्तरगत यो कार्यक्रम आयोजना गरिएको संयोजक दाहालले बताइन् ।
वन, वन्यजन्तु र मुहान संरक्षणमा महिला
Tags: No Comments
मकवानपुर / मकवानपुर जिल्ला हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न. १ कि सकुन्तला थापा उमेरले ५१ वर्ष पार गरिन् । तर, उनको सक्रिय दैनिकीले उनको उमेरलाई पत्याउँदैन । पछिल्लो दुई दशक उनको चासोको विषय बनेको छ, घर नजिकैको सामुदायिक वनकाे संरक्षण सवाल । सामुदायिक वन संरक्षणमा आफू लागि पर्ने र अन्यलाई पनि प्रेरित गर्ने काममा तल्लिन छिन् सकुन्तला ।
हेटौंडाको सुन्दर सामुदायि वन उपभोक्ता समितिको उपाध्यक्ष रहेकी सकुन्तला लगातार ५ कार्यकाल समितिमा नै छिन् । महिलाको जसैजसो सवाल वनसँगै जोगिएको हुनाले वन संरक्षणमा महिलालाई अगाडि बढाउनु पर्ने बताउँछिन् उनी । घाँस,दाउरा तथा सोतरको लागि वन प्रवेश गर्नेहरु पुरुषभन्दा बढी महिला हुन्छन्, विरुवालाई जोगाउनको लागि महिलालाई जागरुक बनाइयो भने, विरुवा हुर्कन्छ, वन बाक्लिन्छ । वन बाक्लिनु भनेको पानीको मुहानहरु सुरक्षित हुनु हो । जनघनत्व बढ्दो छ, बढ्दो शहरीकरणले पानीको अभाव पनि बढीरहेको छ । वन तथा पानीको मुहानलाई बचाउँन समयमा नै ध्यान नदिए आगामी पुस्ताले ठूलो मुल्य चुकाउनु पर्छ भन्नेमा सचेत छिन् उनी ।
‘घाँस, पात,काठ दाउराको मात्रै समस्या हैन, वन मासिदा हाम्रो जीवन नै कसरी रहला ?’ उनी भन्छिन् ‘वन त हाम्रो जीवन हो, वन संरक्षण सबैको दायित्व हो, कर्तव्य हो ।’ यसै सामुदायिक वनको सचिव पदमा रहेर नेतृत्व गरिरहेकी छिन् तनुजाकुमारी ढकाल । सामुदायिक वनको काम भनेपछि रातभर नसुतेरै खटेको अनुभव छ उनीसँग पनि । वनमा डढेलो लागेपछि साँझ आगो निभाउन वन पसेका उनीहरु निद्रा मारेर विहानीसम्म आगोसँगै पौठेजोरी खेल्दै आगो निभाएर डढेलोलाई जितेरै फर्कन्छन् ।
‘पटक पटक यस्ता घटना भएका छन्, आफ्नो आङमा लगाएको लुगा कति डढे, ज्यानमा कति चोट लागे, आगो निभाउन तिर लागेपछि केही सोच आउन्न, आगो निभाउनै पर्छ भन्ने मात्रै लाग्छ’ उनि भन्छिन् । ‘आगो निभाउँदा निभाउँदा पानीले प्याक्क प्याक्क भइन्छ, पानी दिने मान्छे पनि पाइदैन, तर वनमा आगो देखिसी मनले मान्दैन, दौडिहाल्छौ ।’
कहिले २५ हेक्टर वनमा फैलिएकाे डढेलाे नियन्त्रण गरेका त,कहिले ३९ हेक्टर जमिनमा फैलिएको जंगलमा आगो लाग्दा लगातार खटेर आगो निभाएरै फर्केको स्मरण छ उनीहरुलाई । वनमा लाग्ने डढेलो नियन्त्रणको लागि सकुन्तला र तनुजाले २०६६ सालमा नेपालमै पहिलो पटक ‘फायर फाइटर’को तालिन लिएका थिए । जर्मन सरकारको सहयोगमा उनीहरुसँगै अग्नी नियन्त्रणको लागि तालिम लिएका २० जना अहिले यो वस्तिमा छैनन् ।
२५ जनाले तालिम लिएकोमा हाल ५ जना मात्रै बाँकी छन् । युवा पुरुषहरुलाई तालिम दिइयो, उहाँहरु नोकरीको खोजिमा जिल्ला बाहिर पुग्नु भयो, तर घर गृहस्थि हेरेर बस्ने भनेकाहरुले नै अहिले सुन्दर सामुदायिक वनलाई साँच्चैको सुन्दर बनाएका छन् ।
