
आयुर्विज्ञान क्षेत्रको प्रतिष्ठित जर्नल ‘द ल्यान्सेट’ मा प्रकाशित एउटा अध्ययन ‘द ग्लोबल बर्डेन अफ् डिजिज’ ले संसारभरको मरण तथ्यांक संकलन गरी मृत्युको संख्या र कारकबीचको अन्तरसम्बन्ध स्थापित गर्यो। उक्त नतिजाले सन् २०१५ मा संसारमा भएका कुल मृत्युको ७१ प्रतिशत खानपिन तथा ‘लाइफ स्टाइल (जीवनशैली)’ सँग सम्बन्धित रहेको भन्यो। सन् १९९० को तथ्यांकले त्यसबेला संसारको कुल मृत्युको ५८ प्रतिशत मात्र खानपिन तथा जीवनशैलीसँग सम्बन्धित रहेको देखाएको थियो। यसरी अढाइ दशकमा खानपिन तथा जीवनशैलीका कारण मरणको सङ्ख्या निकै उकासिनुले सबैलाई चिन्तित पार्ने नै भयो। तथ्यांकको थप प्रशोधनले पछिल्लो समयमा देखिएको बदलिँदो खानपिन ढाँचा, यातायातको अत्यधिक प्रयोग र सञ्चारले ल्याएको जीवनशैली परिमार्जनले ‘फुड एन्ड लाइफस्टाइल’ सँग सम्बन्धित ‘डेथ’को संख्या अत्यधिक बढेको देखियो। तर यो आलेखमा रोग तथा मृत्युमा भोजनको प्रभावमात्र समेटिएको छ।
उपरोलिखित अध्ययनले रोगहरूको मुख्य कारण भोजनलाई मान्यो। अब खानाले कसरी स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छ त?
चिल्लो तथा बोसोयुक्त खान्कीको अत्यधिक सेवनले मानिसको वजनमात्र बढ्ने होइन, बरु शरीरमा ‘कोलेस्टोल, ट्राइग्लिसराइड्स’ लगायतका ‘फ्याट्टी बायो मोलिकुल्स’ को मात्रासमेत उकासिन्छ। व्यक्ति मोटो हुँदा शरीरको सबै अंग÷प्रत्यंगमा रक्तसञ्चार व्यवस्थित गर्न मुटुले सामान्य अवस्था भन्दा अत्यधिक काम गर्नुपर्छ। मुटुले अत्यधिक काम गर्नुपरेपछि रक्तचाप जस्ता शारीरिक समस्या देखिन्छन्। बाढीको फोहोरले नहरको बहाबलाई बाधा पुर्याएझैं चिल्लो पदार्र्थ सेवनका कारण उकासिएका कोलेस्ट्रोल, ट्राइग्लिसराइड्स जस्ता मोलिकुल्सहरूले रक्तसञ्चार मार्गलाई अवरोध गर्छन्। परिणामस्वरूप ‘आर्टरिज तथा भेन’ हरू साँघुरा हुन्छन्, रक्त सञ्चार प्रणालीमा बाधा आउँछ। यसरी मोटोपनका कारण रगत पुर्याउनुपर्ने भाग बढ्ने अनि रक्त सञ्चार मार्गहरू थप साँघुरो हुँदा रक्त सञ्चार प्रणाली दोहोरो मारमा पर्छ। परिणामस्वरूप ‘स्ट्रोक’, पक्षघात जस्ता समस्या देखिन्छ, मानिस मर्छ। गत डिसेम्बर महिनामा ‘जर्नल अफ द अमेरिकन कलेज अफ कार्डियोलोजी’ मा प्रकाशित एक अनुसन्धानअनुसार संसारमा अहिले पनि मुटु रोगका कारण सबैभन्दा बढी मानिस मर्छन् र सन् २०१९ मा मृत्यु भएका मानिसमध्ये एकतिहाइ मरणको कारक ‘हार्ट डिजिज’देखियो।
संसारमा अहिले पनि मुटु रोगका कारण सबैभन्दा बढी मानिस मर्छन् र सन् २०१९ मा मृत्यु भएका मानिसमध्ये एकतिहाइ मरणको कारक ‘हार्ट डिजिज’ देखियो।
आवधिक ‘ग्लोबल’ तथ्यांकका अनुसार पछिल्लो ३० वर्षमा मुटु रोगीको संख्या दुई गुणाले बढेको देखियो। ‘फुड एन्ड एग्रिकल्चर अर्गनाइजेसन (एफएओ)’ ले सार्वजनिक गरेको एउटा तथ्यांकअनुसार पछिल्लो ५० वर्षमा संसारका सबै महादेशका बासिन्दाले आफ्नो खानामा ‘फ्याट’ को मात्रा निरन्तर बढाउँदै लगेको पाइयो। अनि पछिल्लो ३ दशकमा विश्वभर ‘फ्याट’ को खपत झण्डै ५० प्रतिशतले बढेको पाइयो। संसारभरका नागरिकको खानामा ‘चिल्लो’ को मात्रा बढ्नु र मुटु रोगीको संख्या उकासिनु संयोग होइन, बरु ‘फ्याट्टी फुड’ र ‘हार्ट डिजिज’ बीच प्रत्यक्ष सम्बन्धलाई थप पुष्टि गर्यो।
भात हाम्रो मुख्य खाना हो। नेपालीको शारीरिक ऊर्जाको ठूलो हिस्सा बजारमा बिक्री हुने ‘सेलर मिल’ को चम्किलो चामलबाट पूर्ति हुन्छ। अब, भात खाँदा शारीरिक ‘बायोलोजी’ मा के असर पर्छ त? हामीले खाएको भात पाचन प्रक्रियापछि ग्लुकोजमा परिवर्तन हुन्छ अनि अविलम्ब रगतमा पुग्छ। अत्यधिक ‘ब्लड सुगर’ हानिकारक हुने भएकाले रगतमा रहेको कार्बोहाइड्रेट अविलम्ब कोस (सेल) मा पुग्नुपर्छ।
‘ब्लड’मा भएको ग्लुकोजलाई कोसमा पुर्याउने काम ‘इन्जाइम इन्सुलिन’ को हो। इन्सुलिन उत्पादन गर्ने दायित्व ‘पेन्क्रियाज’ को हो। चामल, पिठो, मैदालगायतका सरल प्रकृतिका कार्बोहाइड्रेट सेवन गर्दा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा एक्कासि बढ्ने भएकाले छोटो समयमै धेरै इन्सुलिनको आवश्यकता पर्छ। यसरी, एक्कासि धेरै इन्सुलिन बनाउनुपर्दा पेन्क्रियाजको अवस्था आराम गरेको मानिसलाई अपरझट कठिन काम लगाउनझैं हुन्छ। ठूलो परिणाममा भात खाने बानीका कारण अपरझट अनि उच्च मात्रामा इन्सुलिन बनाउनुपर्दा पेन्क्रियाज दिनानुदिन शिथिल बन्दै जान्छ। अनि, पेन्क्रियाज आवश्यक मात्रामा इन्जाइम बनाउन असफल हुन्छ। त्यस्तो परिस्थितिमा हामीलाई ‘डाएबेटिज (चिनी रोग)’ लाग्छ। चिनी रोगका कारण आउने समस्याका कारण नेपालमा मृत्यु हुनेको संख्या कहालीलाग्दो देखिन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) का अनुसार सन् २०१९ मा संसारमा झण्डै ४७ करोड चिनी रोगी रहेका र अर्को २५ वर्षमा उक्त संख्या ७० करोड पुग्ने देखियो। डाएबेटिज आफैंमा जटिल शारीरिक समस्या हुनका अतिरिक्त यसले ल्याउने विभिन्न किसिमका समस्याको स्मरण आवश्यक छ।
कार्बोहाइड्रेट, फ्याट तथा प्रोटिन हाम्रो खानाको मुख्य भाग हुन र शारीरिक वृद्धि विकासका लागि यी तीनै पोषण आवश्यक छन्। उल्लिखित परिदृश्यले शरीरका लागि अत्यावश्यक तर खानामा परिणाम नमिले रोगको कारक बन्ने कार्बोहाइड्रेट तथा फ्याटलाई कसरी स्वस्थरूपले सेवन गर्ने त भन्ने चुनौती रहन्छ नै। प्रोटिनको अधिक सेवन गम्भीर स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा नदेखिएकाले त्यसको चर्चा आवश्यक रहेन।
तुलनात्मकरूपले सस्तो हुने भएकाले नेपालमा सागपातलाई गरिबको खाना मान्ने अवधारणा बन्यो। महँगो प्रोटिनजन्य मासु ठालुको आहार हुन पुग्यो। दिनैपिच्छे मासु खाए स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ भन्ने सोच पलायो। यथार्थ के हो त?
