मकवानपुरे नारीरत्न गायिका कोइली देवी माथेमा
Tags: No Comments
नेपालको इतिहासमा केवल राजनीतिक उतार–चढावको कथाहरू मात्र छैनन् । गीत, सङ्गीत र साधनाको दस्ताबेजहरू पनि छन् । त्यही पुरानो सुनौलो दस्ताबेजमा एउटा अमर नाम लेखिएको छ । नेपाली गीत सङ्गीतको एउटा सुप्रसिद्ध नाम गायिका कोइलीदेवी माथेमा
मकवानपुर जिल्लाको भीमफेदी गाउँपालिका नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक चेतनाको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। राणाकालीन शासन प्रशासनको मेरुदण्ड मानिने मकवानपुरको चिसापानी गढी, पुरानो सैन्य संरचना, नेवारी सांस्कृतिक परम्परा, राजधानी जोड्ने ऐतिहासिक पदमार्ग र समृद्ध प्राकृतिक वन सम्पदाले भरिपूर्ण र सांस्कृतिक दृष्टिले अनुपम, गीत, सङ्गीत र भजनको उर्वर त्रिवेणीका रूपमा चिनिने पवित्र भूमि हो। यही त्रिवेणीमा नेपाली गीत,सङ्गीत र गायनकी अर्की त्रिवेणी कोइली देवीको जन्म भएको थियो ।
१९८७ भाद्र शुक्ल ऋषि पञ्चमीका दिन पिता राम बहादुर बस्नेत र माता निलम प्रधानको पहिलो सन्तानका रूपमा कोइली देवीको जन्म भएको हो । उनको न्वारानको नाम राधा राखियो। आमाले बुद्धलक्ष्मीको नाममा उहाँलाई चिनाउनु भयो । काली तथा पातली भएकीले सानी छँदा उनलाई ‘पान्तरी’ भनेर बोलाइन्थ्यो । तर, समयले उनलाई फेरि अर्को अमर नाम दियो कोइली। कोइलीको जस्तै मिठो स्वर भएको हुनाले उनी कोइली देवीको रूपमा प्रसिद्ध भइन् ।
रेडियो नेपालकी प्रथम गायिका रानुदेवी अधिकारीपछि रेडियो नेपालमा निरन्तर सङ्गीत साधनामा समर्पित स्रष्टा कोइली देवी नै हुन । भजन, गीत,राष्ट्रिय गीत, र लोकलयमा आधारित नेपाली गीतहरूमा उनले लय हालिन् । उनको रचना र सङ्गीतमा हरिप्रसाद रिमाल, तारादेवी, दिलमाया खाती, पन्नाकाजी, प्रेमध्वज प्रधानले स्वर दिएका थिए ।
कोइलीदेवीका पिता रामबहादुर क्षेत्री मकवानपुरको चिसापानी गढीमा सुबेदार पदमा कार्यरत थिए। जागिरको सिलसिलामा गोरखाबाट मकवानपुर आएका थिए । त्यतिखेर चिसापानी गढीमा बडाहाकिम, सेना, प्रहरी, कारागार आदिका कार्यालयहरू थिए । २०१८ सालसम्म यो परिपाटी कायमै रहेको थियो ।
बुवा काठमाडौँमा सरुवा भएरपछि कोइलीदेवी पनि सँगै काठमाडौं गइन् मखन टोलको पाठशालामा पढ्न थालिन् । तर उनलाई अरू विषयभन्दा सङ्गीतपट्टि नै चाख थियो । सङ्गीत पढ्न काेइली देवीलाई उनकी फुपूले हौस्याएकी थिइन् । माता निलम प्रधान क्षेत्रीको देहावसानका कारण उनको बाल्यकाल सङ्घर्ष र अभावको छायामा बित्यो। जन्मेको एक वर्ष नपुग्दै आमाको माया गुमाएकी कोइलीदेवी पाँच वर्षको उमेरमा फुपू मानप्रिया भट्टले छोरीसरह माया गरेर काेइली देवीलाई हुर्काएइन् ।
मानप्रिया सिद्ध हस्त सितार वादक थिइन् । राणा दरबारमा कान्छी महारानीलाई सितार शिक्षा दिने सम्मानित कलाकार थिइन्। यही पारिवारिक र सांस्कृतिक वातावरणले कोइलीदेवीको बाल सुलभ मस्तिष्कमा सङ्गीतप्रतिको अनुराग गहिरो रूपमा रोपियो । कोइलीदेवी, राणा दरबारको साङ्गीतिक माहौलमा हुर्किए । ११ वर्षकै उमेरमा सिंह महल प्रवेश गरी नृत्य, नाटक र सङ्गीतको व्यवस्थित प्रशिक्षण लिएकी उनले हार्मोनियम वादन तथा गायनमा दक्षता देखेर श्री ३ जुद्ध शमशेरले उत्साहवर्धक रूपमा प्रशंसा गरेका थिए । यो नै काेइलीदेवीकाे जीवनकै महत्त्वपूर्ण मोड साबित भयो।
काेइलीदेवी २००६ साल असोज ६ गतेसम्म दरबारको साङ्गीतिक प्रशिक्षणमा संलग्न रहँदै ‘निर्मली दिदी’ जस्ता गुरुबाट गीत–रचना र स्वर–संयोजनको सूक्ष्म ज्ञान प्राप्त गरिन् । छ वर्षको उमेरदेखि नै सङ्गीतपट्टि लागेकी कोइलीदेवीले धेरै समय राणा दरबारमा बिताएकी थिइन् । ‘कोइली’ बनाउन मद्दत पुर्याउने चाहिँ उनकी फुपू डिठ्ठिनी मानप्रिया थिइन् । रेडियो नेपालका शास्त्रीय सङ्गीततर्फ तत्कालीन प्रबन्धक उस्ताद रामबहादुर तण्डुकारसँग उनले सङ्गीत शिक्षा पनि लिएकी थिइन् ।