सुन्दर सामुदायिव वन मात्रै हैन, वरपरका एकतारे सामुदायिक वन, मनकामना सामुदायिक वनलगायतका सामुदायिव वनमा डढेलो लाग्दा पनि उनीहरुले आगो नियन्त्रणमा पुग्ने गरेका छन् ।
महिलाले जसरी घरलाई सुन्दर ढंगले व्यवस्थापन गरेका छन्, वनलाई पनि सुन्दर नै बनाएका छन् । ढकालका अनुसार यस सामुदायिक वनमा झण्डै ३ सय जना जना उपभोक्ताहरु रहेका छन् । सबै उपभोक्ताहरु वनको संरक्षणको लागि एकजुट भएकै कारण यो वन मकवानपुर जिल्लामा उत्कृष्ट समेत घोषणा भएको छ । ‘महिलाको जिम्मेवारी घर मात्रै हैन, हाम्रो वरपरको वातावरणीय जीवन पनि हाम्रै जीवन हो, उनी भन्छिन् ‘वातावारण हराभरा राख्न सके पो हामी स्वस्थ रहन सक्छौ ।’
धेरै जसो पुरुषहरु काममाजि हुने भएकोले पनि वन, वन्यजन्तु तथा पानीका मुहान सुरक्षा तथा संरक्षणमा महिलाको दाँजोमा कम समय दिने गरेका छन् । वनमा आएका समस्याबारे समितिमा जानकारी गराउने, समाधान गराउनेमा महिलाहरु नै अगाडि भएको उपभोक्ताको बुझाई छ ।
कोरोना संक्रमणले देशव्यापि लकडाउन हुँदा सुन्दर सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिका उपभोक्ताहरु घर घरमा थुनिएर बसेनन् । उनीहरुले यही समयलाई वनको सरसफाइमा खर्च गर्ने अवसरको रुपमा लिए । वनमा उम्रेका अनावश्यक झाडिहरु फँडानी गरे, वनको बिचमा बनाइएको पानी पोखरीहरु सरसफाइ गरे । वन्यजन्तुको सुरक्षाको लागि समय खर्चिए । चैत बैशाख, जेठको सुख्खा मौसममा पानीको अभाव भएपछि बस्ति पसेर हैरान गर्ने वन्यजन्तुको लागि जंगलमै पानी पोखरीहरु निर्माण गरिएको छ ।
जंगलमै फलफूल जंगलमै पानी पाेखरी
‘बन्यजन्तु हाम्रो बस्तिमा आए भनेर रिस गर्ने हैन, उनीहरु पनि जीवन खोज्दै हामी कहाँ आएका हुन्, पानीको तिर्खाले भौतारिदै वा खानेकुराको अभावले छट्पटिदै वस्तिमा आएका हुनछन् वन्यजन्तुहरु’ थापा भन्छिन् ‘वन्यजन्तुलाई समस्या नहोस् भनेर हामीले जंगलमै ४ स्थानमा पानी पोखरी बनाइदिनएका छौ, अबको केही वर्षमा उनीहरुलाई फलफूल पनि जंगलमै फल्ने छ ।’

वन्यजन्तुको लागि आवश्यक पानी तथा फलफूल जंगलमै भएपछि जनावरहरु बस्ति पस्दैनन् । जनावरहरु मानवीय वस्तिमा नपसेपछि मानव र बन्यजन्तु बिचको द्वन्द्वको सुरुवात नै हुँदैन । सुन्दर सामुदायिक वनले यो द्वन्द्वको उठान नै नहोस् भनेर वनमा विभिन्न प्रजातिको ५ हजार थान फलफूलको विरुवा रोपेको छ । केरा, आँप, कटहर, लिचि, अम्ब, अनार जस्ता फलफूलहरु यसवर्ष रोपिएको उपाध्यक्ष थापाले बताइन् ।
जनावरलाई पानी पिउनको लागि बनाइएको पोखरीको वरपर र अन्यत्र समेत फलफूल लगाएका छौ, अब बाटो बिराएर सडकमा आउने भन्दा बाहेक खाना र पानी खोजिमा भौतारिदै बस्ति पस्ने समस्या विस्तारै हल हुने अपेक्षा गरेका छ’ सचिव ढकालले भनिन् ‘केही वर्ष यता जनावर हाम्रो तरकारबारी, फलफूल बगैचामा पस्ने गरेपछि हामीले यो विकल्प सुरु गरेका हौं ।’