‘प्लान्ट बेस्ट’ (वनस्पतिजन्य) खान्कीले स्वास्थ्य र दीर्घायुमा के/कस्तो असर पार्छ भन्ने सम्बन्धमा भएको संसारकै ठूलो अध्ययन सन् २०१९ मा ‘जर्नल सर्कुलेसन’ मा प्रकाशित भयो। अमेरिकाको हार्वर्ड विश्वविद्यालय पब्लिक हेल्थका प्राध्यापक फ्र्यांक हुको अगुवाइमा भएको उक्त अनुसन्धानले वनस्पतिजन्य उत्पादनलाई आफ्नो खानाको मुख्य आधार बनाउने समूह र मूलतः मासु सेबन गर्ने पक्षको स्वास्थ्यलाई लामो समयसम्म नियाल्यो। मुख्यतः सागपात अनि यदाकदा मासु खाने समूहको ‘हार्ट हेल्थ’ अर्को समूहको तुलनामा सबल देखियो। स्वस्थ मुटु भएका कारण अर्को समूहका तुलनामा वनस्पतिलाई खानाको मुख्य अंश मान्ने समूह दीर्घायु हुनु अस्वाभाविक भएन।
संहिता पालन नगरी मनपरी भोजन गर्दा विभिन्न रोगले सताउने देखियो। रोग लागेपछि ओखती खानु बाध्यता बन्छ। तर स्वस्थ आहारले पछिल्लो दिनमा रोगलाई पछि धकेल्ने अनि औषधिलाई टाढा राख्न सक्ने देखियो।
भेजिटेरियन खान्की समष्टिगतरूपले मासुको तुलनामा स्वस्थबर्धक देखिए पनि प्रशोधित ‘प्लान्ट प्रोडक्ट’ लाई भने डा. हु शारीरिक हिसाबले राम्रो मान्दैनन्। त्यसैले ‘भेजिटेरियन’ नै भए पनि बिस्कुट, चाउचाउ, पिज्जा जस्ता खान्की नखान सल्लाह दिन्छन् उनी। त्यही अनाजबाट बनेको भए पनि पिठो तथा चम्किलो चामलको परिकार भन्दा च्याख्ला, ‘ब्राउन’ राइसबाट बनेको खान्की स्वास्थ्यबर्धक हुन्छ। प्रचुर मात्रामा फाइबर (रेसा) हुने प्राकृतिक उत्पादनहरूले हाम्रो पाचन प्रणालीका राम्रा ब्याक्टेरियाको सन्तुलन कायम राख्ने धेरै अन्वेषणले देखायो। असल ‘गट ब्याक्टेरिया’ ले विभिन्न किसिमका रोगबाट बचाउने भएकाले प्राकृतिक उत्पादनलाई सके यथास्थितिमा नसकेको खण्डमा न्यूनतम मात्रामा प्रशोधन गरी खान सल्लाह दिन्छन् प्राध्यापक हु।
फलफूल, सागपात, गाजर, ब्रोकाउली, गेडागुडी जस्ता वनस्पतिजन्य उत्पादनलाई प्रशोधन नगरी खाने हो भने शरीरमा ग्लुकोजको मात्रा विष्फोटन अवस्थामा नपुग्ने अनि ‘कोलेस्ट्रोल, ट्राइग्लिसराइड्स’ जस्ता खराब बायोमोलिकुल्सहरू समेत नियन्त्रणमा आउने देखियो। मासुमा पाइने बोसो बायोलोजिकल प्रक्रियामार्फत अन्तत कोलेस्ट्रोलमा परिणत हुन्छ। तर प्राकृतिकरूपले नै वनस्पतिमा कोलेस्ट्रोल नपाइने भएकाले ‘ननभेज’ को दाँजोमा ‘भेजिटेरियन फुड’ स्वस्थकर हुनु अन्यथा भएन। मासु भन्दा फरक माछा तथा ‘ड्राइ फ्रुट्स’ मा पाइने तेलको प्रकृति फरक हुने भएकाले फिस तथा बदामहरू शरीरका लागि लाभप्रद् देखिए। यद्यपि, माछा तथा ‘ड्राइ फ्रुट्स’ को अधिक सेवनले समेत वजन भने बढाउने कुरा भने हेक्का राख्न आवश्यक देखियो।
आवधिक अध्ययनले खान्की र विभिन्न किसिमको क्यान्सरबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गरेको देखिन्छ। डा. रबान चेबस्कीको नेत्रृत्वमा लस् एन्जलस बायोमेडिकल रिसर्च इन्स्टिच्युट तथा युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया लस् एन्जलस मेडिकल सेन्टरका वैज्ञानिकहरू संलग्न अनुसन्धानले सन् २०१९ मा खानाको प्रकृति र स्तन (ब्रेस्ट) क्यान्सरका बीच सम्बन्ध स्थापित भएको देखायो। लामो समयसम्म चलेको अनि झण्डै ५० हजार महिला संलग्न उक्त अनुसन्धानमा आधा सहभागीले ‘लो फ्याट’ अनि अर्को समूहले सामान्य खान्की खाने गरेका थिए। जीवनको उत्तरार्धमा सहभागीको स्वास्थ्य अवस्था विश्लेषण गर्दा ‘लो फ्याट डायट’ का सहभागीमा स्तन क्यान्सरको संक्रमण कम त देखियो नै त्यसका अतिरिक्त अन्य प्रकृतिका क्यान्सरका कारण समेत उनीहरूको मृत्यु न्यून हुने गरेको देखियो। उक्त अन्वेषणले बोसोजन्य खान्कीबाट बच्ने हो भने क्यान्सरको प्रकोपसमेत कम हुने भन्यो।
संहिता पालन नगरी मनपरी भोजन गर्दा विभिन्न रोगले सताउने देखियो। रोग लागेपछि ओखती खानु बाध्यता बन्छ। तर स्वस्थ आहारले पछिल्लो दिनमा रोगलाई पछि धकेल्ने अनि औषधिलाई टाढा राख्न सक्ने देखियो। प्रकाशित अन्वेषणहरूले ‘लो फ्याट’ तथा अप्रशोधित वनस्पतिजन्य भोजनको बानी बसाल्दा मुटु रोग तथा क्यान्सरको प्रकोपबाट समेत धेरै हदसम्म बचाउने भएकाले जीवनको उत्तरार्धमा ‘मेडिसिन’ खानुको बदला अहिले नै स्वस्थ आहारबिहारको बानी बसाल्नु सबैको हितमा देखियो। पछि रोग लागेर औषधि खाने कि अहिले नै स्वस्थ खान्कीको आदत बसाएर रोग भगाउने? समयमै सोचौँ। https://nagariknews.nagariknetwork.com/
उजुरीमा घट्दै पीडितहरु बढ्दै
Tags: No Comments
मकवानपुर । कोरोना भाइरसको महामारी नियन्त्रणको लागि प्रशासनले निषेधाज्ञा घोषणा गर्ने तयारी गर्दै गर्दा उनी (नाम गोप्य) जिल्ला कानुन सहायता समितिसम्मको यात्राको तयारीमा थिइन् ।
लामो समयदेखि आफूमाथि श्रीमानले शारीरिक तथा मानसिक हिंसा गर्ने गरेको कारण उनी स्थानीय अधिकारकर्मीको सहायतामा कानुनी लडाँईको लागि तयार भएकी थिइन् । “अलिअलि घरायसी व्यस्तता मिलाएर बैशाख २३–२४ गतेतिर अदालत जाने तयारी थियो, बन्दले जान पाइन” उनले भनिन् “बन्दपछि झन् झन् धेरै यातना र पीडा खेपिरहेको छु ।”
मकवानपुर जिल्ला बागमती गाउँपालिकाकी उनी एउटा प्रतिनिधि पात्र हुन् । निषेधाज्ञमा बालबालिका र महिला हिंसाको घटनाहरु घरघरमा बढेको तर, उजुरीमा भने कमी आएको अधिकारकर्मीहरुको विश्लेषण छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरका अनुसार पनि निषेधाज्ञामा अन्य अपराधहरुको दर घटेको छ । तर, घरेलु प्रकारको हिंसा भने बढेको छ । निषेधाज्ञको कारण पीडकलाई कानुनी कारबाहीको लागि लड्न सहज छैन । अदालत र प्रहरी कार्यालय खुल्ला छ तर सवारी पाइदैन कसरी जाने ? केही समय सहेर बस्दा होला भन्दाभन्दै हिंसाको अवस्था भयावह हुने गरेको सामाजिक अभियान्तहरु बताउँछन् ।