२००७ साल चैत २० गते सिंहदरबारमा ‘प्रजातन्त्र नेपाल रेडियो’ को स्थापना भयो । त्यसका डेपुटी डाइरेक्टर रश्मिराज्यलक्ष्मी देवी राणा थिइन् । रश्मिराज्यलक्ष्मीले चिठी लेखी काेइलीदेवीलाई त्यही साल चैत २६ गते बोलाइएको थियो । कोइलीदेवीले आफ्नै स्वर, सङ्गीत र रचनामा ‘संसारको झमेला’ गीत गाएर सुनाएकी दिइन् । त्यति बेला डाइरेक्टर तारिणीप्रसाद कोइराला प्रभावित भएपछि त्यसै दिनदेखि उनलाई काममा लगाइयो ।
रेडियोमा काम गरेको १२ वर्षसम्म ‘स्वयं पाकी’ रहेकी काेइलीदेवी २०१८ सालमा सर्वोत्तम सङ्गीतकार स्वर्णपदक प्राप्त गरेपछि आफ्नै रचना, स्वर र सङ्गीतमा पहिलो गीत पनि रेकर्ड गराएकी थिइन् ।
“संसारको झमेला
लाग्दो छ क्या यो मेला
यो दुनियाँ सदा रसिला
गर्दै छ खूब लीला ।”
त्यही क्षणबाट कोइलीदेवी रेडियो नेपालको प्रथम महिला गायिका र प्रथम महिला सङ्गीतकार का रूपमा इतिहासमा स्थापित भएकी थिइन् । रेडियो नेपालसँग उनकाे सम्बन्ध ४४ वर्षसम्म अटुट रह्यो। खरिदार पदबाट सुरु भएको सेवा शास्त्रीय सङ्गीत प्रबन्धकसम्म पुगेको थियो। यस अवधिमा उनले नेपाली शास्त्रीय सङ्गीतको संरक्षण, प्रवर्द्धन र संस्थागत विकासमा अतुलनीय योगदान पुर्याएकी थिइन् ।
१० वर्ष लामो प्रेमपछि ३५ वर्षको उमेरमा निरञ्जनभक्त माथेमाका सुपुत्र साकारभक्त माथेमासँग २०२१ साल अक्षय तृतीयाका दिन उनको विवाह भयो । साकारभक्त त्यस बेला ५१ वर्षका थिए अनि उनी ३५ वर्षकी । श्रीमान् उनको जीवनका सबैभन्दा ठुला प्रेरक र सहयात्री थिए। श्रीमानकै प्रेरणामा भारतको इलाहावाद विश्वविद्यालयबाट सङ्गीतमा एम. ए. उत्तीर्ण गरी शैक्षिक रूपमा पनि आफूलाई सुदृढ पार्दै गइन ।
२०५६ साल जेठ ८ गते साकारभक्तको देहावसानपछि उनी गहिरो विरह र वैराग्यमा प्रवेश गरिन । यस पीडाले उनलाई आन्तरिक संन्यासतर्फ उन्मुख गरायो। मेरो कर्मको देउता’ भनेर पतिलाई सधैं स्मरण गरिरहन्थिन् ।
२०२२ सालमा सांस्कृतिक प्रमण्डलमा सहभागी भई उनी चीन गइन् । त्यहाँ उनले आफ्नो प्रतिभा प्रदर्शन गरिन् । त्यतिखेर ‘नाइटिङ्गेल अफ नेपाल’ भनी उनको परिचय गराइएको थियो । चीनबाट आएपछि उनले भारतमा गई ‘डिस्क रेकर्ड’ मा गीत भर्ने अवसर पाइन् । पहिले यहाँ गीत रेकर्ड गरिँदैनथ्यो । २०२५ सालदेखि मात्रै टेप गर्ने चलन चलेको हो ।
२०४५ साल, असोज ९ गतेदेखि उनी ‘रेडियो नेपाल’ मा शास्त्रीय सङ्गीत प्रबन्धक भइन् । २०५१ सालसम्म उनले त्यहाँ काम गरिन् । त्यही साल माघ एक गते उनले अवकाश पाएकी हुन् । २०५९ साल असार ८ गते कोइलीदेवी माथेमाले औपचारिक रूपमा गायन, सङ्गीत र वाद्यवादनबाट संन्यास ग्रहण गरिन् । आफ्ना सम्पूर्ण वाद्य यन्त्र इन्दिरा सङ्गीत महाविद्यालयलाई दान गरी साधनाको उत्तराधिकार भावी पुस्तालाई सुम्पिइन । मुटुको रोगबाट पीडित कोइलीदेवीको ७८ वर्षको उमेरमा वि.सं. २०६४ पुस ६ गते घट्टेकुलो, काठमाडौंमा निधन भयो ।
विभिन्न पत्रपत्रिकामा कोइलीदेवीका गीत, कविता प्रकाशन भएका छन् । उनका दुई वटा गीत सङ्ग्रह पनि छापिएका छन् । २०१९ सालमा प्रकाशित ‘सेवा’ मा १२५ वटा गीत रचना छन् । २०२५ सालमा प्रकाशित ‘समर्पण’ मा चाहिँ ७१ वटा रचना रहेका छन् । सेवा र समर्पणबाहेक ‘कोइलीदेवी भजन सङ्ग्रह/चित्त निरन्तर र हजुरलाई’ कृति पनि रहेको छ ।
कोइलीदेवीको सङ्गीतमा गाउने पुराना, नयाँ गायकहरू अनेक छन् । विभिन्न गीत, सङ्गीतद्वारा श्रोताका मनमा बस्न सफल भएकी थिइन् । अनेकौँ पदक र पुरस्कारबाट सम्मानित भएकी कोइलीदेवी भजन गाउनेतर्फ पनि पहिलो नेपाली गायिका हुन् । नेपाली गीत,सङ्गीतको इतिहासमा उनको योगदान अविस्मरणीय छ ।
गोरखा दक्षिण बाहु पाँचौँ, इन्द्रराज्यलक्ष्मी प्रज्ञा पुरस्कार, छिन्नलता गीति पुरस्कार, वीरेन्द्र-ऐश्वर्य सेवा पदक, दर्जनौँ सङ्घसंस्थाबाट सम्मान तथा रेडियो नेपाल तथा टेलिभिजनबाट समेत पुरस्कार प्राप्त गरिसकेकी छिन् ।
कोइलीदेवीको छातीभित्र अगाध विरह वेदना त थियो नै, साथसाथै त्यहाँ छटपटी, विरक्ति र नाना थरीका व्यथा पनि बग्रेल्ती थिए । उनी भावनामा बग्दै भन्थिन –
“मेरो कसैसित कुनै गुनासो छैन ।” आफ्नो पिरलो आफू सीतै छ । ‘मलाई कसैले हेरेन भनूँ भने भित्ताभरि प्रशंसा र प्रमाणपत्रहरू छन् ।