भिरालो र चट्टानी वन भएको कारण पानीको मुहान संरक्षणमा धेरै समस्या भएको सुन्दर सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति, वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन उपसमिति संयोजक किशोरचन्द्र ढकालले बताए । पानीको मुहान कै संरक्षणको लागि धेरै समस्या भएको उनले बताए । मुहान नसुकोस् भनेर विरुवाहरु लगाउने वर्षको बेलामा आउने भेलबाढीले पुरिएमा सरसफाइ गर्ने जस्ता काम नियमित गर्ने गरेको संयाेजक ढकालले बताए ।
‘पानीको मुहानको संरक्षण गर्न सबैभन्दा ठुलो चुनौति नै डढेलो हो’ सचिव ढकालले भनिन् ‘मुहान भएको ठाउँमा डढेलो लागेपछि त खत्तम नै हुन्छ, हामीले पानीको मुहानलाई डढेलोबाट कुनै पनि हालतमा बचाँउनु पर्छ ।’ मुहान सुरक्षाको लागि सुख्खा समयको सुरु हुँदासाथ वरवर अग्नि रेखाहरु बनाउने, सुख्खा पातपत्करहरु रहन नदिने, डलेका सुकेका काठ दाउराहरु रहन नदिने गरेको उनले बताइन् । ‘पानीको मुहान नै सुख्यो भने हामी कसरी बाँच्ने भन्ने धारण सबैमा भयो भने, जो जसले भ्याउँछ, मुहानको अवस्थाबारे चासो दिइन्छ’ उनी भन्छिन् ‘सबैभन्दा ठुलो कुरा चेतना, जागरुकता नै हो ।’ पिउने पानीको मुहान संरक्षण गर्ने कार्यलाई उच्च प्राथमिकता दिंदै आएको संयाेजक ढकालले बताए ।
केही वर्ष अगाडि पानीको हाहाकार हुने गरेको यही क्षेत्रमा अहिले सार्वजनिक स्थलमा धारामा निरन्तर पानी आउने गरेको छ । यही वनले मुहान संरक्षण गरेपछि हेटौंडा अस्पताल, हेटौंडाको भिमफेदी बसपार्क, चौकीटोलको तिरतिरे धारा, वृद्ध आश्रम, सिद्धार्थ माध्यमिक विद्यालय जस्ता सार्वजनिक स्थलहरुमा तथा मनकामना सामुदायिक वन क्षेत्रका स्थानीयहरु समेतलाई अहिले नियमित पानी वितरण गरिदै आएको छ ।

मुहान मै ट्याङ्की बनाउने संभावना नभएपछि केही वरपर चेम्बर बनाएर पाइपमार्फत पानी जम्मा गर्ने र मुहानको निरन्तर रखेदेख गर्ने गरिएको उनले बताए । ट्याङ्की बनाउने, पाइप पुर्ने काम गर्नै समस्या छ एकातिर भिरालो जग्गा, गेगर नै गेगर छ खन्न र पुर्न सकिने अवस्था छैन भने अर्को तिर सबैभन्दा ठुलो कुरो बजेट कै समस्या छ । स्थानीय सरकार आए पनि सामुदायिक वन बचाउँनको लागि कुनै पहल नभएको समितिको गुनासो छ ।
सुख्खा मौसममा जनावारको लागि बनाइएको पोखरीमा पानी छिटो छिटो सुक्ने गरेको छ, यि पोखरीहरुमा पानीको मात्र अनुगमन गर्ने कार्य समितिले नियमित गर्ने गरेको किशोरचन्द्र ढकालले बताए ।
सामुदायिक वन क्षेत्रभित्र विभिन्न ४ स्थानमा जनावरको लागि पानी पिउने पोखरी निमार्ण गरिए पनि याे प्रयाप्त नभएकाे सामुदायिक वनका पुर्व अध्यक्ष तथा वर्तमान सल्लाहकार बुद्धिप्रसाद पोडेलले बताए । अवश्यकता अनुसार यसलाई थप्दै लैजाने योजना समेत रहेको पौडेलले बताए । यसै गरी सामुदायिक वनले २ स्थानमा मुहान संरक्षण अन्तरगतको कार्य गर्दै आएको छ ।