यसै सातामा हेटौंडा–१५ की एक किशोरीमाथि बलात्कार भएको घटना प्रहरीमा दर्ता भएको छ । माइती नेपाल मकवानपुरको सहायतामा प्रहरीमा पुगेको यो घटना प्रतिनिधिमात्रै हो, यस्ता धेरै घटनाहरु बाहिरीन नसकेको प्रहरीले पनि अनुमान गरेको छ । यद्यपि प्रहरीले हटलाइनको प्रयोग गरेर हिंसा विरुद्धको उजुरी गर्नेहरुलाई आफूहरुले नियमित सेवा दिइरहेको बताएको छ ।
मकवानपुर प्रहरीमा बैशाख १७ गतेदेखि जेठ २३ गतेसम्म घरेलु हिंसा सम्बन्धी २५ वटा घटना दर्ता भएका छन् । महिला तथा बालबालिका विरुद्धमा हुने अपराध मध्ये जबरजस्ती करणीको घटना ४ वटा रहेको छ । जबरजस्ती करणीमध्ये आफ्ना आफन्तहरुको र नजिकका नातेदारहरुबाट घटनाहरु घटेका छन् ।
यस्तै निषेधाज्ञाको अवधिमा जबरजस्ती करणी उद्योगमा एउटा मुद्दा दर्ता भएको छ । यस्तै कतव्र्य ज्यान मुद्दामा २ वटा घटना रहेका छन् । यो अवधिमा बालयौन दुरुपयोग १ र सबैभन्दा बढि घरेलु हिंसाको ११ वटा घटना दर्ता भएका छन् । जिल्लामा ६ जनाले निषेधाज्ञा जारी भएदेखि आत्महत्या गरेका छन् । जुन हिंसापछिको विकराल अवस्था भएको अभियन्ताहरुको ठम्याइछ ।

माइती नेपाल मकवानपुरमा निषेधाज्ञाको समयमा मात्रै ३० वटा केसहरु दर्ता भएका छन् । माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख माया लामाका अनुसार बन्दको कारण हिंसा बढेको छ । “नजिकका आउँछन्, टाढाकाहरुले फोन गर्छन, हामीले पनि पीडितको इच्छा अनुसार सेवा दिन सकेका छैनौं” लामाले भनिन् । “बन्द खुलेपछि आउनु, त्यतिञ्जेल आफ्नो केयर गरेर बस्नु भनेर अनुरोध गर्नु परेको छ, कति गाह्रो गरि बसिरहनुभएको होला जस्तो लाग्छ” लामाले भनिन् ।
बन्दको कारण सबै परिवार चलाउने आर्थिक अभाव भएपछि पनि झै झगडा हुने गरेको, यौन दुर्व्यवहार हुने गरेको केसहरु बढी रहेको लामाले बताइन् । “कार्यालयमा आएका उजुरीकर्ताहरुलाई पनि अहिले प्रहरीमा लैजान पनि नसकेका र परामर्श दिएर पठाउनु परेको लामाले बताइन् । माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख लामाका अनुसार दैनिक ३/४ जनाले आफू हिंसामा परेकोले उद्वार गर्नु भन्दै फोन गर्ने गरेका छन् ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरको महिला महिला तथा बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक सेवा केन्द्रमा चालु आर्थिक वर्षमा २ सय ३९ घरेलु हिंसाको मुद्दा दर्ता भएको थियो । घरेलु हिंसामा सबैभन्दा बढि श्रीमान् श्रीमतीको झगडाको विषय रहेको प्रहरी निरीक्षक चुडा कुमारी खड्काले जानकारी दिईन् । त्यसैगरी जवरजस्तीकरणीको घटना ५३, जवरजस्तीकरणी उद्योग ५, कर्तव्य ज्यान ४, बोक्सीको आरोप १, आत्महत्या ५८ ,बालयौन दुरुपयोग ६, बहुविवाहको ८ वटा घटना दर्ता भएको थियो ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरमा आएका घटनाहरु मध्ये अधिकांश घटनाहरु गम्भिर प्रकृतीका मात्रै रहेका छन् । निषेधाज्ञाको समयमा परिवारका सदस्यहरु घर मै हुने गरेकोले साना प्रकृतीका घटना घरमै मिल्ने गरेका छन् ।
ठुला घटनाहरु पनि प्रहरीसम्म नआउँदा पनि घटनामा कमी आएको देखिन्छ । प्रहरी निरीक्षक खड्काले भनिन ‘जिल्लामा संख्यात्मक रुपमा घटनामा कमि आएता पनि न्यायालयसम्म आउन नसक्ने पाटोलाई गम्भिर रुपमा लिनुपर्ने देखिन्छ ।
पछिल्लो समय घरेलु हिंसा हुनुमा मद्यपान सेवन गरेर हुने हिंसा, कुटपिट गर्ने, घरमा आर्थिक समस्या हुने, शंकाको आधारमा दम्पत्ती विच हुने झगडाले हिंसा बढ्ने गरेको छ ।’ प्रहरी निरीक्षक खड्काले जस्तो सुकै घरेलु हिंसा घटनामा तुरुन्तै ‘एक्सन’ लिने गरि प्रहरीले टोली खटाउने गरेको बताईन् । उनले हिंसा घटाउन प्रचारात्मक सामग्रीहरु सामाजिक सञ्जाल, पोष्टर, पम्पलेट टाँसेर जनचेतना जगाईरहेका जानकारी दिईन् । बन्दको कारण प्रहरीमा आउने घटना भने ह्वात्तै घटेको छ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले दिएको तथ्यांक अनुसार जिल्लामा निषेधाज्ञापछि हिंसाको घटना उजुरीको दर ५० प्रतिशतले कमी आएको छ । निषेधाज्ञा हुनुअघि चैत एक महिनामा ४४ वटा घरेलु हिंसा, १० वटा जवरजस्तीकरणी र एउटा बहुविवाहको मुद्वा दर्ता भएको थियो । आधा महिनादेखि निषेधाज्ञा लागू भएको वैशाखमा घरेलु हिंसाको मुद्दा दर्ता गर्ने संख्या आधाले घटेर २१ मा झरेको छ,जबरजस्तीकरणीको मुद्दा ६ वटा मात्रै परेको छ । यी मुद्दा पनि अधिकांश वैशाख १९ गते निषेधाज्ञा हुनुअघि परेको हो। त्यस्तैगरी जेठ महिनाको २० गतेसम्म ४ वटा मात्रै घरेलु हिंसा परेको छ भने ३ वटा जबरजस्तीकरणीको घटना प्रहरीकोमा आइपुगेको छ ।
निषेधाज्ञामा महिला हिंसा बढेको अधिवक्ता अप्सरा बस्नेत बताइन् । “प्रहरी कार्यालय तथा अदालतमा उजुरी गर्न सक्ने छन् भनिएको छ तर यातायात नचलेको कारण हिंसा पिडित दिदीबहिनीहरु उजुरी गर्न आउन सक्ने अबस्था नहुदा सबै सहेर बस्न बाध्य भएका छन्” अधिवक्ता बस्नेतले भनिन् “मलाई कुटपिट भयो, ज्यान मार्ने धम्कि दिन्छन, यौन हिंसा भयो सहेर बस्न सक्दिन सम्बन्ध बिच्छेद गर्नु प¥यो लौ न कहिले खुल्ने हो सहयोग गर्नुस भन्दै फोन आउँछ, बन्दको कारण सबै समस्या भएको छ” जिल्ला कानुन सहायता समिति संयोजक अधिवक्ता बस्नेतले भनिन् ।
मानव अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचबिखन विरुद्धको जिल्ला सञ्जाल अध्यक्ष आरती पाठकका अनुसार निषेधाज्ञमा हिंसा भएको भन्दै केही पुरुषहरुले पनि सहयोग माग्ने गरेका छन् । उजुरीको लागि सम्बन्धित निकायमा आउन नसकेको कारण समस्या भएको अध्यक्ष पाठकले बताइन्। गाउँ छिमेकमा थाहा नहुने गरी सहयोग गरिदिन अनुरोध गर्ने गरेको उनले बताइन् ।
सामान्य अवस्थामा आफैं काम गरेर बिहान बेलुकाको खाना जुटाउने गरेका महिलाहरुलाई अहिले त्यो जुटाउन नसक्दा घरमा हिंसा बेढेको पाठकले बताइन् । “काम गर्न जान नपाएपछि घर खर्च चलाउन गाह्रो भएको छ, श्रीमानसँग पैसा मागेको निहुमा सुरु भएका हिंसाले ठुलो रुप लिने गरेको छ” उले भनिन् । सरकारी तथा गैरसरकारी निकायमा तथ्याङ्क हेर्दा हिंसा घटेको जस्तो देखिए पनि यो वास्तविकता नभएको मानव अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचविखन विरुद्धको जिल्ला सञ्जाल अध्यक्ष पाठकले बताइन् ।