हेर्या’ छन् भनूँ भने आफ्नो दुःख आफैसित छ । आफ्नै पिरलोमा पिल्सिरहेकी छु । फेरि, कसैलाई आफ्नो पिरलो सुनाएर पनि के गर्नु ! उनी यसै भन्ने गर्थिन । धर्म अध्यात्म प्रति अत्यन्तै आस्थावान् उनले आफ्नो श्राद्ध बद्रीमा गएर आफै गरेर आएकी थिइन् ।
कोइलीदेवी माथेमा नेपाली सङ्गीत इतिहासकी एक साधिका, एक पथप्रदर्शक र एक अमर सांस्कृतिक प्रतीक थिइन् । उनकाे साधना, योगदान र साङ्गीतिक चेतना नेपाली समाजमा सदैव जीवित रहनेछ।
अन्त्यमा :-
उनको नाम जीवन्त राख्ने जिम्मेवारी व्यक्तिगत भावनामा मात्र सीमित हुँदैन यो जिम्मेवारी सम्पूर्ण मकवानपुरे साहित्य र सङ्गीत साधकहरूको पनि हो । स्थानीय सरकार (नगरपालिका र गाउँपालिका) प्रदेश सरकार, र संघीय सरकारको समेत हो, भन्ने जिम्मेवारी बोध हुन जरुरी छ ।
(शनिबार मातृभूमि साहित्य समाज मकवानपुरले कोइलीदेवी माथेमा स्मृति विशेष चर्चा तथा सम्मान कार्यक्रममा समाजका सचिव पौडेलले विभिन्न पत्रपत्रिका, अन्तर्वार्ता र विकिपिडियाका स्रोतहरूबाट उपलब्ध सामग्रीबाट तयार गरि प्रस्तुत गरेका संस्मरण आलेख )
मकवानपुर । मकवानपुरमा प्रतिनिधिसभा निर्वाचनका लागि ३ हजार कर्मचारी खटिने भएका छन् । २ वटा निर्वाचन क्षेत्र रहेको जिल्लामा स्वयं सेवकसहित ३ हजार ३ सय ६६ कर्मचारी निर्वाचनमा खटिने भएका हुन् ।
३ सय ७४ मतदान केन्द्रमध्ये एउटा मतदान केन्द्रमा आयोगबाट ६ जना कर्मचारी र ३ जना स्वयं सेवक नियुक्त गरिने बागमती प्रदेश निर्वाचन कार्यालय हेटौंडाले जनाएकाे छ । निर्वाचन केन्द्रित जनशक्ति व्यवस्थापन कार्य अन्तिम चरणमा पुगेको बताइएकाे छ ।
प्रदेश निर्वाचन अधिकारी हरिप्रसाद ढकालका अनुसार निर्वाचन कार्यालयबाट २ हजार २४४ जना र मतदान केन्द्रमै नियुक्त हुने स्वयम् सेवक १ हजार १ सय २२ जना कर्मचारी मतदान अवधिभर परिचालन हुने छन् । यसबाहेक निर्वाचनमा निर्वाचन स्थलको संवेदनशीलता र आवश्यकताका आधारमा निर्वाचन प्रहरी परिचालन हुने बताइएकाे छ ।
४० वटा वडा रहेको मकवानपुरको प्रतिनिधिसभा क्षेत्र नम्बर १ मा ६२ वटा मतदान स्थल र १७८ वटा मतदान केन्द्र रहेका छन् । ६२ वटा वडा रहेको क्षेत्र नम्बर २ मा १०५ वटा मतदान स्थल र १९६ वटा मतदान केन्द्र छन् । जिल्लाको भीमफेदी कारागार र कर्मचारीका लागि हेटौंडामा अस्थायी मतदान केन्द्र रहने कार्यालयले जनाएकाे छ ।
प्रतिकुल हावापानीमा राम्रो उत्पादन भएपछि रैथानेबालीमा किसानको आकर्षण
Tags: No Comments
मकवानपुर । स्थानीय हावापानीसंग वर्षौदेखि अनुकुलन हुँदै आएका रैथाने बालीहरु प्रतिकुल हावापानीमा पनि राम्रोसँग फस्टाउन थालेपछि मकवानपुरका स्थानीयहरु रैथानेबाली प्रति आकर्षण भएका छन् ।
एकातिर काम गर्ने काम गर्ने जनशक्तिको उपलब्धतामा समस्या अर्को तिर नयाँ प्रजातिको बालीमा लगानी बढी भएपछि जग्गा नै बाँझो राख्न थालेका स्थानीयहरु पनि अहिले रैथाने बालीमा आकर्षित भएका हुन् ।
कोदो, फापर, कालो तिल, जुनेलो जस्ता रैथाने बालीहरु वर्षौदेखि परिचित माटोमा सहजै उत्पादन हुन्छन्, जसको लागि अधिक मल तथा विषादी समेत प्रयोग गर्नुपर्दैन । वर्षा र सिंचाइको समस्या पनि धानजस्ता बालीको तुलनामा कमै हुने गर्दछ ।
“उत्पादन गर्न त सहजै थियो, विक्रीमा समस्या हुने हुँदा लगाउन छोडेको थिएँ, अब बजार लैजानै पर्दैन, सहकारीहरुले घरैबाट उठाउने भएपछि गतसालबाट कोदो रोप्न थालेको हुँ मकवानपुरगढी गाउँपालिका ९ का कमलबहादुर खड्काले भने । “यसवर्ष ४ रोपनी बारीमा कोदो र जुनेलो लगाएँ, बाली भित्र्याउने चटारो सकिएको छ । “राम्रै फलेको छ, बेच्न बाँकी छ” उनले भने ।
हावापानीको कारण बाली लगाउन र भित्र्याउन खास समस्या नभएको उनले बताए । विस्तारै सुस्ताउँदै गएको रैथाने बालीप्रतिको आकर्षण फेरि फर्किएको छ । रैथाने बालीको खाद्य परिकार सामान्यदेखि तारे होटलमा समेत माग हुन थालेपछि यसको उत्पादनमा स्थानीय सरकारले पनि महत्व दिन थालेका छन् । मकवानपुर जिल्लाको मकवानपुरगढी, भिमफेदीलगायतका गाउँपालिकाहरुले रैथाने बाली प्रोत्साहन समेत भएपनि किसानहरुमा पनि जोश थपिएको हो । गाउँपालिकाहरुले रैथाने बालीको न्यूनतम समर्थन मूल्य समेत तोकेको छ । यसले गर्दा व्यापारको लागि समेत सहज भएको स्थानीय लक्ष्मी सञ्जेलले बताइन् ।