उपभोक्ताको रुपमा रहदा होस् वा पदीय जिम्मेवारीमा रहँदा यहाँका महिलाहरुले वन र वन्यजन्तु संरक्षणको काम आफ्नै जिम्मेवारी ठानेका छन् । यो सामुदायिक वनमा हाल मृग रतुवा मृग, मयुर, सालक, दुम्सी, बाँदरलगायतका वन्यजन्तुहरु प्रसस्तै रहेको र वन्यजन्तुले जंगल नजिकै रहेको बस्तिमा दुख दिन थालेपछि स्थानीयवासी र सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिको सक्रियतामा वन्यजन्तुको संरक्षण तथा व्यवस्थापनलाई ध्यान दिन थालिएको छ ।
केही समस्या र केही गुनासा पनि
सामुदायिकव वन, वन्यजन्तु तथा पानीको मुहान संरक्षणार्थ लागेका अभियान्ताहरुसँग समस्या र गुनासाहरु पनि छन् । राजमार्गमा गुड्ने सवारीको कारण वन्यजन्त घाइते हुने क्रमले समितिलाई चिन्तित गराएको छ । सवारीमा ठोक्किएर चोट लागेका मृगहरुलाई समातेर वन कार्मचारीको रोहवरमा समितिका पदाधिकार तथा वन उपभोक्ताहरुले आफ्नो बाख्रा पाल्ने खोरमा राखेर उपचारपछि चोट निको गराइ वन कर्मचारीकै रोहवरमा छोड्ने गरेको वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन समिति संयोजक किशोरचन्द्र ढकालले बताए ।
सामुदायिक वनसँग बजेटको अभाव हुँदा घाइते जनावरहरुको उपचारको लागि काम गर्न नपाएको ढकालले बताए । वनबाट एक्कासि राजमार्गमा आइपुग्ने जनावरहरुको सुरक्षार्थ स्थानीय सरकारले खासै चासो नदिएको उनले बताए । यसै गरी छाडा कुकुरको कारण पनि वन्यजन्तुहरु शिकार हुने गरेका छन् । यसको रोकथामको लागि पनि कतैबाट चासो देखाइएको छैन ।

यता वनभरी ढलेका सुकेका काठ तथा दाउराहरू छन् । तर, मान्छे मर्दा घाटमा लैजाने दाउरा हुन्न । ढलेको रुख,दाउरा बटुल्न पाए एकातिर समितिको आम्दानी हुनेथ्यो, अर्को तिर आगलागीबाट जोगिन केही राहत हुने थ्यो ।

सरकारी नीतिको कारण यस्ता समस्यामा सहजिकरण नभएपछि भने समस्या भएको छ ।
यसैगरी वनमा वन्यजन्तुको संख्या बढ्दो छ, यस अनुरुप नै वनक्षेत्र भित्र पानी पोखरीहरु पनि थप निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ । समितिले थप पानी पोखरी बनाउने योजना पनि बनाएको तर बजेटको अभावले काम अगाडि बढाउन नसकिएको वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन समिति संयोजक ढकालले बताए ।
वन बचाउनको लागि अहोरात्र खट्ने समितिका पदाधिकार तथा उपभोक्ताहरुलाई वन पैदावरको प्रयोगमा लागि भने झण्झटीलो काुननको कारण समस्या भएको उपभोक्ताहरुको गुनासो छ । ‘हामीले वन, वन्यजन्तु, पानीका मुहान संरक्षण गरेका छौ, यसमा हामीलाई गर्व छ तर, हामीले गरेको काममा हामीले सन्तोषको स्वास लिन पाएका छौनौ’ उनीहरु भन्छन् ।
मकवानपुर जिल्लाका ४ सय २५ वटा सामुदायिक वनहरु रहेका छन् । जसमा नियम अनुसार प्रमुख पदसमेतमा ५० प्रतिशत महिला छन् । सामुदायिक वनले महिलाहरुको क्षमता विकास नेतृत्व विकास तथा जीविकोपार्जनको लागि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ मकवानपुरका अध्यक्ष साधुराम चौलागाईले बताए । वन समितिहरुमा महिला र पुरुषको ५० ÷५० प्रतिशत नेतृत्व रहने कानुनी व्यवस्था अनुसार महिलाहरु नेतृत्व भएपछि वन तथा वनजन्य स्रोत सम्पदाको संरक्षणमा प्रगति भएको अध्यक्ष चौलागाईंले बताए ।