- डा. बालकृष्ण साह
गैरसरकारी संस्थामा काम गर्दै गरेकी रजनी तिम्सिना (नाम परिवर्तन) ५४ वर्षकी भएर पनि ३५–३६ वर्षकी देखिन्छिन्। योग र व्यायामले आफूलाई तदुरुस्त राखेको बताउने उनलाई एक वर्षदेखि शरीर पूरै तातिने, खलखल पसिना आउने अनि मुटु धेरै ढुकढुक गर्ने समस्याले सताउन थालेको थियो। सानो केही समस्या भए पनि दिल्लीको मेदान्त अस्पताल पुग्ने रजनी गतवर्षको कोभिड महामारी र लकडाउनले दिल्ली पुग्न सकिनन्।
नेपालका चिकित्सकहरूमा खासै विश्वास त थिएन उनलाई। समस्याले अलिक बढी नै चापेपछि मुटुरोगसम्बन्धी अनुभवी कहलिएका विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श गर्न बाध्य भइन्। कार्डियोलोजिस्ट चिकित्सकले मुटुको परीक्षण र इकोकार्डियोग्राफी समेत गरेर मुटुमा खासै समस्या नरहेको ठहर गरे। चिकित्सकले उमेर बढ्दै गएकाले एकपटक स्त्रीरोग विशेषज्ञ चिकित्सकसँग पनि परामर्श गर्न सल्लाह दिए। रजनीले पाँच वर्षअगाडि नै पाठेघर अप्रेसन गरेर फालिसकेकी थिइन्। त्यसैले यौनांगमा कुनै समस्या नरहेकाले स्त्रीरोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्न उचित सम्झिनन् र दिल्लीमा गएर परीक्षण नगरेसम्म सञ्चो नहुने रहेछ भन्नेमा ढुक्क भइन्।
४५ वर्ष पार गरिसकेपछि महिनावारी सुक्ने अवस्थालाई मेनोपाउज भनिन्छ। महिनावारी सुक्ने अवस्थामा वा सुकेपछि वा जुनसुकै कारणले शरीरमा भएको इस्ट्रोजेनका कमीले यौनांग सुख्खा हुने, शरीर तात्तिएर आउने र पोल्ने (हट फ्लस), धेरै पसिना आउने, राम्ररी निन्द्रा नलाग्ने तथा दिमाग एकाग्र गर्न नसकिने हुनसक्छ।
कोभिडको पहिलो लहरमा केही सुधार हुनेबित्तिकै उनी दिल्ली नै पुगिन्। त्यहाँको प्रसिद्ध अस्पताल मेदान्तमा पनि कार्डियोलोजिष्ट डाक्टरसँग भेटिन्। नेपालमा गरेको सम्पूर्ण रिपोर्ट देखाइन्। त्यहाँ पुनः सबै परीक्षण (होलबडी चेकअप) नै गरिन्। सो परीक्षण गर्दा उनको रगत (सेरम) मा इस्ट्रोजेन भन्ने हर्मोनको कमी भएको थाहा भयो। अनि उनको स्वास्थ्य समस्याको मुख्य कारण पनि यही हर्मोनको कमी भएको ठहर गर्दै सोको उपचार गर्न उनलाई स्त्रीरोग विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श लिन सल्लाह दिँदा उनी झसंग भइन्। उनलाई नेपालकै कार्डियोलोजिष्टले सोही सल्लाह दिँदा पत्यार लागेकै थिएन। दिल्लीमै चिकित्सकको परामर्शमा इस्ट्रोजेन भएको औषधि सुरु गरेकी रजनीले चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम पुनः रगतमा इस्ट्रोजेनको मात्रा परीक्षण गर्नुपर्ने र चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्ने थियो। तर फेरि कोरोनाको दोस्रो लहर र भारतीय उडान बन्दले मेरो सम्पर्कमा आएकी रजनीले आफूलाई स्त्रीरोग विशेषज्ञले दिएका औषधिहरूले धेरै सुधार भएको बताइन्।
सामान्यतः ४५ वर्ष पार गरिसकेपछि महिनावारी सुक्ने हुन्छ। यस अवस्थालाई मेनोपाउज भनिन्छ। मेनोपाउज हुने उमेर सबैमा एउटै हुन्छ भन्न सकिँदैन। मेनोपाउज हुने उमेरमा पनि उनको शारीरिक अवस्था, स्वास्थ्य, पोषण, वंशाणुगत तथा वातावरणीय पक्षको ठूलो भूमिका हुन्छ। कसैकसैलाई पाठेघरमा आएका समस्याहरूका कारण कम उमेरमै पाठेघरको शल्यक्रिया गरेर पाठेघर तथा अण्डाशय फालेको पनि हुनसक्छ। त्यस्ता महिला तथा मेनापाउज भएपछि वा हुने क्रममा इस्ट्रोजेन हर्मोनको कमी हुने हुन्छ। इस्ट्रोजेन हर्मोन अण्डाशयले उत्पादन गर्ने र प्रजनन् स्वास्थ्यमा यसले निकै ठूलो भूमिका खेल्ने हुन्छ। तर यस हर्मोनको काम महिनावारी वा प्रजनन् स्वास्थ्यमा मात्र सीमित हँुदैन। इस्ट्रोजेन हर्मोनले खराब बोसो अर्थात् कोलेस्ट्रोलको मात्रा नियन्त्रण, हड्डी तथा जोर्नीहरूको सुरक्षामा मद्दत गर्ने पनि हुन्छ। यसले मुटु, छाला स्वस्थ्य राख्न सहयोगी हुनुका साथै मानसिक स्वास्थ्य पनि सन्तुलित राख्नमा मद्दत गरेको हुन्छ। उमेर वा अन्य कुनै कारणले यो हर्मोनको कमी हुन गए महिलामा स्वास्थ्यका समस्याहरू देखा पर्न थाल्छन्। यस्ता समस्यालाई मेनोपाउजल सिन्ड्रम भनिन्छ।
महिनावारी सुक्ने अवस्थामा वा सुकेपछि वा जुनसुकै कारणले शरीरमा भएको इस्ट्रोजेनका कमीले यौनांग सुख्खा हुने, शरीर तात्तिएर आउने र पोल्ने (हट फ्लस), धेरै पसिना आउने, राम्ररी निन्द्रा नलाग्ने तथा दिमाग एकाग्र गर्न नसकिने हुनसक्छ। कसैकसैलाई मुटु धेरै ढुकढुक भएको तथा जोर्नी दुख्नेजस्ता समस्याले सताउने गरेको हुन्छ। यी हर्मोन असन्तुलनकै कारण कति महिलालाई मुटुको समस्या आउने, तौल बढ्ने, मधुमेहको राम्रो नियन्त्रण नहुनेसमेत हुनसक्छ। तर यस्ता समस्यालाई वास्ता गरिँदैन। कसैकसैले यस्ता समस्याहरू पाको उमेर वा बुढ्यौलीले आएका हुन् भन्छन् तर प्रजनन् स्वास्थ्य वा अण्डाशय तथा यसका हर्मोनहरूको असन्तुलन होला भनेर बुझ्दैनन्। शरीरमा इस्ट्रोजन हर्मोनको मात्र घटेकै कारणले महिनावारीमा अनियमिता आउने तथा सुक्ने हुन्छ।
हर्मोनको कमीले योनीमार्ग सुख्खा हुने र चिलाउने, यौन चाहना नहुने, मुखमा पनि र्याल कम हुने, छाला सुख्खा हुने र चिलाउने, चाँडै थकाई लाग्ने पनि हुनसक्छ। कसैकसैलाई टाउको दुःख्ने, जिउ दुख्ने, चिडचिडाहटपन बढ्ने, बढी रिस उठ्ने तथा केही डिप्रेसनमा जानेसमेत हुनसक्छ भनी अध्ययनले देखाएको छ। यस अवस्थामा हड्डी तीव्र गतिमा खिइने, जोर्नीका दुखाई बढ्ने गरेको पाइन्छ। यसैको कारणले स्मरण शक्ति अझ कमजोर हँुदै जाने, एकाग्रता नहुने, पिसाब रोक्न नसक्ने तथा पिसाब चुहिने, पाचनशक्ति पनि कमजोर हुने समस्या बढ्ने हुन्छ। विकसित मुलुकहरूमा महिनावारी सुकेपछि वा ५० वर्षपछि नियमित रूपमा रगतमा इस्ट्रोजेन परीक्षण गरिने भए पनि हाम्रो देशमा यस्ता समस्यापछि पनि परीक्षण गर्ने गरिँदैन। पछिल्लो समयमा भारतका विभिन्न सहरमा ‘होल बडी चेक अप’ गरेपछि मात्र यो समस्या पहिचान हुने गरेको पाइन्छ। अनि मात्र महिनावारी सुक्ने भएकाले पो यस्ता समस्या आउने रहेछ भन्ने थाहा पाउने र स्त्रीरोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिनेहरूको संख्या बढ्दै गएको छ।