स्थानीय स्तरमा उत्पादन भएका रैथाने बालीहरु स्थानीय सहकारी मार्फत नै विक्रीको प्रबन्ध मिलाइएको छ । स्थानीय सहकारीहरुसँग स्थानीय तहहरुले नै समन्वय गरिदिएपछि कृषकहरुलाई समेत बजारीकरणको लागि समस्या नभएको सञ्जेलले बताइन् ।
“मकै लगायो बाँदरले छिप्पिनै नदिने, फेरी राम्रो नफल्ने पनि, त्यसैले जग्गा बाँझै थियो, यसपाली कोदो फलाएँ” भिमफेदीका कान्छा लामाले भने “कोदोमा पनि जनावरले दुःख त दिन्छ, तर उब्जाउ राम्रो हुने, व्यापारमा समस्या पनि नहुने भएपछि आँट गरे ।” उनी मात्रै हैन भिमफेदी ८ की सिता कार्कीले पनि भिरबारीभरी जुनेलो फलाइन् । श्रीमान् विदेश जानु भएपछि बारी बाँझै थियो, यसपाली अलि मेहनत गरें राम्रै भयो” सिताले भनिन् “टिप्न नपाउँदै अर्डर आइसकेको थियो ।”
स्थानीय सरकारले रैथाने बाली विशेष गरी कोदो, फापर, जुनेलो, कन्दमुल, लहरे तरकारी खेतीलाई अनुदान दिएर प्रोत्साहन गरिएको हो । मकवानपुरको मकवानपुरगढी गाउँपालिकाले ३ वर्ष अघि पहिलो पटक रैथाले बालीलाई अनुदान दिएर व्यापारको लागि समेत सहजिकरण गरेको थियो । यसैको सिको गर्दै जिल्लाको भीमफेदी गाउँपालिकाले २ वर्षदेखि रैथाने बालीलाई प्रोत्साहन गर्न थाल्यो ।
स्थानीयले उत्पादन गरेको रैथाने बालीलाई प्रर्वद्धन गर्न स्थानीय तहहरुले ग्रामिण सहकारीहरुमार्फत संकलन र व्यापारको लागि सहजिकरण गरेपछि बाँझाबारीहरुमा जुनेलो, कोदो, फापर जस्ता रैथाले बालीले हराभरा देखिन थालेका हुन् ।
हाइब्रिड मकै खेती राम्रोसँग नफस्टाएपछि आजित भएका राघब हुमागाई पनि पछिल्लो २ वर्षदखि कोदो खेती तर्फ आकर्षित भएका छन् । स्थानीय सरकारले रैथाने बालीलाई प्रोत्साहन गर्ने र पुरानै तरिकाले पुरानाबालीहरु ल्गाउन सकिने भएपछि उनी त्यसतर्फ आशावादी भएका हुन् । स्थानीय सरकारले स्थानीय हावा पानी र माटो सुहाउँदो अन्न तथा नगदे बालीलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लिएपछि किसानमा केही आशा बढेको भिमफेदी गाउँपालिका ५ की कान्छीमाया बजुले बताइन् ।
अघिल्लो कार्यकालका जनप्रतिनिधिहरुले तरकारी र फलफूलमा अनुदान दिएपछि मकवानपुरगढी गाउँपालिकाका कृषकहरु तरकारी खेतीतर्फ आकर्षित भएका थिए । अहिले स्थानीय रैथाने प्रजातिको बालीमा न्युनतम समर्थन मुल्य तोक्दै अनुदानको समेत व्यवस्था गाउँपालिकाहरुले गरेका छन् ।
मकवानपुरगढीले कोदो र फापरको ब्रान्डिङका साथसाथै बजारीकरण पनि गर्न थालेको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिकासँगै जोडिएको मकवानपुरगढी गाउँपालिका ४ कालीखोलाका सुकुमबहादुर घलानले ७ वर्षअघिसम्म सात रोपनी जग्गामा कोदो रोप्थे । त्यहाँ उत्पादन भएको कोदासमेत बिक्री नभएर उनी आजित थिए । पहिले पहिले घरेलु मदिराको लागि अलिअलि व्यापार हुन्थ्यो, घरेलु मदिरा विक्रिमा प्रहरी/प्रशासनले कडाइ गरेपछि त्यै पनि रोकियो ।
अनि उनले कोदो बाली लगाउनै छाडेका थिए । स्थानीय सरकारले बजारको व्यवस्थास“गै समर्थन मूल्य तोकेकापछि घलानले गतवर्ष र यसवर्ष पनि २० रोपनी जग्गामा कोदो रोपेका थिए । उनी अहिले ढुक्क छन् । गाउँपालिकाले सहयोग गरेपछि जति उत्पादन भए पनि बिक्रीमा समस्या नआउने भएकोले उनलाइ कुनै चिन्ता पनि छैन ।
“घरमा रक्सी बनाएर प्रहरीको तारो बन्नु पर्दैन भनेर छोराहरुले गुनासो गरेपछि कोदो रोप्न छोडेको थिएँ, अब त्यसरी रक्सी बनाएर बेच्नु पर्ने हैन भनेर फेरी रोपेको हुँ, ढुक्क छ सहकारीले घरैबाट उठाउँछ” उनले भने “हाम्रो लागि यो आम्दानीको भरपर्दा बाटो बनेर आयो ।”
उनकी छिमेकी अम्बिका चौलागाईंले पनि अहिले १० रोपनी जग्गामा कोदो रोपेकी थिन् । दुई वर्षअघिसम्म उनले दुई रोपनी जग्गामा मात्र कोदो रोपेकी थिइन् । कमल खड्का सुकुमबहादुर घलान र अम्बिका चौलागाईंले मात्र होइन, मकवानपुर गढीका १, २, ४, ७ र ८ नम्बर वडाका अधिकांश बासिन्दाले अहिले कोदो खेती गर्न थालेको गाउँपालिकाको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ ।
कोदोको मूल्य पनि राम्रो र बिक्री गर्न पनि समस्या नभएकाले यो रोप्न थालेका उनीहरु बताउँछन् । कोदो विक्रीमा समस्या भएपछि उनीहरुले गाई वस्तुलाई घाँसका रूपमा नल (कोदोको सुकेको बोट) खुवाउनका लागि कोदो खेती गरिन्थ्यो, अहिले कमाइको निम्ति यसको खेती गरिन थालेको छ ।
रैथाने बालीको उच्च आकर्षणपछि यसको व्यवस्थापनका लागि करिब ६ लाख रुपैयाँको बजेट प्रस्ताव गरिएको लम्सालले मकवानपुरगढी गाउँपालिकाका कृषिशाखा प्रमुख गोपाल लम्सालले बताए । यस वर्ष रैथाने बाली कार्यक्रम अन्तर्गत उपलब्ध १० लाख बजेटबाट २०० जना किसान लाभान्वित भएको उनले बताए ।
यस कार्यक्रम मार्फत यान्त्रीकरण प्रवर्धन , उन्नत बिउ–बिजन तथा कीट व्यवस्थापन, साना सिचाइ संरचना, गोदामघर निर्माण, खेती प्रविधि सम्बन्धी तालिम, सहकारीमार्फत विक्री वितरण, प्याकेजिङ तथा ब्रान्डिङका कार्यहरू सञ्चालन गरिएको उनले बताए । “सहकारी संस्थामार्फत न्यूनतम समर्थन मूल्य निर्धारण गरी खरीद व्यवस्था लागू गरेपछि बालीको व्यावसायिक उत्पादन एवं बजार व्यवस्थापन प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्दै गएको देखिन्छ” लम्सालले भने ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाले ८ वटै वडामा उत्पादन हुन रैथाने बालीहरूको न्यूनतम समर्थन मूल्य निर्धारण गरेको छ । गाउँपालिकाले चालु आव २०८२/८३ का लागि कृषि उपजहरूको मूल्य तोकेको हो । कोदो र धानको न्यूनतम समर्थन मूल्य प्रतिकेजी ६० रुपैयाँ, तिते फापरको ९० रुपैयाँ, मिठे फापरको १ सय ५ रुपैयाँ, जुनेलोको प्रतिकेजी ८४ रुपैयाँ तोकेको छ । यसैगरी सेतो सिमिको मूल्य १ सय २० रुपैयाँ, कालो सिमिको मूल्य प्रतिकेजी १ सय ३० रुपैयाँ निर्धारण गरिएको गाउँपालिकाले जनाएको छ ।
किसानद्वारा उत्पादित कोदो, फापर र जुनेलो स्थानीय सहकारीमा विक्री गर्दा गाउँपालिकाले कृषकलाई प्रतिकेजी ६ रुपैयाँ र सहकारीलाई बजारको व्यवस्थापन गर्न प्रतिकेजी ४ रुपैयाँ अनुदान दिने व्यवस्था गरेको छ, गाउ“पालिका अध्यक्ष दोर्जे लामाले जानकारी दिए ।
“बालीमा अनुदान पाएपछि कृषकहरू अहिले कोदो, फापर र जुनेलो खेतीतर्फ आकर्षित भएको मकवानपुरगढी गाउँपालिका ३ का वडा अध्यक्ष भागवत घिमिरेले बताए । गाउँपालिका, प्रदेश र संघीय सरकारले रैथाने बालीको प्रवद्धनका लागि अनुदान दिन थालेपछि रैथाने बालीको खेतीतर्फ पालिकाबासीहरू आकर्षित भएका हुन् ।
आर्थिक वर्ष २०७९/०८० मा मकवानपुरगढीमा ४ सय ५० हेक्टर जमिनमा कोदो खेती गरिएको थियो । गत आर्थिक वर्ष यो विस्तार भएर ५ सय हेक्टर जमिनमा कोदो खेती गरिएकोमा आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा ७ सय ५० हेक्टरमा कोदो खेती भएको गाउँपालिकाका कृषि शाखाका प्रमुख गोपाल लम्सालले बताए । यसैगरी पछिल्लो आर्थिक वर्षमा ६० हेक्टर जमिनमा फापर खेती गरिएको छ भने ५५ हेक्टरमा जुनेलो खेती गरिएको छ ।
यसैगरी ६० हेक्टरमा फापर खेती, ३ सय हेक्टरमा तोरी खेती, ६५ हेक्टरमा लहरे तरकारी खेती, एक सय हेक्टरमा कोशे तरकारी खेती र १० हेक्टर जमिनमा कन्दमुल खेती गरिएको शाखा प्रमुख लम्सालले बताए । यस अनुसार कोदो १ हजार १२५ मेट्रिक टन, फापर ७८ मेट्रिकटन, तोरी ३९० मेट्रिकटन, लहरे तरकारी १ हजार ३०० मेट्रिकटन, कोशे तरकारी र कन्दमुल १५०/१५० मेट्रिकटन उत्पादन भएको छ ।
संघीय, प्रदेश सरकार तथा स्थानीय गाउँपालिकाले रैथाने बालीमा कोदो, फापर र जुनेलोको बजारीकरण गर्न ब्रान्डिङसहित बजारमा पिठो ल्याएको छ । त्यतिमात्र होइन, कोदो र फापरको खपत बढाउनका लागि स्कुलको दिवा खाजा कार्यक्रममा साताको एक दिन अर्थात् बिहीबार कोदो र फापरका परिकार खुवाउनुपर्ने नियमै बनाइएको छ । दिवा खाजा कार्यक्रममा कोदो र फापरका सेल, हलुवालगायत विभिन्न किसिमका परिकार बनाएर खान दिने गरिएको छ ।