उमेर पुगेपछि अण्डाशयमा रहेको ग्राफियन फोलिकल्स सकिँदै जान्छ। त्यसैले एकातिर महिलाहरूको अण्डाशय उत्पादन बन्द हुन्छ र अर्कातिर इस्ट्रोजेन हर्मोनको उत्पादन पनि कम हुन्छ। यो नियमित प्रकृया हो तर सबैलाई एउटै उमेरमा हुन्छ भन्न सकिँदैन। नियमित व्यायाम तथा शरीरको तौलमा सन्तुलन गर्नु, भिटामिन डी र क्याल्सियमयुक्त खाना खानु, पोसिलो, झोलिलो खानेकुरा बढी खानु, फलफूल तथा रेशादार खानेकुरा सेवन गर्नु, धुम्रपान तथा मद्यपान सेवन नगर्नुजस्ता स्वास्थ्यकर बानीले यस्ता समस्याबाट केही टाढा अवस्य गराउने हुन्छ। सोयाबिनमा उच्च मात्रामा फ्याटोस्ट्रोजेन तत्व पाउने भएकाले यसको सेवनले हर्मोनको सन्तुलनमा मद्दत गर्ने र ‘हटफ्लस’ हुनबाट जोगाउने जापानका विज्ञहरूको दाबी छ। त्यसैले सोयाबिन तथा प्रोटिनयुक्त खाना राम्रो मानिन्छ।
महिनावारी सुरु भएपछि उमेर पुगेपछि बन्द हुने निश्चित छ। महिनावारी सुक्यो भन्दैमा वा सुक्ने बेला आयो भन्दैमा आत्तिनुपर्ने केही छैन। आफूलाई स्वास्थ्य राख्न स्वास्थ्यकर बानी अपनाउनु पर्छ। यसका साथै आफूलाई समस्याहरू देखा परेपछि वा महिनावारी सुकेपछि स्त्रीरोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिने तथा इस्ट्रोजेनको मात्रा परीक्षण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। इस्ट्रोजेनको मात्रा निकै कम भएकाले समस्यामा रहेका महिलाले पनि चिन्ता गर्नुपर्ने अवस्था छैन। हाम्रो देशमा पनि विभिन्न इस्ट्रोजनका डेरिभेटिभ्स तथा इस्ट्रोजन भएका औषधिहरू उपलब्ध रहेकाले सजिलै उपचार सम्भव छ। तर इस्ट्रोजन स्टोराइडल हर्मोन हो, यसका फाइदा र बेफाइदाहरू छन्। विज्ञको परामर्श र अन्य आवश्यक परीक्षणहरू नगरी यसको सेवन गर्नु हँुदैन। इस्ट्रोजेन प्रयोग गरिरहेका महिलाहरूमा हर्मोनका अन्य असरहरू देखिन सक्ने भएकाले यस्ता महिलाले अनिवार्य नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ।
– लेखक प्रसुति तथा स्त्रीरोग बिशेषज्ञ हुन्। अन्नपूर्णपाेष्ट बाट
ओशो अर्थात रजनिशले भनेका छन्ः ‘यदि तपाई प्रेममा हुनुहुन्छ भने, प्रेम मै रहनुहोस् । किनभने तपाई एक महान् जिन्दगी बाँचिरहनुभएको छ । प्रेमले नै जिन्दगीलाई महान बनाउने हो ।’
विश्वविख्यात धर्मगुरु एवं महान् दार्शनिकको रुपमा लिइन्छ ओशोलाई । यसो त उनी सर्वाधिक विवादमा आएको व्यक्तिको रुपमा पनि चिनिन्छन् । चाहे जो होस् उनलाई धेरैले भगवान मान्छन् । कसैले महान् बिचारक मान्छन् । कसैले प्रेमको व्यख्याता त कसैले दार्शनिक । व्यक्तिको व्यक्तित्व जस्तो भए पनि असल र ग्रहणयोग्य कुरालाई ग्रहण गर्नुपर्छ, मनन गर्नुपर्न भन्ने चाँही मेरो व्यक्तिगत लय हो । हामी कति बाँच्दछौ, त्यो बाँच्दाको हरेक पलहरु सार्थक बनाउन सकियोस् भन्ने म सोच्दछु । सकिन्छ आफ्नो कारण अरुलाई हित होस्, यदि सकिन्न भने अहित कसैलाई नहोस् ।
डर, त्रास र निराशालाई पन्छाउँदै जीवनमा सत्यलाई स्वीकार गर्दा या सत्यलाई प्रेम गर्दामा मात्रै जीवनको सुरुवात छ । जहाँ डर त्रासको अन्त्य हुन्छ, त्यहाँ हुन्छ जीवनको सुरुवात । सत्य बाहीर खोज्न थाल्यौ भने हामी आफैंमा हराउने छौ । सत्य हामीभित्रै छ, हामी मै छ । मात्रै आत्मसाथ र उजागर हुनु र नहुनुले फरक पार्दछ ।
ओशोकै अर्को भनाइ पनि म मनन गर्दछुः “प्रेम त्यसबेला सच्चा हुन्छ जब एकअर्काको व्यक्तिगत कुरामा दख्खल पुग्दैन, अर्थात् प्रेममा एकअर्काले सम्मान गर्नुपर्छ ।” हामीले जब स्वजन (आफ्नोजन) र पराइजन भनेर विभेद गर्न थाल्दछौ, हो प्रेममा यहीबाट अवरोध सिर्जना हुनथाल्द छ । आशोको कुरालाई गहिरीएर मनन् गर्दै जाँदा लाग्छ साँचै प्रेमले जीवनलाई रमाइलो बनाउँछ । सिङ्गाे जीवनलाई रमाइलोको रुपमा लिन सकियो भने जीवनको वास्तविकता नै त्यही रहन्छ । यसलाई अझै प्रस्ट्याउँः जब हामीले हाम्रो जीवनलाई रमाइलोको रुपमा, एउटा उत्सवको रुपमा ग्रहण गर्दछौ, अन्य अन्य जीवनहरु प्रति पनि स्वतः प्रेम भाव जागेर आउँछ । त्यहाँनेर स्वजन र पराइजन भन्ने भाव जन्मदैन । मानिस र अन्य प्राणीको जीवनमा फरक नै के छ र ? सबै जीवहरुलाई जीवनमा आफ्नो जीवनप्रति उत्तिकै प्रेम हुन्छ र हामी प्रकट गर्न सक्दछौ ।
हामी–हामी बाँचुल्जेल उत्सव मनाऔं, रमौं कसैसँग कुनै प्रकारको प्रतिस्पर्धा आवश्यक छैन । स्वयम् जस्तो छौ एकदम सही छौ । आफूलाई आफ्नो अवस्थामै स्वीकार गर्न सक्यौ भने, अर्को जीवनलाई पनि हामीले त्यही रुपमा स–सम्मान स्वीकार गर्न सक्नेछौ । अर्थात् उसलाई पनि कुनै स्वार्थबिना प्रेम गर्न सक्दछौ । हामीलाई हामीमा बाँधेर राख्ने अन्तिम कडि भनेको प्रेम नै हो । प्रेमलाई जनु साँघुरो रुपमा आफूखुसी व्याख्या विश्लेषण गर्दछौ, त्यो विल्कुल गलत हो । प्रेमको अर्को नाम हो मित्रता । मित्रता शुद्ध प्रेम हो । यो प्रेमको सर्वोच्च रुप हो, जहाँ केही अपेक्षा हुँदैन । कुनै सर्त हुँदैन । जहाँ केवल आनन्द हुन्छ, विश्वास हुन्छ, मिठास हुन्छ ।
आजको दिन हामी जहाँ छौ हामीमध्ये कसैलाई पनि कसैले आजको अवस्थासम्म ल्याइदिएको हैन, हामी आ–आफैं आफ्नो सपना पुरा गर्न अहोरात्र खटेका छौ र आजको स्थानमा छौ । यहाँ कोही पनि अरुको सपना पुरा गर्नको लागि लागिर्दैन । सबैलाई आफ्नो भाग्य वा कर्म बनाउनु छ । यसो हो भने किन अनावश्यक प्रतिष्पर्धा गर्ने ? आपसमा प्रेम र सद्भाव प्रकट गरेर हातेमालो गर्न किन सकिन्न र ?