यसैगरी भीमफेदी गाउँपालिकाले गत आवदेखि कोदो खेती गर्ने किसानलाई प्रतिरोपनी २ हजार ५ सय रुपैयाँ अनुदान दिने व्यवस्था गरेको थियो । “गाउँपालिकाले बजेटमा कोदो खेती गर्ने कृषकलाई अनुदान दिने व्यवस्था गर्ने बित्तिकै कोदो खेती गर्ने कृषकको संख्या बढेको छ” अध्यक्ष हिदम लामाका अनुसार गतवर्ष पनि झण्डै तीन हजार रोपनीमा कोदो रोपिएको थियो ।
अनुदानको व्यवस्था नहुँदा गत आवमा एक हजार रोपनीमा पनि कोदो रोपिएको थिएन । अनुदान पाउने भएपछि कोदो खेतीतर्फ कृषक आकर्षित भएको स्थानीयहरु बताउँछन् । यो गाउँपालिकाले कोदो खेतीको प्रवद्धन गर्न गत आवमा निम्ति ४० लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको छ ।
भीमफेदी मात्रै १ हजार ६० रोपनी जग्गामा दुई सय ६६ किसानले कोदो रोपेका र त्यसबाट एक सय मेट्रिक टन कोदो उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ । चालु आर्थिक वर्षमा २० लाख कोदो उत्पादन बढाउन गाउँपालिकाले अनुदानको व्यवस्था गरेको अध्यक्ष लामाले बताए । गतवर्ष अपेक्षाअनुसार मकै उत्पादन नभएकाले कोदोले त्यसको अभाव परिपूर्ति गर्ने कोदो खेती गर्दै आएका किसानहरु बताउँछन् । अनुदान पाएका किसान बाहेक गाउँपालिकाका अन्यले पनि कोदो खेती गर्दै आएका तथा भीमफेदीमा मात्र दुई हजार रोपनीभन्दा बढी क्षेत्रफलमा कोदो खेती भइरहेको कृषि ज्ञान केन्द्रले जनाएको छ ।
गाउँपालिकाको गत वर्ष आर्थिक विकास समितिको निर्णयअनुसार चालु आर्थिक वर्षका लागि कोदोको न्यूनतम समर्थन मूल्य प्रतिकेजी ५५ रुपैयाँ र फापर प्रति केजी १०० रुपैयाँ निर्धारण गरिएको छ । यसैगरी मकवानपुरगढी गाउँपालिकाले कार्यक्रम स्वीकृत गरेर कृषि विकास कार्यक्रम तर्फ उत्पादनमा आधारित प्रोत्साहन अनुदान (रैथानेबाली) कार्यक्रम कार्यान्वयन गरेको छ । गाउँपालिकाको आर्थिक विकास समितिको निर्णयानुसार रैथानेबाली कोदो र धानकोदो तथा फापर र जुनेलोको मूल्य निर्धारण गरेको छ ।
आकर्षक गन्तव्यमा डङ्गुर फोहोर
Tags: No Comments
मकवानपुर । मकवानपुरगढी गाउँपालिका ४ को मनकामना मन्दिरतिर उकाली लाग्नेहरूलाई पहिला सुन्दर हरियाली, चरीको चिरबिर, चिसो हावाले स्पर्श गर्छ । तर त्यो अनुभूति धेरैबेर टिक्दैन किनकि केही मोड पार गर्नासाथ भेटिन्छ, प्लास्टिकका खोल, पानीका बोतल, बियरका सिसा, र मनभरिको निराशा।
हेटौंडा शहर नजिकैको यो लोकप्रिय गन्तव्य दिनदिनै आकर्षणले होइन, फोहोरले चिनिन थालेको छ । यात्रुको भीड जति बढ्छ, फोहोरको थुप्रो त्यति नै बाक्लिँदै जान्छ। पहिले वनको सुगन्ध आउने ठाउँमा अहिले दुर्गन्धले दिक्दारी थप्छ । मनकामना मन्दिरको चहलपहल, बिहानपख योग गर्ने, चिया पिउँदै सूर्यदय हेर्नेहरूको भीड अझै पनि यहाँ उपस्थित हुछन्। तर ती सबैको अनुभूति बिगार्ने मुख्य तत्व एउटै छ अव्यवस्थित फोहोर।
गन्तव्य आकर्षक छ, तर उंभो लाग्ने बाटोमा थुप्रिएका फोहोरले यात्रुको मनमग्नतालाई विथोल्ने गर्छ । प्रकृतिको मधुरतामा मानवीय गतिविधिले थुप्रेको फोहोर वाधक बनेको छ। हाइकिङ गर्नेहरु, मर्निङ वाक गर्नेहरु, ड्राइ पिकनिकमा आउने समूहले प्याकिङ गरेको प्लाष्टिक, पानीका बोटल, वियरका सिसाहरु तथा कार्टुनहरु फाल्ने गरेको कारण बाटो र प्रतिक्षलयमा फोहोरको डङ्गुर थुप्रिएको छ । जसले गर्दा बाटो मात्रै हैन वातारण दुर्गन्धित भएको छ । वन्यजन्तुको स्वास्थ्य र वातावरणीय स्वच्छतामा असर परेको छ ।
मनकामना क्षेत्रबाट हेटौंडातर्फ मजदुरी गर्न झर्नेहरुले साँझ फर्कदा वियरलगायतको पेय पदार्थ बोकेर उभो लाग्ने र प्रतिक्षालयमा बसेर खाने रमाइलो गर्ने त्यसपछि फोहोर त्यही छाड्ने गर्नाले पनि फोहो बढेको स्थानीय कमल घिमिरेको भनाइ छ । “बाटोमा फालिएका फोहोरले नाकै थुनेर उकालो चढ्नु पर्ने भैसक्यो, पर्यटनकलाई कसरी स्वागत गर्छ यस्तो बाटोले” हेटौंडाबाट नियमित मर्निङ् वाकमा जाने वसन्त थापाले भने ।
पर्यटकीय गन्तव्यमा फोहोर थपिदै गएको प्रति स्थानीय सरकार, स्थानीय सामुदायिक वन, स्थानीय टोल विकास संस्था सबै जानकारी छन् तर फोहोरको दीगो व्यवस्थापनतर्फ भने सबै तै चुप मै चुप छन् । “सम्बन्धित सबैले एक अर्कोको मुख ताकेर फोहोरको व्यवस्थापन नभएको हो” हेटौंडाबाट नियमित मर्निङ वाक जाने पुष्पकल दाहालले भने ।
वनक्षेत्रमा भइरहेको यो प्रदुषणबारे पिप्ले पोखरा सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिले पनि हालसम्म कुनै कार्य नगरेको अध्यक्ष रामहरि चौलागाईले स्वीकार गरे । रोकथामको लागि स्थानीय टोल विकास समूह र वन समिति मार्फत सयुक्त पहल गर्ने अध्यक्ष चौलागाई बताउँछन् । “वन सबैको साझा सम्पत्ति हो, सबैले अपनत्व र जिम्मेवारी लिएर सफा राख्नु पर्छ भन्ने सचेतना जगाउन सकिएको छैन अब हामी पहल गर्छौ” अध्यक्ष चौलागाईले भने ।
यता डिभिजन वन कार्यालय हेटौंडाका वन तथा जैविक विविधता शाखाका वन अधिकृत वसन्तराज गौतम फोहोरको डङ्गुरमा रहेका सिसाले वन्यजन्तुको खुट्टा काट्ने डर बढेको बताउँछन् । “वन्यजन्तुको प्रजनन स्वास्थ्यमा समेत असर पर्न सक्छ, यसलाई निगरानी गर्नको लागि उपमहानगर र मकवानपुरगढी गाउँपालिकासँग समन्वय गर्नु आवश्यक छ, अब पहल गर्छाैं” गौतमले भने “वन ऐन अन्तरगत कारवाही गर्ने तर्फ हाम्रो ध्यानाकर्षण भएको छ ।” यसको लागि समन्वयकारी भूमिका आफूहरुले गर्ने र सबैभन्दा जिम्मेवार स्थानीय तहलाई बनाउने कोशिश गरिने गौतमले बताए ।
वन संरक्षण तथा वातावारणीय स्वाच्छताको पाटोलाई समेत ध्यानमा राखेर आगामी कार्ययोजना बनाउन प्रयास गर्ने उनले बताए । “फोहोरले पर्यटकीय क्षेत्रको शोभामा बाधा पुगेको छ, सरकारी सम्पत्तिको संरक्षणबारे सचेतना जगाउने कार्यक्रम गर्नु पर्ने आवश्यकता बुझेका छौ, तर बजेटको व्यवस्थापन गर्न सकिएको छैन” उनले भने ।
वनमा थुपे्रको फोहोरले पैदलयात्रीलाई मात्रै हैन वन्यजन्तुलाई पनि प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ । “वातावरण त यसै पनि दुर्गन्धित भयो नै, वन्यजन्तु, माटोलगायतमा समेत असर परिरहेको छ” प्रातकालिन हिडाइमा भेटिएका हेटौंडाका यातायात व्यवसायी हरि राउतले भने ।
यहाँ थुप्रेको फोहोरले पानीको स्रोतमा समेत असर परेको छ । यसै वनको खोल्सामा रहेको पानीको मुलबाट संकलन गरिएको मनकामना खानेपानी उपभोक्ता समिति मार्फत वितरण गरिएको पानीमा गत भदौमा हैजाको किटाणु देखा परेको थियो । यहाँबाट वितरण गरिएको पानी हेटौंडा ५ सिंचाइ टोलका झण्डै ५० घरले उपभोग गर्छन । “पानीमा हैजाका किटाणु भेटिएपछि उमालेर वा अन्य विधिबाट शुद्धिकरण गरेर पिउनको लागि उपभोक्तालाई हामीले सार्वजनिक रुपमा सूचना जारी ग¥यौ, फोहोरको कारण धेरै समस्या भएको छ” उपभोक्ता समिति अध्यक्ष कृष्ण प्रसाद देवकोटाले भने ।
फोहोर व्यवस्थापनको लागि एक वर्ष अघि स्थानीय अभियन्ता रविन्द्र गौतमको समूहले बाटो छेउमा फोहोर राख्नको लागि टिनको व्यवस्था गरेको थिए । तर हाल ति डष्टविनहरु नै छैनन् । बाटोको सरसफाइको लागि सचेतनामूलक बोर्डहरु पनि राखेको छ, तर बोर्डभएको मुन्तिर फोहोरका डङ्गुर छन् ।
जम्मा भएका फोहोरलाई व्यवस्थापन गर्नको लागि मकवानपुरगढी गाउँपालिका वडा ४ ले पनि केही योजना बनाएको छैन । स्थानीयलाई सेचेत गराएर मात्रै वनक्षेत्र र बाटोको फोहोर कम हुने देखिदैन, पैदलयात्री कहाँबाट आउँछन् फोहार फाल्छन्, हाम्रो निगरानी र नियन्त्रणभन्दा बाहिर भएकोले हामी पनि तनावमै छौ” वडा ४ का अध्यक्ष अजुर्न प्रसाद तिमल्सिनाले भने ।फोहोरको दीगो व्यवस्थापनको लागि केही कार्ययोजना हाल नबनेको उनले पनि स्वीकारे ।
फोहोर दीगो व्यवस्थापनको योजना नभएपछि हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले समय समयमा आफ्नो सफाइकर्मीहरु मार्फत फोहोर संकलन गरेर उपमहानगरको फोहोर डम्पिङसम्म लैजाने गरी आगामी दिनमा काम गर्ने महाशाखा प्रबन्धक जगन्नाथ सापकोटाले बताए ।
किसानको आम्दानीको थलो
पर्यटकीय गन्तव्य मनकामना, स्थानीय किसानको आम्दानीको थलो पनि हो । मन्दिरको आसपासमा पूजा सामग्रीका पसलहरु मात्रै हैन विहानीका खाजाका परिकारहरुले भरिएका पसलहरु पनि छन् । “ल है चिया, कफि, सेल रोटी, चप के लिनुुहुन्छ” धुँवाले रसिला भएका आँखा मिल्दै ४७ वर्षिया विष्णुमाया पुडासैनीले भनिन् । विहान केही घण्टा यहाँ व्यापार गरेर गाईवस्तुलाई घाँस सोतर गर्न जान्छिन् विष्णुमाया ।