थोरै प्रसंग बदलौ,
२ दिन अघि जुन ५ अर्थात जेठ २२ गते विश्व वातावरण दिवस मनाइयो । बिगतका बर्षहरूमा विरूव रोपेर, बाजागाजा सहित गाउँ तथा बजारमा ¥याली घुमेर प्रचारप्रसार गर्दै यो दिवस मनाइन्थ्यो । स्कुलहरू, कलेजहरू र टोल विकास समूहसम्म वातावरण दिवसमा विशेष कार्यक्रम हुन्थे । तामझाम र रौनक व्यापक हुन्थ्यो । तर अघिल्लो बर्ष र यो बर्ष फरक तरिकाले मनाइयो दिवस । कारण थियो कोरोना महामारी ।
यो बर्ष दिवस मनाउँदै गर्दा बिगतको याद आयो । दिवस विशेषमा ग्रामीण र शहरी क्षेत्रको टोलटोलमा हुने कार्यक्रमले सचेतना अभिवृद्धिमा केही योगदान गरेको पक्कै छ । तर मुल समारोह समितिको ब्यानरमा हुने बाजागाजा र -याली सहितको बजार परिक्रमालगायतको कार्यक्रमको लगानी बालुवामा पानी खन्याए सरह हो । यो किन ? किनकि स्थानीय टोल विकास समूहहरूले बर्षभरी के के गरे त्यो सारा कामको मुल्यांकन एक दिनको -यालीमा संभव पटक्कै छैन । मैले हेटौंडाको सन्दर्भमा यो कुरा उल्लेख गरिरहेको छु ।
विगतमा पनि हामीले कुनै न कुनै शंकटको सामना गरेका नै हौ । त्यो अवस्थामा हामीले कसरी शंकटलाई जितेर आजको पलसम्म आयौ ? र आजको शंकटलाई पनि हामी जित्ने नै छौ भन्ने भाव आफैंभित्र जगाउनु जरुरी छ । अर्थात् आजलाई स्वीकार गर्नुपर्छ, प्रेम गर्नुपर्छ ।
टोल विकास समूहहरूको काम के हो ? टोलको विकास (भौतिक तथा सामाजिक) मा समन्वय गर्ने, टोलमा मर्दा–पर्दा एकअर्कोलाई साथ दिने सामाजिक संस्कारयुक्त सद्भावको विकास गर्ने, सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्ने हो । गाँउटोलमा व्याप्त कुरितिहरूको सुधार गर्दै टोलवासीलाई एउटा घर जसरी एकताबद्ध बनाउनेसम्मको भूमिकामा टोल विकास समूहले योगदान गर्न सक्छ । अनि बर्षभरमा टोल विकास समूहले यस्ता यावत काम गरेका होलान् एकैदिनको मुल्यांकनमा त्यो पनि सडकमा देखिने ¥यालीमा उपस्थित व्यक्तिको आधारमा, पोशाक र प्ले कार्डको आधार कसरी संभव छ ? र अर्को कुरा मुल आयोजक समितिको ब्यानरमा हुने कार्यक्रमका प्रमुख तथा बिशिष्ट अतिथिको हातबाट रोपिएको बिरुवा हुर्केको मैले देख्न पाएको छैन । अघिल्लो बर्ष बिरुवा रोपिएको निशाना समेत हुन्न पछिल्लो बर्ष दिवस मनाउँदै गर्दा । बरू गाँउटोलमा बयबृद्ध आमाबुवाले रोपेको बिरुवा झाङ्गिएका छन् । टोल विकास समूहहरूको समृद्ध त्यो हो बरू । यो भन्दा हामीले टोलटोलमा आपसी भातृत्व र मित्रताको बिजारोपण गर्नुपर्ने थ्यो । सामाजिक सद्भावका विचारधारा रोपण गर्नुपर्ने थ्यो । त्यो प्रेमको वृक्षलाई रोप्नु पर्ने थ्यो, जसले आजको विषम परिस्थितीमा हामी एक हौं, भन्दै निस्वार्थ रुपमा आपसमा प्रेम प्रकट गर्दै एकअर्कोको ज्यान बचाउन लागिरेका हुने थियौ । यहाँनेर चुकेका छौ हामी । अब सुरु गरौं ।
हाल हामी महामारीको शंकटपुर्ण घडीमा छौ । म प्रेमको कुरा गर्दै थिए । यसैमा मैले जोड्न चाहेको कुरो प्रेम हो । आपसी प्रेम, आपसी भातृत्व, आपसी सद्भाव आपसी मेलमिलाप । हामीमा जुन प्रेमभाव छ, यो प्रेमभावलाई आपसमा संयमपुर्ण वातावरण दिएर, संरक्षण र सुरक्षा प्रदान गर्दै हामी समाज र संसारलाई प्रेममय बनाउन सक्दछौ । यो सामाजिक विकासको मुख्य पाटो हो, जहाँ गहिरा गहिरा खडलहरु छन्, समतल बनाउनु छ ।
सिङ्गो समाज शंकटको सामना गरिरहेको बेला धेरै पर जानु पर्दैन, हाम्रो टोलटोलभित्र मात्रै प्रेमभाव जगाउन सकियो भने धेरै भरथेग हुन्छ आपसमा । परिवारको सदस्य बिरामी पर्दा हामी कतिधेरै हतोत्साही हुनपुग्छौ तर त्यही टोलको वल्लोपल्लो घरमा बिरामी पर्दा हामी थाहै पाउँदैनौ किन ? किनकी आपसी प्रेमको अभाव यही छ । मैले माथि पनि प्रकट गरे, ओशोको विचारधारा किः “प्रेममा एकअर्काले सम्मान गर्नुपर्छ ।” हो हामीले रहदा बस्दा समाजका सदस्यहरुलाई कत्तिको प्रेम गरेका छौ, कत्तिको सम्मान गरेका छौ भन्ने सवाल यहाँ मुख्य हुन आउँछ । तँछाड मँछाड र अनावश्यक टिकाटिप्पणी प्रतिस्पर्धाले हामीलाई हामीबाटै अलग्याउँछ । र आजको आवश्यकता अलग्याइमा हैन एकतामा छ । प्रेममा छ । लेख तयार गर्दागर्दा ओशोको विचारधाराहरु उल्लेख गरिरहेको छु, किनकी आजको समयमा यि विचार धारा बढी नै मनन योग्य छन् भन्ने लाग्छ । “दुखमा ध्यान दिनुभयो भने सधै दुख रहन्छ, सुखमा ध्यान दिन सुरु गर्नुहोस् । खासमा तपाई जे कुरामा ध्यान दिनुहुन्छ, त्यही कुरा सक्रिय हुन्छ” यो पनि उनै दार्शनिकको भनाइ हो ।
हामी अहिले पीडाको घडीमा छौ, अभाव र शंकट हाम्रोलागि सत्रु बनेका छन् । तर हामीले यसमा हतोत्साही हुने निशारा बढाउने, विरक्तिने गर्दैमा त यो समस्या टर्नेवाला छैन । यहाँ पनि हामीले प्रेमभाव फैलाउँदै संयमता, सद्भाव तथा सुरक्षणलाई त्याग्नु हुदैन, सुनौलो बिहानी पक्कै आउने छ । हामीले विगतलाई फर्केर बारम्बार हेर्नुपर्छ, ताकि हामीलाई आगत र वर्तमानमा बल विगतले प्रदान गर्ने छ । विगतको पीडालाई संझिदा पनि आफसेआफ प्रेम र निर्धकता बढेर आउँछ । विगतमा पनि हामीले कुनै न कुनै शंकटको सामना गरेका नै हौ । त्यो अवस्थामा हामीले कसरी शंकटलाई जितेर आजको पलसम्म आयौ ? र आजको शंकटलाई पनि हामी जित्ने नै छौ भन्ने भाव आफैंभित्र जगाउनु जरुरी छ । अर्थात् आजलाई स्वीकार गर्नुपर्छ, प्रेम गर्नुपर्छ ।
जीवनलाई प्रेम गर्दा अधिक खुसी रहन सकिन्छ । जब जीवनलाई हामीले भित्रैदेखि गहिरीएर प्रेम गर्दछौ हामीमा एकदमै प्रशन्नता सिर्जना हुन्छ । प्रसन्नताले शंकट सामनाको संभावनाहरु एकाएक बढाइदिन्छ । हामीमा सबैखाले परिस्थिती सामना गर्न सामथ्य छ । हामीले विकराल समस्याहरु कसरी एक भएर सामना गर्यौ ? जस्तो कि हामीले विनाशकारी भुकम्पको शंकट सामना गर्यौ । बाढी पहिरोको शंकट सामना गर्यौ । कोरोना महामारीकै अधिल्लो लहर सामना ग-यौ । त्यो पलको याद गर्दा पनि आजको शंकट सामना गर्ने बल र बुद्धिमता बढेर आउँछ ।
सत्यलाई स्वीकार गरौं, सतर्क बनौ तर बिल्कुलै नआत्तिऔं । हामी आपसमा एक भएर नै महामारीको सामना गर्न सक्नेछौ । विगतको शंकटहरु सामन गरेजस्तै । बस् आपसी भातृत्व, आपसी सदभाव, आपसी प्रेमको वृक्षलाई विशाल बनाऔं, त्यै प्रेमको विशाल वृक्षले मात्रै हामीलाई भोलीको दिनमा अपेक्षाकृत शितलता प्रदान गर्न सक्ने छ । सर्भे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयः सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःख भाग्भवेत्
आफैंलाई प्रेम गरौं, समयलाई प्रेम गरौं, हरेक पल समयले हामीलाई केही न केही सिकाइरहेको हुन्छ । केही न केही नयाँ ‘आइडिया अर्थात भिजन’ दिइरहेको हुन्छ । बस् हामीले प्रेम पूर्वक स्वीकार गरेउ वा गरेनौ भन्ने सवाल हो ।