विष्णुमायाकै छाप्रे होटलसँगै छ सरला आचार्यको तरकारी पसल । यहाँ सरलाजस्तै सयौले आफ्नो बारीको तरकारी, फलफूल बेच्छन् । “साँझ बारीबाट संकलन गरेर ल्याउँछु, बाहिर सित पर्ने ठाउँमा राख्छु, विहान झिसमिसेमै यहाँ ल्याउने हो, एक डेढ घण्टामा सबै सकिन्छ” सोममाया लामाले भनिन् । आफूले उब्जाएको साग, सिमीलगायतको तरकारी, भोगटे, हलुवाबेद, बेच्न राखेकी छिन् सोममायाले । पिप्ले पोखरा सामुदायिक वनको काखैमा छ मनकामना पैदल मार्ग । यहाँ पैदल यात्रा गर्नकै लागि हेटौंडाको विभिन्न स्थानबाट यात्रुहरु आउँछन् । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको विभिन्न वडाबाट विशेषगरी दुइपाङ्ग्रे सवारीमा मनकामना पैदल मार्गको फेदीसम्म आइपुग्छन् । सिंचाइ कुनामा सवारी पार्किङपछि तय गर्छन ।
आफ्नो उकालीको पैदल यात्रा । सामुदायिक वनको हरियाली, चराचुरुङीको चिरविर, बाँदर र डेडुहरुको लुकामारी अनि मृग र चित्तलहरुको चरण नियाल्दै उकाली चढ्नुको मज्जा आनन्दमय रहेको बताउँछिन् हेटौंडा ८ कि गंगा लामिछाने ।
मनकामना मन्दिरको आसपास हर विहानी निकै चहलपहल हुन्छ, शनिबार भीड अझै बाक्लिन्छ । मन्दिर दर्शन र प्रातकालिन हिडाइमा सहभागी हुनेहरुको रौनकले सानोतिनो मेलाकै आभाष दिन्छ यहाँ । हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न. ५ सिँचाइकुना, वडा ५ राइटोल, वडा २ सामरी पुललगायतबाट मर्निङ वाकको लागि सिँढी र स्ल्याब बाटोको व्यवस्था छ । मकवानपुरगढी ५ धादिङ, भालुखोला, मक्राञ्चुलीबाट पनि सुविधायुक्त बाटो बनेपछि यस मन्दिरमा आउनेहरु बढेका छन् । मन्दिरबाट सूर्यदयको रमणीय दृश्य हेर्न पाइन्छ । गर्मिमा चल्ने चिसो हावाले पैदल यात्रीलाई आराम दिन्छ भने चिसो मौसममा पनि यहाँको मोह घट्दैन ।
विहानीको उषामा मात्रै हैन साँझ पनि यहाँको भीड उस्तै हुन्छ, साँझमा मन्दिरको प्राङ्गणामा बसेर हेटौंडा बजारको झिलिमिलि हेर्न झनै मज्जा हुन्छ । दिउँसो भने वनभोज खानेहरुको चहलपहल हुन्छ ।
पिप्ले पोखरा सामुदायिक वनको हरिया र मनोरम दृश्यमा रमाउनेहरु यहाँ डूइ पिकनिकको लागि आउने गर्छन । उकालीको विभिन्न बिसौनीहरुमा प्रतिक्षालयको व्यवस्था गरिएको छ । थकान बसौनीको लागि उपमहानगरपालिकाले सिमेन्टको बेञ्च व्यवस्था गरेको छ । कतै समथर, कतै उकालो, कतै सिंडी, कतै प्रतिक्षालय, अनि कतै पिकनिककै लागि व्यवस्थित स्टलहरु पानीको धाराहरुको व्यवस्था छ ।
मकवानपुर । अविरल वर्षाका कारण अवरुद्ध हेटौंडा काठमाडौं जोड्ने सिस्नेरी-दक्षिणकाली सडकखण्ड सञ्चालनमा आएको छ। उक्त सडक खण्ड संघीय राजधानी काठमाडौंलाई प्रदेश राजधानी हेटौंड जोड्ने वैकल्पिक मुख्य मार्गहरूमध्ये एक हो ।
मकवानपुरको इन्द्रसरोवर गाउँपालिका वडा नम्बर ३ सिस्नेरी बजार नजिक डोडारे खोलले सडकको केहि भाग कटान गरेपछि अवरुद्ध उक्त सडक मर्मतपछि सोमबारबाट सञ्चालनमा आएको हो । यस्तै सोही सडक खण्ड अन्तर्गत दक्षिणकाली मन्दिर नजिकै गएको पहिरो पनि पन्छाइएको प्रहरीले जनाएको छ ।
डोडारे खोलाले बगाएको सडक दुई दिन लगाएर मर्मत गरिएको प्रहरी कार्यलयले जनाएको छ । उक्त सडक सञ्चालनमा आएपछि काठमाडौं जाने सवारी साधनलाई सो मार्ग हुँदै पठाउन थालिएको छ । अब हेटौंडाबाट काठमाडौं जानकाे लागि पुर्व–पश्चिम राजमार्ग, त्रिभुवन राजपथ, कुलेखानी – फाखेल – फर्पिङ तथा कुलेखानी – सिस्नेरी – दक्षिणकाली – फर्पिङ सडकमार्ग सञ्चालन भएका थिए ।
कान्तिलोकपथ अझै अबरुद्ध
हेटौंडा – ठिंगन – भट्टेडाँडा – सातदोबाटो जाने कान्तिलोकपथ अझै अवरुद्ध रहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले जनाएको छ।
प्रहरीका अनुसार कान्तिलोकपथ अन्तर्गत भीमफेदी वडा नम्बर ८ वगुवा खोलानजिक खसेको ठूलो पहिरोका कारण सडक पूर्ण रूपमा बन्द छ ।
उक्त स्थानमा डोजर परिचालन गरी माटो र ढुंगा हटाउने काम भइरहेको तथा सोमबार अबेरसम्म सडक सञ्चालनमा ल्याउने प्रयास भइरहेको बताइएकाे छ ।