जीवनको हरेर पल अनुभुति गर्दै जाँदा हामीले जीवनका हरेक आयामहरु फरक फरक स्वादमा पाउने छौ । गुलियो, अमिलो, टर्रो, तितो, अँध्यारो, उज्यालो, मिरमिरे, झिसमिसे, उकाली ओराली, भञ्याङहरु, घुम्ति तथा मोडहरु, जाडो गर्मि, आनन्दीत र पीडादायी पलहरु यावत् ।
यि सबै जीवनका विविधता हुन् । सबैलाई अनुभव गरौं प्रेम गरौ र पो हामी सपनाको शिखरमा पुग्नेछौ । प्रेमको विशाल वृक्षको शितलता महसुस गर्ने छौ । जीवनको यि सत्यतालाई अनुभव गर्नबाट पछिहट्दा हुने सफलता छैन । यि आयामलाई प्रेम गरेर अगाडि बढ्दा नै धेरै सिकाइहरु छन् । यिनै आयामहरुले जीवनको पथमा परिपक्क बनाउँदै लैजाने छ जीवनलाई । डर, त्रास र निराशालाई पन्छाउँदै जीवनमा सत्यलाई स्वीकार गर्दा या सत्यलाई प्रेम गर्दामा मात्रै जीवनको सुरुवात छ । जहाँ डर त्रासको अन्त्य हुन्छ, त्यहाँ हुन्छ जीवनको सुरुवात । सत्य बाहीर खोज्न थाल्यौ भने हामी आफैंमा हराउने छौ । सत्य हामीभित्रै छ, हामी मै छ । मात्रै आत्मसाथ र उजागर हुनु र नहुनुले फरक पार्दछ।
अन्तमा हामी यो महामारीको पलमा सबैले सबैलाई प्रेम गरौं । सत्यलाई स्वीकार गरौं, सतर्क बनौ तर बिल्कुलै नआत्तिऔं । हामी आपसमा एक भएर नै महामारीको सामना गर्न सक्नेछौ । विगतको शंकटहरु सामन गरेजस्तै । बस् आपसी भातृत्व, आपसी सदभाव, आपसी प्रेमको वृक्षलाई विशाल बनाऔं, त्यै प्रेमको विशाल वृक्षले मात्रै हामीलाई भोलीको दिनमा अपेक्षाकृत शितलता प्रदान गर्न सक्ने छ । सर्भे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयः सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःख भाग्भवेत् (“सबै सुखी होउन,सबै रोगमुक्त रहुन, सबै मनुज मंगलकार्यको साक्षी बनुन्, रिस राग त्याग गरून, कसैलाई पनि दुःख नहोस“) अस्तु ।
‘खोज्छन सबै सुख भनी सुख त्यो कहाँ छ आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ फेसबुक म्यासेन्जरमा झ्वाट्ट यो हरफ देखियो । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाद्वारा रचित कविताको यो हरफ पठाउनु भएको थियो एक जना प्रिय अग्रजले । दैनिक पत्रिकाको रात्रिकालिन ड्युटी सकिनै लागेको थियो । फेसबुक म्यासेन्जरमा आएको यो म्यासेज हेरेर आफैं मस्कुराउन पुगेछु । किन थाहा छैन ।
केही नसोचि उत्तर दिएः ‘यसैमा पनि अप्जेक्सन छ मेरो त ।’
उताबाट उत्तर आयो, ‘लक्ष्मीप्रसादलाई छैन रे ।’
फेरी हल्का हाँसो खुल्यो मनमा । खासमा मेरो नि के नै अप्जेक्सन थियो ? अग्रजलाइ उसै यस्ताे जवाफ दिएकाे थिए, जवाफकाे लागि मात्रै । कुराको शिलशिला जोड्न मात्रै । मन मिल्ने साथीहरूसँग वादविवाद गरेर मन चङ्गा बनाउन मन लाग्छ कहिले काँही । यसरी केही सवालमा तर्क वितर्क गर्दै जाँदा शब्दहरु कत्ति मिठामिठा जन्मन्छन्, खै कहाँबाट त्यति मिठामिठा शब्दहरु जन्मन्छन् होला जस्तो लाग्छ अन्य समयमा चै आफैंलाई । तर जसले म्यासेज गर्नु भएकाे थियाे उहाँ साथीभन्दा मेराे अग्रज हुनुहुन्थ्याे, मान्यजन । बुज्रुक व्यक्तिहरूसँगकाे वादविवाद अर्थात छलफलबाट धेरै सिकाइ हुन्छ जीवनमा । त्यसैकाे लागि कुरा जाेड्ने जमर्काे थ्याे, बस् यत्ति ।
आफूले त्यागेर अरुलाई साथ दिनसक्यौ भने यस्तो महामारीको समयमा आपसमा सबैले ‘म’ हैन ‘हामी’को आभाष गर्न सक्छौ । यो नै महामारीबाट बच्ने सबैभन्दा शक्तिशालि उर्जा हो । अस्र हाे ।
अक्सर म फेसबुक म्यासेञ्जरमा कुराकानी गर्दिन । मन लाग्दा र समय हुँदा चाँही पत्रकार संझना घिमिरेसँग जिस्कने, ठुस्कने, धम्क्याउने, घुक्याउने धारा–प्रवाह चल्छ । हामी दुई कहिलेकाँही म्यासेञ्जरमै कुराकानी गर्दा गर्दै रुन्छौ पनि । कहिले बेस्सरी हाँस्छौ । आफैंलाई भुल्छौ, एक अर्कामै हराउँछौ । रुनु भनेको कमजोरी र हाँस्नु भनेको महानता वा जित भन्ने भ्रम म भित्र पटक्कै छैन । मेरो बुझाइमा रुनु भनेको अन्तरमनको पीडाहरुलाई सलल बगाउनु हो । अन्तरमनमा पीडा हुँदा धित मरुञ्जेल फालेपछि मन हल्का हुन्छ । अनि आनन्दले आफ्नो दैनिकीमा फर्किन सकिन्छ । पीडाहरू बगेपछि जुन ‘फ्रेसनेश’ जन्मन्छ त्याे दरिलाे भराेसा बन्छ अगाडिकाे कामकाे लागि । भलै याे सबैमा लागु नहुन पनि सक्ला ।
मेरी सङ्गी संझना अहिले पीडामा छिन् । उनको बाबा, आमा, भाई, बुहारी सबै कोभिडसँग लडिरहनु भएको छ । जन्म घर परिवारको सबै सदस्यलाई कोभिड हुँदा उनी भेट्न जान्छिन्, परैबाट उहाँहरुलाई हिम्मत भरेर कर्मघर फर्किन्छिन् । बाबा आमा भाइ बुहारीलाई यस्तो घडीमा पकाएर खुवाउने, समय–समयमा औषधि पिलाउने, उहाँहरुको सामुन्ने बसेर हाँसखेल गर्ने/गराउने र उहाँहरुलाई मनोसामाजिक रुपमा स्फुर्त गराउने कत्ति चाहहरु छन् होला उनी भित्र, त्यो मैले धेरथोर ‘फिल’ गरिरहेको छु । यि सारा तनावलाई व्यवस्थापन गर्दै आफ्ना साना साना बाबु नानीहरु र आफ्नो नोकरी सम्हाल्न आइपुग्छिन उनी फिल्डमा ।
रुनु भनेको कमजोरी र हाँस्नु भनेको महानता वा जित भन्ने भ्रम म भित्र पटक्कै छैन । मेरो बुझाइमा रुनु भनेको अन्तरमनको पीडाहरुलाई सलल बगाउनु हो । अन्तरमनमा पीडा हुँदा धित मरुञ्जेल फालेपछि मन हल्का हुन्छ । अनि आनन्दले आफ्नो दैनिकीमा फर्किन सकिन्छ । पीडाहरू बगेपछि जुन ‘फ्रेसनेश’ जन्मन्छ त्याे दरिलाे भराेसा बन्छ अगाडिकाे कामकाे लागि ।
उनी आमाबाबालाई भेटेर मन दह्रो पार्दै फर्किन्छिन् म भने फोन र म्यासेज गरेर उनलाई हिम्मत भर्ने जमर्को गरिरहेको छु । थाहा छैन, मेरो फोन र म्यासेजले उनलाई कत्तिको साहस दिएको छ । भेट्न नपाएको सवालमा कुरा गर्दा उनी भन्छिन्, ‘भेटेर कोही आफ्नो हुन्न, नभेटेर म तिमीबाट टाढा छैनाै ।’ उनले यत्ति भनिदिंदा उनी प्रति झन्झन् माया जागेर आउँछ म भित्र । र फेरि उनको पीडाले मलाई कताकता दुखाइरहन्छ । उ मेरो हितैसी मध्येकी साथी । जोसँग म आफ्नो सारा पीडाहरु निधक्क खुलेर भन्न सक्छु, आमालाई भने जसरी । भनेको पनि छु । यो महामारीमा हामी घरघरमा बन्देज जत्तिकै छौ । कहिले भेटौं, कहाँ जाउँ के गरौं, के भनौं, एक किसिमको उकुसमुकुस मात्रै भइरहेको छ मनमा । तर बाध्यता यो मनले रोजे जस्तो खोजे जस्तो परिस्थितिमा हामी छौनौं ।
अं म कुरा गर्दै थे, ‘खोज्छन सबै सुख भनी सुख त्यो कहाँ छ आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ (महाकवि देबकोटा) । माया र त्यागको महत्व साँच्चै यो पल चाँही फिलिङ्स हुने रैछ । जब आफूले सबैभन्दा विश्वास गरेको, माया गरेको व्यक्तिलाई आपत पर्छ । त्यो आपत बरु मलाई परेको भए हुने, उनलाई केही नहोस् भन्ने लाग्दो रहेछ । सायद देबकोटाको माथिको हरफको अथ्र्याइ पनि त्यही हो की । आफू मेटाइ अरुको लागि समर्पण हुनु ।
मैले देखिरेको वर्तमान अभावै अभावमा अडेको छ । मेरा आँखाले देखेको अभावले आज व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सञ्चालनसम्म गाँजेको छ । एउटा व्यक्ति आज भरपुर आत्मविश्वासको अभावमा रुमलिएको छ । व्यक्तिगत आँट, हिम्मत बटुल्नै नसकेको कारण जीवन गुमाइरहेको छ । उसलाई आफैं त्यस्ता जोश, हिम्मत, साहस तथा उच्च मनोबल राख्न नसक्दा नजिकका व्यक्तिहरुबाट पाउनु पर्ने त्यो हिम्मत आड र भरोसाको अभाव छ ।
आज हामी यो डरलाग्दो महामारीको घडीमा छौं । मान्छेदेखि मान्छे नै डराउनु पर्ने परिस्थितीको समाना गरिरहेका छौ । तर हामी–हामी (मान्छेदेखि मान्छे) हैन, हामीले महामारीबाट मात्रै डराएर, मान्छेलाई माया, सद्भाव र हौसला दिएर बचाउँनु पर्छ । यो हाम्रो कर्तव्य पनि हो । हामी मान्छेमात्र यस्तो प्राणी हौ, जसले विवकेको प्रयोग गर्न सक्दछौ, र त मानव जाति अब्बल प्राणि बन्न सक्यो ।
हामीले आपसमा आफूलार्ई बिर्सेर अर्कोलाई समर्पण गर्न सक्यौ भने हामी जस्तोसुकै महामारीमा पनि जित हासिल गर्न सक्छौ । हाम्रो मनमा कोही न कोही त यस्तो व्यक्तिहरु होलान् जसलाई हामीले आफैंलाई जत्तिकै माया गर्छौ । उसको समस्यालाई आफ्नै ठान्दछौ । हो यही मित्रताको फैलावट आवश्यक छ अहिले । यही माया र सद्भावलाई समाज र संसारभर फैलाउनु आवश्यक छ।
हुन त निराशावादी कुरा गरेजस्तो होला, तर मैले देखिरेको वर्तमान अभावै अभावमा अडेको छ । मेरा आँखाले देखेको अभावले आज व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सञ्चालनसम्म गाँजेको छ । एउटा व्यक्ति आज भरपुर आत्मविश्वासको अभावमा रुमलिएको छ । व्यक्तिगत आँट, हिम्मत बटुल्नै नसकेको कारण जीवन गुमाइरहेको छ व्यक्तिले । उसलाई आफैं त्यस्ता जोश, हिम्मत, साहस तथा उच्च मनोबल राख्न नसक्दा उसको नजिकका व्यक्तिहरुबाट पाउनु पर्ने त्यो हिम्मत आड र भरोसाको अभाव छ ।
कोभिड भैहाल्दा पनि केही हुन्न भन्ने जीवनप्रतिको भरोसा व्यक्तिलाई आवश्यक छ । त्यो आवश्यकता परिपुर्ति गर्नेसक्ने संभावित वर्ग भनेको परिवार आफन्त र साथीभाइ नै हुन् ।
परिवार पनि उस्तै अभावमा छ आज । बाँच्नको लागि हिम्मत, भरोसा, आत्मबलले मात्रै प्राण रहन्न । यहाँ अहिले धेरैलार्ई गाँसको अभाव छ । विहान बेलुकी छाक टार्नकै लागि आपतकालको सिर्जना भएको छ । रोग नलाग्नको लागि धेरै औषधि र पक्रियाहरु छन् । सुरक्षा कवचहरु छन् जुन हामीले अहिले पाइलै पिच्छे अपनायि रहेका छौ । तर, भोकै नलाग्ने कुनै उपाय छैन, पेटले खान माग्दा के गर्ने, रोग ठुलो कि भोक?
यस्ता समस्यामा रहेको परिवारको लागि हामीले के गर्यौ यो महामारीमा ? ‘आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ’ भने झै आफ्नो गाँस कटाएर अरुलाई दिनुमा सन्तुष्टि लिनसक्यो भने भोकको कारण सिर्जित समस्या सुल्झन सक्छ । कतिपय परिवारभित्र माया र मित्रताकै अभाव छ । कतिपय परिवारमा गाँसको अभाव छ, भने कतिपय परिवारमा औषधि उपचारको अभावले ज्यान बचाउँन नसकिएको गहिरो पीडा छ । त्यसैले यो सवाल गाँस बाँड्नमा मात्रै हैन, उपचारमा आर्थिक सहायता, मानसिक पीडाको शेयरिङ्सम्म पुर्याउन सकिन्छ ।
सबैसँग सबै कुरा छैन होला, तर केही न केही त सबैसँग पक्कै छ । हामीले आफूबाट कटाएर अर्को एकलाई मात्रै दिन सक्यौ भने अर्को आत्माले सुखानुभुति गर्नेछ । त्यो सुखानुभुति पाउनेलाई भन्दा दिनेलाई नै बढी हुनेछ । कसैले ज्ञान बाँड्न सक्ला, कसैले शरिरीक श्रम, कसैले आर्थिक सहयाता गर्न सक्ला कसैले उच्चमनोवल तथ साहसको केही शब्दहरु, विल्कुल केही नहुने केही हुन्न । र विल्कुल कुनै समस्या नभएको पनि केही हुन्न । आपसमा मनै देखि साथ दिन सक्यौ भने, शरिरको दुखाइमा धेरै राहत मिल्नेछ । शरिरभन्दा मनको दुखाइ गहिरो हुन्छ । एकअर्काेकाे साथले मानसिक दुखाइपनि घटाउँछ ।
समाजमा उस्तै समस्या छ । भौतिक दुरी कायम राख्ने भन्दै गर्दा आज समाज नै एक्लो एक्लै हुनु परेको छ । समाजको चरित्र भनेकै समूह हो, तर समूहले समूहको रुप लिन पाएको छैन आजको अवस्थामा । व्यक्तिले संधै आफ्नो समाजबाट आफ्नो उपस्थितिको गणना चाहन्छ, तर आज आभाष गर्न पाएको छैन त्यो पनि ।
कोभिडको महामारी हामी विगत झण्डै २१ महिनादेखि ‘फेस’ गर्दै आएका छौ, तर अझै पनि हाम्रो समाजले कोभिडलाई हैन, कोभिड संक्रमितलाई पर सार्दै आएको छ । यो महामारीको घडीमा अग्रभागमा खटिएर मानवताको लागि लडिरहेका व्यक्तिहरुलाई यही समाजले स–सम्मान स्वीकार गर्न सकेको छैन । भेरी अस्पतालको स्वास्थ्यकर्मीहरुमाथिको हमला एउटा उदाहरणको रुपमा संझना सक्छौ हामी । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले नगरभित्रको सबै वडाहरुमा अटो एम्बुलेन्सको व्यवस्था गर्यो, तर ति अटो एम्बुलेन्स चालकहरुले समाजबाट आफूहरुलाई अस्वीकार गरेको गुनासो गरिरहेका छन् । यि उदाहरणले प्रस्ट्याउँछ कि समाजमा अझै पनि यो महामारीबाट बच्न र बचाउँन आपसी ऐक्यवद्धता प्रस्तुत गर्न सकिरहेका छैनौं ।
र राज्य सञ्चालन तह । यहाँ त आपसी विश्वासकै शंकट छ। यो भन्दा ठुलो अभाव के होला र? समाजमा एकताको अभाव खड्कीरहदा देशमा आपसी विश्वासको अभाव चरमबिन्दुमा पुगेको छ ।
यि यावत समस्या र अभावहरुका बिचमा हामी एकबद्ध भएर यो महामारीलाई जित्नु छ । यसको लागि सबैभन्दा पहिलो हामी आफू शारिरीक र मानसिका रुपमा स्वस्थ्य रहनुछ । र, आफूले त्यागेर अरुलाई साथ दिनसक्यौ भने यस्तो महामारीको समयमा आपसमा सबैले ‘म’ हैन ‘हामी’को आभाष गर्न सक्छौ । यो नै महामारीबाट बच्ने सबैभन्दा शक्तिशालि उर्जा हो ।
सबैसँग सबै कुरा छैन होला, तर केही न केही त सबैसँग पक्कै छ । हामीले आफूबाट कटाएर अर्को एकलाई मात्रै दिन सक्यौ भने अर्को आत्माले सुखानुभुति गर्नेछ । त्यो सुखानुभुति पाउनेलाई भन्दा दिनेलाई नै बढी हुनेछ । कसैले ज्ञान बाँड्न सक्ला, कसैले शरिरीक श्रम, कसैले आर्थिक सहयाता गर्न सक्ला कसैले उच्चमनोवल तथ साहसको केही शब्दहरु, विल्कुल केही नहुने केही हुन्न । र विल्कुल कुनै समस्या नभएको पनि केही हुन्न । आपसमा मनै देखि साथ दिन सक्यौ भने, शरिरको दुखाइमा धेरै राहत मिल्नेछ । शरिरभन्दा मनको दुखाइ गहिरो हुन्छ । एकअर्काेकाे साथले मानसिक दुखाइपनि घटाउँछ ।
मनैदेखि अर्को मनलाई सहयता गर्दा आपसमा मिल्ने सन्तुष्टि चरम आनन्दपूर्ण हुन्छ । यो महामारीमा हामीले ‘हामी’ हुनुको भूमिका निर्वाह गरौं । आफू मेटाइ अरुलाई दिएर सन्तुष्टि ग्रहण गरौं । सन्तुष्टिले नै हामीलाई चरम सुख प्रदान गर्न सक्छ । ‘हामी भन्ने भावको विकास गर्न सक्छौ ।’ जे छ त्यो बाँडेर हामीले हामी हुनुको भूमिका निर्वाह गरौं ।